il bundan öncä, 1918-ci il mart ayinin 17 -dä (Güneş ili „26.12.1296“) , ilin axır carşänbäsı, vetenimizin güneyinde Batı Azärbaycan türk milletı qäddarcasına dehşetli bir soyqırıma märuz qalmışdır.

Azerbaycan türk milletı keçän äsrin ävällärindän etibarän, hem qüzeydä, häm  dä  güneydä böyük soy qırıma märuz qalmışdır. Quzeydä Rus mustämläkäçilärinin istär şah, istär sovet Rusiyasının cinayätkar ermäni daşnaqlarına här täräflı yardım edib vä dästäklämäläriri näticäsindä 1 miliyondan artıq azärbaycanlı soy qırıma märuz qalmiş vä 100 minlärcä azärbaycanlı öz ata-baba yurdlarından qovularaq didärgin düşmüşdür. ( Bu siyasät Quzey Azärbaycanda Rusiya dövläti täräfinden hälä dä davam edir.

Güney Azärbaycanin bati hissäsindä isä Urmu başda olmaqla, Salmas, Köhnä şähär, Xoy, Sulduz vä başqa şähärlärdä 1 –ci dünya müharibäsindän (1914-1918) etibarän bu faciälı soy qırım yenä dä rus, ingilis, amerika vä fransa mustämläçi dövlätlärinin ermäni vä asuri cinaetkarlarini här täräfdä dästäk vä yardım emtälärı näticäsindä häyata keçirilmişdir. Güney Azärbaycanin yalnız Urmu şähärı vä çevräsındä  200 000 Azärbaycan türkünün ölümüylä näticälänän  bu dähşätlı soy qırımın qanlı senarıyası Ingiltärä başda olmaqla onun mütäfiqlärı olan Rusiya, Amerika, Fransa vä bashqa batı ölkälärı, xriristian täşkilatları täräfindän birlikdä häyata kecirilmişdir.

Urmu Güney Azärbaycanin paytaxtı olan Täbriz şähärindän sonra Azärbaycanın än böyük vä önämlı, eyni zamanda bol mähsullu şähärı sayılır, täbiätin ona ärmäğan etdiyi uca vä qarlı dağları, axan çayları, mähsuldar torpağı, hälä qädim tarixdän dä bağ- baxçaya, äkinä, beläliklä täbiätä olan häväsi vä bununla bağlı ämäksevärliyi doğrudanda bu diyarı  cännätä evirmişdır.

Urmu än qädim tarixdän Azärbaycan türklärinin mäskänı vä mädäniyyät ocağı olmuşdur vä hämişä çoxluq täşkil etmäsinä baxmayaraq, başqa azlıqlar, asurilär, ermänilär, yähudilär vä çox sonralar yeni 16–ci äsrin ävällärindän eytibarän kürdlär bura köçürüläräk zaman-zaman bu topraqlarda yerläşıb vä Rza şahin hakimiyyätä gätirilmäsindän sonra bu siyasät daha da sürätlänmişdir.

Onların  ävvällär  Urmu vilayätinin qärbindä, yäni Türkiyä, Iraq särhädlärindä olan Sikuna, Sumay vä Baranduzda yaşamaqlarına baxmayaraq, bu azlıqlar son illärdä  Iran Islam Cümhuriyyätinin mäkrlı senariyası (siyasätı)  äsasinda kütlävi şäkildä Urmu şähärinä vä onun ätrafina köçürüläräk yaşamağa başlamışlar.

1917-18 –ci illärdä Urmu vilayätinin 300 min ähalısı olmuşdur. Onların 85 faizindän çoxunu Azärbaycan türklärı  täşikl edirdi ki, bunun  da 50 min näfärı şähärdä vä qalanı onun 699 kändindä yaşamişlar.  Bununla bağli o vaxtlar Urmu çevräsindä 33 känddä asurilär ( 23 minä yaxın), 3-4-dä  ermänilär ( 6 min errmäni), 59-unda azärbaycanlılar, habelä kürdlär qarışıq kändlärdä vä yähudilär olmuşlar. Avropa vä Amerika  dini missionerleärı 19 –cı äsrin 30-cu illärindän etibarän Güney Azärbaycanin qärbindä xüsusiylä Urmu, Salmas vä Sulduzda öz dinlärinı täbliğ etmiş amma äslindä mustämläkäçilik mäqsädiylä Uurmuya gälmişlär. Dini missiyonerlärın gälmäsı xristiyan ermänı, asurilär vä Azärbaycan türklärinin neçä yüz illik barış içindä yaşamalarinda gärginliklär yaratmiş vä get-gedä bu gärginliklär artmağa başlamiş, nähayät din missiyonerlärinin zähärli täbliğatlari näticäsindä Azärbaycan türklärı arasinda nifrät yaratmışdır.

Birinci dünya savaşininda ermänilär, asurilär vä öz müttäfiqlärinin, xisusiylä Rusiya vä Ingiltärä dövlätlärinin oyuncaqlari olaraq öz düşmanciliq siyasätinä dayanaraq Rus ve Ingiltärä qoşunları sırasında osmanlı türk dövlätiylä savaşa gırmışlär.

1 –cı dünya muharibäsı illärindä Urmu öz siyası vä stiratejı mövqeyinä görä rusların öz äsgärlärını yerläşdirmä märkäzlärindän biri olmuşdur.

Urmu xalqının böyük qatillärindän biri olan Rusiyanin Urmudakı konsulu Basil Nikitinın yazdığına görä Rusiyanın Urmuda  bu övrdä 80 min näfärlik ordusu olmuşdur.

Onlar Urmu xalqının hesabına yaxşı yeyib içib istirahät edib vä gündä üç däfä şirin bazarı qarät edirmişlär ve hätta (14.04.1296) 04.06.1918 dä Urmu bazarını tämamilä qarät etdikdän sonra od vurub yandırmışlar vä oraya kimsäyi yaxin biraxmamişlar. Rus ordusunun ähaliyä qarşı zülmläri saysiz -hesabsız olmuşdur, onlara  qarşı çıxan här käsı bogazlarında bogub tutub hämän sürgün edib yaxut häbs edirmişlär. Onların täkcä mäqsädlärı osmanlı türk toplaqralını isqal edib orda olan neft vä yanacaqlarini äldä edäräk älä gecirdikläri mal dövläti özläriyle aparmaq olmuşdur.

1915 –ci ilin payızında Binyamin Marşmiyonun başciliğiylä 40 min näfär Häkkarı, Van, Colamälk valisinin asurilärı (Cilo) Osmanlı qoşunları vä kürd silahlı dästäläriylä savaşda yeniläräk Rusiya ve Ingiltärä dövlätlärinin icazäsiylä  Güney Azärbaycan topraqlarının qärbindä, äsasän Urmu, Salmas vä bir bölümü dä Xoyda ermänı, asurı kändlärindä yerläşmişlär. Eyn vaxda neçä min ermänı Vandan vä 5 min irävan vä Qafqazdan gälib Urmuda yerläşmişlär vä bununla belä Urmuda yaşayan ähalı onlara lazım oldugu qädär kömäk etmişlär, amma onlar gälib yerläşändän sonra bütün imkanlardan başqa dövlätlärin kömäkliyi ilä Azärbaycan türklärinä ällärindän gälän pisliyi äsirgämämişlär. Onlar1917 –ci ilin iyununda (04.1296) Urmunun Nazlı cayı mahalinda olan Säfärlı kändindä vä ätrafinda olan 7-8 kändlärindä ähalını vähşicäsinä qätlam edib var-yoxlärını  tämamiylä qarät etmişlär.

20 –ci äsrin ävvällärindän etibarän Sättarxanin başciligiyla mäşrutä vä sonra şeyx Mähämmät Xiyabani häräkatinin äsas amacları demokratik, azadliq vä insan haqlarını müdafiä edän bir hökümät qurmaqdan ibarät olmuşdur vä bu da Iranda yalnız Azärbaycan türklärinin Millı şuraya malik oldugunu göstärir.

Beläliklä buna qarşı o zamanın vaxtiylä xarıcı dövlätlär Aärbaycanin däyişik yerlärindä orda yaşiyan ermänı, asurı, kurt vä başqa xalqlari Azärbaycan türklärinä qarşı hämişä birläwdirmäyä çalişiblar.

Beläliklä bu azliqlar ingilisl vä onun müttäfiqläri täräfindän hazirlanan qanlı senariyaları häyata geçirirlär.

Bazil Nikitin yazır: „Rusiyanin Qafqazdaki ordusunun baş komandırı general Lidinski ona telegraf vasitäsiylä bildirir ki, Urmuda ermäni, asuri qoşununun yaranmasina qärar verilib vä bu haqda müttäfiq ordu zabit vä generallarin Kolnel Piyk, Kolnel şardini, kapitan Marc vä mayor Estkenin razı olduqlarını bildirmişdir (10.1917). Bunun ardindan Fransanin Ambulans täşkilatı Urmuda ermänı vä asurilärı teşkilatlandirmaşa başlayır. 1918 –ci ilin yanvarinda (01.1918) Ingiltärä generalı Micergrasi bu mäsälä ücün Urmuya gälir. General Micergrasinin rähbärliyi ilä Amerikanin Urmudakı baş konsulu Dr. Viliyam şid, Rusyanin konsulu Bazil Nikitin, Fransanin Ambulans täşkilatinin räisi Dr. Kujol, asorilärın rähbärlärindän Benyamin Marshimon,  Petros aga  vä ermäni rähbäri Ibrahim xan habelä asuri vä ermänilärin  iştirakiylä Urmuda böyük bir miting täşkil edäräk ermäni asurı ordusunun yaranmasını täsdiq edirlär vä general Micerqrasinin planını üräkdän qäbul edirlär. Onlar belä bir qärarä gälirlär ki, 250000 rus  ordunun yaranmasina lazımı qädär pul vä silah göndärilsin (bax bizim kücük müttäfiqimiz London 1920 (35-36).

Qeyd olunmalidir ki, Amerika konsulu Viliyam Wirin Urmu ähalisindän öz türk qardaşlarina qarşi silahlanma täklifini rädd etdiyinini gördükdä o vä başqa müttäfiglär ävväl ermäniläri, asuriläri vä sonra kürdläri bu işdä istifade etmişlär.

Här halda 30000 näfärlik bu ordunun yaranmasinda 200000 Urmuda qalan rus zabit vä qazaqi habelä 72 näfär fransiz vä coxlu ermänı zabitlärı iştirak etmiş vä onu yönätmişlär.

Bu ordunun yaranmasind tezliklä Fransa dövläti o zamanin pulu 20000 frank ayirmışdır. Ordunun baş komandani rus zabiti general Kozmin täyin olunmuwdur. Dr. Heri Paqard, Amerikanin Urmu konsulunun muavini ermäni asurilärin intizamat räisi väzifäsindä, Ihbrahim xan Urmuda Qafqaz ermänilärinin tählükäsizlik räyisi vä Petros aga Iylu Urmu Osmanli qonwulugunun wähär ähalisi vä Urmu kändlärinin tählükäsizlik räisi väzifälärindä işlämişlär.

Yaradilan bu ordu Osmanli vä Azärbaycan türklärını qorumaliyıdı, amma äslindä azärbaycanlıları qäddarcasina faciäli soy qirima märuz qoymuşdur.

Urmunun tarixi haqinda yazilan necä kitabda bu soy qiriminin 159 gün davam etdiyı yazilsa da, äslindä bu 165 gün sürmüşdür. Tarixdä 22.02.1918 –ci (03.12.1296) il yazilsa da, dogrusu alti gün ondan öncä, yäni 16.02.1918-ci (günäş ili 27.12.1296) ildä başlanmış vä 01.08.1918 –ci (08.05.1297) ildä türk ordusunun Urmuya gälmäsı, asurı vä ermäni daşnaqlarının qaçmasiylä säfärlä sona çatmışdır.

30000 näfärlik bu ordu 1918 –ci ilin fevral ayinda 802.1918) yaraldıqdan sonra onlar açıq şäkildä azärbaycanlilara qarşı soy qirimina başlamiş vä 16.02.1918 –cı ildä Urmu şähärindä necä näfärı öldüräräk, hämin gündän etibarän daha böyük cinayätlärä äl atmışlar. Onlar habelä 19.02.1918 –ci ildä 100 näfär azärbaycanlını şähär vä kändlärdä vähşicäsinä öldürmüşlär. 22.02.1918 –ci ildä Urmuda azärbaycanlilar ilä ermänı vä asurı arasinda savaş başlamışdır vä 3 gün qanli vä silahlı savaşdan sonra şähär tamamän ermänı vä asurilärin älinä geçmişdir. Savaşin belä sonuclanmasının böyük nädänlärindän biri bu hadisädän öncä rus vä qazaqların Urmu çevräsindäki känd ähalisini tärki- silah etdiklärindän iräli gälmışdır. Azärbaycanliların älindä häqiqätän dä çox az silah olmuşdur. Onlar yetärincä silahlarinin olmamasina, üz-üzä vä düzgün savaş usullarını mänimsäyä bilmädiklärinä baxmiyaraq täpädän dirnağa qädär ağir vä yüngül silahlarla silahlanmiş vä savaş usularını rus, fransiz zabitlärindän öyränän vä onlar täräfindän yönädilän asurı vä ermänı daşnaqlarının qarşisinda qährämancasına dayanaraq irälilämälärin qabağini  almısh vä geriyä çäkilmäyä mäcbur etmiş, elä hämin gün savaşa son qoymuşlar.

Ertäsı  gün sähär tezdän asurı, ermänı vä onlarin muttäfiqlärı täräfindän hücuma geçib vä ağır silahlarla şähärı top atäşinä tuturlar. Amma yenä dä azärbaycanlılar sängärlärdä möhkäm dayanıb  düşmänä içärı girmäyä imkan vermirlär vä onlar geri  çäkilmäyä mäcbur qalırlar. Bu zaman Urmu şähärının hakimi  Iclalälmäk hec bir iş elämädän hökumätin başında oturmuşdu.

Urmuda xalqı täşkilatlandırıb, onları muqavimät göstärmäyä cağıran, dogru-düzgün bir täşkilat ve onun başında qocaq cäsarätlı bir azärbaycanlının olmaması üzündän bir necä qorxaq şähär başçıları sayilan äyan- äshraf. ruhanı vä başqaları ağ bayraqlar götüräräk böyük bir dästä düzäldib  onlara yarashmyan bir işä äl qoyub barğş ücün düşmänin, yäni Binyamin Marşimovun qapısına gedirlär. Yola çıxdıqda här qarşılarına çıxan azärbaycanlıya savaşdan äl götürmäyi täklif edäräk barışa çağiraraq savaş yox ,sülh istäyirik deyirlär.

Bu zaman Urmuda mövcud olan iki silahlı quvvälärdän biri 200 näfärlik savaşin birinci günü şähäri tärk edib Salmas yoluylä qaçib gedän Qaradagli äsqäriläriydi. 2 –ci quvvä isä komandanı bir rus zabiti olan 1000 näfärlik  dövlät qazaq quvväläri ıdı. Onlar Urmu şähärinin känarinda yerläşmiş Näsräddolä qalasinda, indiki Urmu idman stadionunda yerläşmişdilär.

Qazaqlarin Urmuda olması şähärin bütün ermänı, asurı ordusunun älinä geçmäsindä böyük bir maneä olaraq onları rahatsız etdir, onun ücün dä onlar tezliklä bu maneäni aradan qaldırmaga täläsirlär. Onlar qalaya hucum etdikdä qazaqlar hucuma hazirlaşir. Rus komandanı onların savaşmasina izin vermir ve ermänı asurläriylä savaçmasina Rus konsulu Bazil Niktindän izin vermäsinin söyläyir. Bu nädänlä öz müavini olan urmulu Rza Quluxani ağ bayraqla Rus konsulluguna göndärir. Rza Quluxan hämän qaladan cixdiqda qan ücün ermänı asurı yaraqlıları täräfindän yaxalanaraq tutuldugu yerdä vähşicäsinä öldürülür. Durumu belä görän düşmän qazaqların täslim olmasını zänn edäräk cürätlänıb här täräfdän hücuma geçir.

Qazaqlar gercäkdän igidcäsinä dayanib qoçaqliq göstärib son gullä vä son näfärä qädär savaşaraq şähid olurlar vä qalada olan bütün silah vä başqa sheylär tämamiylä düşmäninin älinä geçir vä şähärdä olan ordu birliklärı dä aradan gedir, näticädä Urmu şähäri necä gün ağir savaşlardan sonra bütövlükdä asuri vä ermänı daşnaqlarinin älinä geçir vä urmuda qanlı ve faciälı soygırıma yol açilir.

şähärdä savaş gedän zaman Urmunun Bäkişli mahalinda 200 näfär silahlı azärbaycanlı şähär ähalisinä yardima gälir, yolda şähär başçısı ve rähbärlärinin utandirıcı halda ağ bayraqlarla barı ücün düşmänin ayagina getdiklärini eşitdikdä yoldan qayidib vä Osmanli topraqlarina getmäyä mäcbur qalirlar.

Soyqırıma yol acan necä günlük savaşdan sonra ermänı asurı cinayätkarları şähär vä cevrädäki kändlärin tämamän kontrolunu öz ällärinä aldiqdan sonra azäerbaycanlilara elä divan tuturlar ki, qäläm onu yazmaga açiz qalir.

Onlar evlärı talayıb qarät edäräk här gün yüzlärcä insani rähm etmädän öldürüb qız vä qadinlarına täcavüz edib evlärini yandırırlar. Eyni zamanda mustämläkäcı rus, Amerika, Ingilterä, Fransa vä başqa qärb ölkälärinin dästäyilä onlar Azärbaycan xalqina ällärindän gälänı äsirgämirlär.

16.03.1918 –ci (25.12.1296) asurı vä ermänı daşnaqlrinin dini rähbäri olan Binyamin Marşimon 140 näfär secilmiş öz silahlı atli dästäsiylä birlikdä Güney

Azärbaycanın Türkiyä särhädlärindä yaşayan kürd  äşirätinin ağası vä sonrakı Urmu vä Salmas ähalisinin qatili, habelä Rus, Osmanlı, Amerika vä onlarin nökäri vä oyuncağı olan qäddar Ismail ağa Simitqo ilä birläwmäk fikriylä Güney Azärbaycanın, özälliklä Bati Azärbaycanın gäläcäyı haqqinda danışıqlar üçün Salmas şähärinin qärbindä yerläşän Köhnäşähärä gedir vä danişiqlardan sonra Ismaıl ağa Simitgonun ämriylä Marsimon vä bütün atlıları necä näfär istisna olmaqla hamısı öldüdürlür.

Ismail ağanın bu çätin vä ağır väziyyätdä bälä bir häräkät elämäsindän mälum olur ki, bunu qabaqdan Azärbaycan xalqına qarshı planläşmişdır . Beläliklä o bir ox ilä iki nişan vurmuş olurdu. Birinci, ermäni vä asurilärin başçısı vä dini rähbärini öldürmäklä böyük bir räqibini aradan aparır vä ikinci Azärbaycan türklärini öz doğma topraqlarinda öldürüb ve qaçqin salırdı. Beläliklä, gäläcäkdä onun rähbärliyi ilä Urmu, Salmas vilalayätlärindä tam azadliqda olan äşirä vä qäbilä şäklindä yaşayan kürdlär azärbaycanlilari öz yerlärindan qacqin salirdilar vä orada bütün ixtiyari öz ällärinä alib bir kurd dövlätı yaratmağa nail olmaq istäyrdilär.

Ismail ağanın planlarının demäk olar ki, coxu häyata geçtı, ermänı vä asurilär bu qätlamı Urmu, Salmas vä Köhnäshähärı Azärbaycan türklärindän aldilar. Täkcä bu muharibä 45000 näfär azärbaycanlinin ölümünä säbäb olur.

Marşimonun öldürüldüyü günün axshamı (25.Isfänd) ermäni asurilar Köhnäwähärä hücum edib öz rähbärlärinin meyidini alib yolda rast gäldiklärı adamları öldürürmüşlär vä bir gündün sonra onlar şähärä hücum edib bir necä gün savaşdan sonra şähärin bir hissäsini älä kecirirlär. Daha sonra azärbaycanlilara yardım gälmädiynä görä coxları şähärdän Xoy, Salmas vä başqa kend ve şähärlärä qacmağa mäcbur olurlar.

Bu hadisädän bir gün sonra, yäni Köhnäşähärdä soyqırım gedän gün ölüm qorxusu vä iztirab gecirän Urmu ähalısı o qädär yaralı vä ölüdän sonra ilin axır carşänbäsı 17.03.1918 (26.12.1296) olmasına baxmiyaraq acilar icindä här nädän xäbärsiz, öz fälakät vä kädäriylä qalmişdir. 39 gündän sonra Marşimonun necä näfär sağ qalan atlıları Urmuya qälirlär. Ermänilär, asurilär öz rähbärlärininin öldürülmäsinin intiqamını kürdlärdän deyil azärbaycanlilardan almaq qärarı vermişlär. Onların rähbärläri 12 saat ärzindä Urmu ähälisinin qätlinä färman vermişlär vä bu qätlam axır carşänbä günüdän başlayaraq 24 saat devam edir vä bütün shähärdä evlärı yandırıb azärbaycanlıları öldürüb arvad vä qizlara täcavüz edib ällärinnä gälän vähşiliyi äsirgämirlär.

Cärşänbä günü  mart ayinin 18-i Azärbaycan tarixindä tayi görünmäyän bu vähşi soyqirimi näticäsindä yalnız bir gün ärzindä Urmu şähärindä 12000 näfärdän artıq azärbaycanlılardan ibarät uşaq, gänc vä qadinlar insanlığa yaraşmayan bir väziyyätdä, hämcinin yaralı olub qacanlar da vähshicäsinä öldürürmüşlär.Onlar kimsäyä rähm etmirmişlär. Düşmänin älinä gecmäsinlär deyä  coxlu azärbaycanlilar, xüsusiylä qadinlar özlärini evlärinin damlarindan, päncärälärindän  atirmişlar.

O günlärin şahıdı olan Tofiq bäy, Mähämmäd Tämäddin, Mähämmäd Äluzra vä başqalarının yazdiqlarina görä bu gün doğrudan da Urmu tarixindä bir Soyqirim olmuşdur. Deylänlärä görä bütün şähärdä çaräsiz insanların haray qışqırıq vä nalä säsi gälirmiş.

Urmu çevräsindä olan saysız kändlärin yalnız bir neçäsının möhkäm qalaya malik olması vä Urmu şähärı kimi kändlärdä dä silahların tamamiylä rus, ermänı vä asurilarin äliylä ähalidän alınması üzündän kändlärimizin çoxunda güclü muqavimät ola bilmirdi. Cünkü düşmän o vaxtın än müasir vä yaxşı silahlarina malik idi.  Älbättä ki yardımsız vä öz doğma yerlärindän qovulmuş bir xalqın elä bundan qabaqlar da ,1916-1917 –ci illärdä dä hämişä onların täräfindän evläri talanmiş vä öz evlärindän  qacmağa mäcbur edilmişlär.

Bäzi kändlär yaxşı stirateji yerdä olduqlarina görä möhkäm bir muqavimät vä döyüş yerlärinä dönmüşdülär, ayrıca sağ qalan döyüşçülär dä bu kändlärä qaçırmışlar.

Urmu vilayätinin guzeyindä Urmu gölünün yanında yerläşän Änzälı mahalının müqavimätinin başında Kazimxan Quşculu dayanırdı, o Änzälı  mahalının Quşcu, Qarabağ, Qalaçı, Mugatıl, Göyärçin qala, Näcäf abad, Bari vä başqa kändlärin ağsaqqları täräfindän başçı täyin olunur. O xalqin  arasında çoxlu hömät qazanır, özü cox sadä bir känddän vä savadı olmadiğina baxmiyaraq cox döyüşçül muharibäçi vä iradäli olmuşdur. O Urmu Soyqırımı başlandıqdan bäri Ismail ağa Simitqonun başçiliğinda kurdlärin Azärbaycan Türklärinä qarşi törätdiyi Soyqırıma täk Änzäli, Göyärçin qala kändinin yaninda vä Urmu gölünün känarında yerläşän Qirxlar qalasında (Kazım daşi) öz başina toplayaraq onların içindän silahlı dästälär yaratmış vä onların vasitäsiylä ähalını ermänı, asorı vä sonralar kurd qätliamindan qorumuşdur.

Kazimxanin yaratdiği dästälär dä düşmänä coxlu ağır zärbälär yetirib vä onların arasında böyük bir qorxu yaratmiş vä onlar Kazımxanın dästälärı olan kändlärä artiq yaxin gälä bilmirlär.

Kazimxan Quşçulu sonralar da kürdlärä qarşı orda ähalini mudafiä etmiş vä bu hadisälärdän sonra Rizanin şahın hucumun zamanı 1922 –ci ilin payızında qährämancasina şähid olmuşdur.

Ermänı asurı daşnaqları Änzäli mahalından sonra muqavimät märkäzı onan Nazlı mahalınının necä kändinin sorağinä gedir vä bu märkäzlärı dä tämamilä aradan aparmag qärarınä gälir. Urmu gölündän coq uzaq olmayan vä Nazlı mahalının ermänı vä asurı kändlärindän uzaq olan Qährämanlı kändı dä olanlardan biridir. Ermäni vä asurilär  bu kändlärdä bäzi silahlıların olduğunu eşidib 1918 –ci (11.01.1297) ildä topla vä ağır silahlarla hucuma gecir.

Ölümlä üz-üzä gälän bu känd ähalisi vä orda sığınanlar böyük gährämanlıqlar göstärirlär vä düşmän bu väziyyätdä yaxında yerläşän Äli päncäsi vä Bizov Dağından kändi elä top atäşinä tutur ki, 20-25 kilometre mäsafädän dä silah säslärı eşidilirmiş vä nähayät onlar bundan sonra bütün ähalını vähşicäsinä öldürmüşlär.

Novruz bayramından 22  gün sonra onlar bäzi  kändläri ağır silahlarla top atäşinä tutaraq bütün  känd ähalısını, qoca, qadın vä uşaqları öldürürlär.

Onlar aprel ayının 18-dä (27.01) başqa bir müqavimät märkäzi vä böyük bir orduyla möhkäm qalası olan  Äsgär abad kändinä dä hucum edirlär, Bänd 1880 –ci ildä Qara şeyx Äbdullah şämrinlinin başçılığı altında, Osmanlı vä Azärbaycanın qärbindä yaşayan kürd äşirätlärinin vähşi hucumunaa märuz qalır. Indi neçä il bu dähşätli faciädän sonra bu kändin qoçaq ähalisi vä buraya siğinan azärbaycanlılar 8 gün bir daha ölümlä üz üzä qalirlar vä düşmänin gücü qat-qat üstün olmağina baxmayaraq känd ähalısı günlärlä muqavimät göstärir. Tääsüflär olsun ki, artıq 9 –cu gün düğmän qala divarlarini top atäğinä tutaraq kändin icinä girib vä istisnasız bütün känd ähalisini vä kändin mäcidindä siğinanlari da qätlä yetirirlär.

Ermänı vä asurilärlär Urmu, Salmas vä Köhnäşähärä hakim olduqdan sonra şäräfxanada rusların qoyub getdiyi silahları Urmuya gätirmäk ücün 12.06.1918 –ci (22.04.1297) ildä seçilmish vä täcrübälı 180 näfärlik bir silahlı dästäylä şäräfxanaya hucuma gecirlär. Onlar rusların Urmunun Gölmanxanasında olan Crvozoyev adinda toplu gämı vä bir yük gämisiylä birlikdä tamamän xäbärsiz hucum edirlär. Lakin Azärbaycan demokratik firqäsı bu işdän xäbär tutduqdan sonra urmulu Häbibullahxan Ağazadänin başcılığı ilä fädai vä mucahid dästälärğ vä150 näfärlı Osmanlı Türk äsir düşän äsgärlärlä birlikdä düşmänä qarşı hucum edib gämilärä giräräk onları öldürürlär. Bu uğursuz hucumdan xäbärdar olan düşmän onun intiqamını Urmudan alaraq onları öz doğma shähär vä evlärindä öldürürlär.

01.08.1918- de (08.05.1297) Osmanlı türk ordusunun Urmuya dogru gälmäsını eşidän ermänı vä asurilär 45000 näfär cävarında şähärlärı talıyıb vä Sulduz yol ilä Sayinqala vä Tikantäpäyä dogru qaçmağa başlayırlar.

Türk ordusunun ön qaravulları olan qeyr mutäzäm kurd silahlı dästälärı ilk şähärä giränlärdän olmuşdur vä onlar Osmanlı türk ordusu şähärä girmädän ävväl şähärdä nä varsa talayıb aparırmışlar. Ordu gäländän sonra günahkar kurdlärin bäzilärını yaxalayib öldürmäklä qayda qanun yaradirmişlar. Ayrica qaçmayan ermäni vä asurilär dä tutulub xalq mähkämäsinä verilir. Artiq Osman türk ordusu bu xalqın xilasakrı olur. Elä sonralar da ermänı daşnaqlarına qarşı Azerbaycan türklärını hämişä qoruyub vä öz haqlarını mudafiä elämäye imkan yaradıb. Ona görä dä onlar Osmanlı Türk ordusunu böyük sevinc vä mähäbbätlä qarşiliyrlarmışlar.

Ermäni asurilär o mahaldan qaçıb ingilis vä fransız ordusundan Hämädana getmä ämrinı alır vä oradan da Iraq torpaqlarına getmälärını planlandırırlar.

Urmu soyqırımından qabaq Urmuda basqilara märuz qalib şähärdän uzaqlaşdirilib, sürgündä olanlardan biri dä särdar Mäcdulsätänä Äfşar läqäbı ilä mäşhur olan Cämşid xan Ärdäşir Äfşar olmuşdur. Bu särdar täkcä Urmunun deyil, bälkä Azärbaycanın böyük inqilabçısı vä azadliq sevär simalarindan birisi olmuşdur. Tääsuflä ki fars shvonisminin o vaxtan bäri siyasäti näticäsindä Azärbaycan qährämanları elä öz dogma yerindä dä taninmamişlar. Urmunun Äfşar elinä bağli olan Ärdäşir xan särtib Äfşarin oğlu olmuşdur vä mäşrutä häräkati çağında azadliq häräkatina goşulmuşdur. Bu zaman Azärbaycanın qärbindä xisusiylä Urmu ätrafında Mähämmät Älişah vä osmanlı Imperator vä Sultan Äbdulmäcidin anlaşması näticäsindä mäşrutä häräkatını boğmaq ücün kurdlär ortalığı qarışdırıb vä günahsız Azärbaycan ähalisını öz kändlärindä öldürüläräk var yoxlarını da ällärindän almişlar.

Äfşar bu kurd yağilärinä qarşı Täbriz äncumänin göstärdiyi vä göndärdiyi silahlı dästälär vä älavä olaraq Urmunun qocaq piyadä vä atlı dästälärdän yaratdığı qoşunla Urmunun Märgävär Däşt, Tärgävär türk mahallarında coxlu muharibädän sonra onları qacmağa mäbur etmiğdir.

Urmu soy qirimi zamanı rus basqıları näticäsindä bir necä fädayı ilä bir müddät Istanbulda yaşayan särdar Mäcdulsältänä Äfşar, onlarla birlikdä Täbrizä qayıtdı, ermänı asorilärin Osmanlı türk ordusu qarşisinda mäğlubiyyätını vä Urmunun onlar täräfinnän azad olunması yaqin etdikdä, yaratdigi könüllü fädayi dästläri ilä birlikdä Qoşaçaya qälib Hüseynabad kändindä onların gälmäsini gözläyirlär.

Onun yaradib başciliq etdiyi fädayi dästäsi 60 näfärlik vä bir topdan ibarät olmuşdur vä bununla onlar ermänı vä asurilärin gäldiklärı gözlänilän yolda gözlämişlär.

Ermänı vä asurilär talan etdiklärı mal- dövlätlä birlikdä Azärbayan fädayilärı täräfindän atäşä tutulurlar, Azärbaycan dästälärinin saylarının az olduguna baxmiyaraq qalib gälirlär vä artıq onların qaçmasına da maneä yaradırlar, bu arada Azärbaycan fädayisi Qulam bäy Tükämani şähid olur. Bununla Urmu, Salmas, Xoy, Könä şähär vä Sulduzda şähid olan vä vähşicäsinä öldürülän Azäerbaycan türklärinin intiqamını alirlar.vä düşmänın taladigları apardiqları azärbaycanliların mal dövlätlärin alib vä öz şiblärinä qaytarirlar.

Düşmän dä intiqam almaq üçün özünü Sayın qalaya çatdırandan sonra ordaki günahsiz ählini öldüräräk ordan Tikan Täpyä doğru gedir vä  ingilislärlä birlikdä Hämädana vä oradan da Iraqa gedirlär.

17 Mart ermänı daşnaqlarının Azärbaycan türklärinä qarşı başladıqları dähşätli 165 günlük soyqırım, onlarin vähşilik, qäddarlıq vä cinayätkarlıqlarının än zirväsi idi.

O qara günlärı yaşayan bu cinayätlärın canlı şahidi olan cänab Motämet lorzanının yazdığına görä yalnız Urmu vilayätindä birinci dünya savaşi illärindä (1914-18) bu faciäli soyqırımında 200.000 näfär Urmu ähalisi ermänı asorilärin soy qırımına märuz qalmısh vä bunun ardından aclıq, qähätlik vä gälän xästäliklär o cümlädän Tifus, Väba vä saırä xästäliklär insanların häyatlarını daha da çätinläşdirmişdir.

(Bax “Urmiye där muharibeye alämsuz”, s. 230)

Yalnız Urmuya däyän zärär o zamanın puluna görä 100.000 tümän vä täcavüzä märuz qalan gänc qadın vä qızların sayı neçä mindän artıq olmuşdur (yenä hämin sähifädä), o vaxt elä köcüb qacanların da sayi az olmamışdır; 15.000 näfär Urmudan qacan ähalidän sonralar 2000 - nä yaxın ancaq öz doğma yerlärinä geri qayıtmışdır. Muharibä vaxti elä bäzi kändlärdä artıq hec bir näfär dä qalmamışdır, bäzilärindä bälkä barmaq sayıda ola bilärdı,  elä ki çoxlu kändlär dä beläliklä Urmu xäritäsindän (corafiyasindan) silimişdir.

Kitabda qeyd olunduğuna görä elä Urmunun özünün dä böyük hissäsi tämamilä dağılıb aradan getmişdir:Elä bunlar täk Azärbaycan xalqına deyil, bälkä dä  bütün insanlıq tarixindä  tayı az olan hadisälärdändir. Bu azärbaycanın tarixindä bir böyük soyqırım olaraq hämişälik tarixlärdä yazılıb qalacaqdır vä Azärbaycan xalqı bu günlärı vä onun amillärı olan ermänı, asurı vä onları dästäkläyän vä senariyasını hazirlayan batı ölkälärı vä Rus imperiyası öz tarixi yaddaşindan da silmäyäcäk.

Iran adlanan ölkädä yenicä ayaq tutmuş fars şovinisminin dästäkcisi olan xüsusiylä Rusiya, batı ölkälärı mövqeyinä gäldikdä isä onlar hämişä Azärbaycan türklärinä qarşı olan siyasät aparmişlar vä o toprağa aid olmayan xalqlar öz himayäsi altına almışlar. Bu siyasät hälä indi dä dävam edir vä ümumiyyätlä türklärä qarşı törädilän vä yerinä yetirilän siyasätin näinki qabaği alınır, äksinä göz yumulur säslärinä dä säs verilmir. Sual olunur: Dünya bizdän ne ücün intiqam almaq istäyir?

Azärbaycanın yaxın tarixinä näzär saldıqda tezliklä başa düşmäk olur ki, Iranda gedän ortalıq 85 illik siyasät, daha doğrusu sistem elä bu tarixi bu xalqın tarixindän silib yox etmäk istäyir. Bunun canlı şahidi  elä indi öz doğma topraqlarınmızın tariximizdän hec bir bilgisi olmayan özümüzük. Sanki  bizim ata babalarımız hec bu topraqda yaşamamışlar. Bütövlükdä gedän fars şovinism siyasätı vä fars märkäzlı düşüncälär vä quvvälär bizä doğma vä äziz olan tariximizı yaddaşlarımızdan silläräk unutdurmağa çalışırlar.

Azärbaycan türk millätı geçmişdä olub-geçänlärä, etdiyi sähvlärä vä bağişlanmaz xätalara bu gün yol vermämälidir vä geçän yaxın 100 illik tariximiz bizlärä därs olmalıdır vä bir daha belä bir soyqırımlara vä tarixin dähshätlı sähifälärinin täkrar olunmasına yol vermämäliyik.

Bu gün fars şovinismi Iran Islam hakimiyyätinin qanlı älläriylä bu däfä dä yenä dä Urmu başda olmaqla Makı, Xoy, Salmas, Sulduz, Xana,Sayınqala, Tikantäpä vä başqa şähärlärdä azlıqda olan äşirä vä qäbilä halinda häyat surän kurdläri bu şähärlärä köcürüb yerläşdiräräk bununla gäläcäkdä millät davası salmaqla öz işqalçı iyasätlärını zämanät altına almaq istäyir. Älbättä ki,  Azärbaycan topraqlarına köcüb gälänlär orda olan bütün imkanlrdan istifadä edäräk yeri gäländä Azärbaycan xalqına qarşı ällärindän gälänı äsirgämirlär; necä ki Urmuda yerläşän kurdläri ne yollarla än qisa zamanda hesabsiz mal-dövlätä sahib olmaqları sual altına gälir, halbuki  orda azärbaycanlılar ağır väziyyätdä yaşayan.

Onlar artıq atalar demişkän “ayaqlarını öz yorqanlarından cox çıxarırlar”, yaxut “gämidä oturub gämiçi gözü cıxartmaq istäyrlär”. Belä aci günlärş Azärbaycan xalqı o taylı bu taylı geçän 50-100 ilin icindä yaşamişlar; Misal üçün  Qarabağ özü böyük sänäddir. Topraqdan pay olmaz, amma ki Azärbaycan xalqı belä bir iddalara vä törädilän gärginliklärä märuz qalıb.

Güney Azärbaycanda, xüsusiylä Urmu, Salmas vä Xoy şähärlärindä kürdlärin geçän äsrin ävvällärindän Ismaıl ağa Simitqonun başcılığiyla yaratdıqları faciä vä qätliamlrı vä son illärdä baş verän hadisälär, bunun dävaminda Kärkük olaylar bizä böyük bir ibrät därsı olmalıdır.

300.000 näfärdän, 200.000 näfärı yalnız Urmudan olan Azärbaycan türklärinin ölümüylä näticälänän Urmu soy qırımını vä  o vaxt ölänlärin xatiräsını bir daha yad edib adlı vä adsız şähidlärimizin qarşısında baş äyib qalanlara bu yolda daha cox uğurlar arzusuyla

 

 

Yazan:  Urmulu Ähmäd

çevirän:  Nuräddin