جنبش 21 آذر چراغ راه آینده آذربایجان جنوبی – ائلچین حاتمی

جنبش 21 آذر چراغ راه آینده آذربایجان جنوبی – ائلچین حاتمی

در ظهور جنبش 21 آذر در آذربایجان جنوبی در 1324 هجری شمسی مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی دخیل بودند. عوامل داخلی شامل بی‌قانونی، حکمرانی خانات و فئودال‌ها بر مناطق مختلف که هرکدام برای خود قلمرو داشتند و بر مردم ظلم می‌کردند، فقر، گرسنگی، محرومیت و... باعث شد که بدنه ستم دیده جامعه که قریب به همه آنان که حتی سواد خواندن و نوشتن نداشتند حول محور ایدئولوژی فرقه دموکرات آذربایجان جمع شده و از آن حمایت کردند.

 

عوامل خارجی هم شامل اشغال شمال منطقه جغرافیایی موسوم به ایران توسط قوای شوروی سابق و به وجود آمدن خلأ قدرت ناشی از آن و حمایت فعالین کمونیست آذربایجان شمالی از ایجاد حکومت ملی آذربایجان جهت تشکیل آذربایجان واحد بودند. البته بااینکه فعالین چپ در این زمینه فعال بودند، ولی تشکیل حکومت ملی و دموکراتیک آذربایجان بدون حمایت و طرح‌ریزی دولت شوروی سابق در آن زمان امکان پذیر به نظر نمی رسید. در واقع این جنبش همانند سایر جنبش های ملی و ایدئولوژیک از حمایت خارجی بی دریغ نبود.

 

حکومت ملی آذربایجان به رهبری سید جعفر پیشه‌وری در طول یک سال عمر خود به‌اندازه 20 سال سلطنت پهلوی خدمت کرد. اصلاحات ارضی که از نیازهای اصلی آن زمان جامعه بود، تحصیل به زبان مادری، تأسیس دانشگاه تبریز، برابری حقوق زن و مرد، اعطای حق رأی به زنان، آسفالت کردن خیابان‌ها، احداث جاده‌های بین‌شهری، ایجاد ایستگاه‌های رادیویی به زبان ترکی آذربایجانی، باز کردن درمانگاه‌ها و داروخانه‌ها و بهبود وضعیت سلامتی مردم و... از خدمات حکومت ملی به آذربایجان جنوبی بود.در تاریخ ایران برای اولین بار زنان آذربایجان ودر دوران حکومت ملی آذربایجان صاحب حق رای شدند.

 

بااینکه ایده تشکیل آذربایجان واحد از اهداف اصلی حکومت ملی آذربایجان جنوبی بود در کنار آن این حکومت به دنبال برقراری نظامی دموکراتیک، سکولار، آزادیخواه و مدافع حقوق زحمتکشان آذربایجان بود که از ستم و جنایت فئودال‌ها و خان‌های آن زمان به تنگ آمده بودند.

 

بااینکه این حکومت در طول یک سال به اصلاحات اساسی و تغییرات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی گسترده در آذربایجان جنوبی دست زد اما در منگنه منازعات بین‌المللی و منافع سوسیالیسم و لیبرالیسم گرفتار آمد. در حقیقت حکومت ملی آذربایجان اولین قربانی جنگ سرد بین بلوک شرق و غرب بود.جنگی که به دنبال جنگ جهانی اول و دوم و ظهور آمریکا به عنوان قدرت برتر جهانی و در نتیجه کشاکش بین دو قدرت برتر جهانی آمریکا و شوروی آغاز شده بود.  دو قدرتی که برای برقراری اتوریته خودسعی می‌کردند که به منافع خود با قربانی کردن جنبش‌ها و ملت‌ها دست یابند.

 

در آن زمان دولت آمریکا با تجهیز ارتش فارس ایران و از طرف دیگر خروج ارتش سرخ از آذربایجان جنوبی زمینه سازوعامل اشغال آذربایجان جنوبی توسط قوای حاکمیت فارس گردید.

 

در این میان هم خان‌های محلی و چاکران آن‌ها که حکومت ملی آذربایجان منافع آنا را به خطر انداخته بود،همراه با ارتش فارس از فرصت به وجود آمده سوءاستفاده کرده و به غارت منازل و قتل‌عام ملت ترک آذربایجان پرداختند و قریب به 30 هزار نفر از روشنفکران و نخبگان آذربایجانی را به قتا رسانده و در میدان‌ها شهرها دستگیر و به گلوله بستند.

 

به‌عنوان نمونه تنها در منطقه خدا آفرین اسدالله محمدخان لو که خان یک بخش از آن منطقه بود چندین فدایی ازجمله دو برادر به اسامی نبی و جعفرقلی را همراه با مزدوران خود به قتل رسانده بود.

 

بااینکه حکومت ملی آذربایجان نتوانست بیش از یک سال دوام بیاورد، اما بازهم خدمات یک‌ساله این حکومت، در حافظه تاریخی ترک‌های آذربایجان ماندگار شد و در جنبش جدید هویت طلبی ترک‌های آذربایجان یعنی حرکت ملی آذربایجان جنوبی، جایگاه ویژه خود را بازیافت. در حقیقت آسیب‌شناسی و فاکتورهای دخیل در ظهور و سقوط این حکومت دموکراتیک چراغ راه آینده آذربایجان جنوبی است که می‌تواند از تکرار سهوهای آن زمان در جنبش ملی و مدنی امروزی جلوگیری کرده و حرکت را در مسیر صحیح هدایت نماید.

 

عدم اعتماد به قدرت‌های خارجی در جنبش می‌تواند باعث تقویت استقلال آن شده فعالین جنبش می‌توانند به‌جای خوش‌بینی بیش‌ازحد به این مسئله خواسته‌های خود را بر اساس امکانات و سرمایه‌های موجود در داخل جنبش مطرح نمایند. به نظر می‌رسد سران حکومت ملی آذربایجان بیش‌ازحد به دولت استالین یا شوروی سوسیالیستی آن زمان اعتماد کرده بودند که این مسئله بعد از قطع حمایت این دولت از جنبش یکی از دلایل اصلی شکست آن گردید.

 

فاکتورهایی نظیر آگاهی، میزان دانش و بیداری طبقات مختلف جامعه تأثیر مهمی در حمایت آنان از جنبش دارند. در زمان حکومت ملی قریب به همه افراد جامعه از علم و دانش روز بی‌بهره بودند. ایده‌ها و اهداف موردنظر حکومت ملی برای یک جامعه‌ای تزریق می‌شد که کاملاً سنتی گرفتار در مذهب و کاملاً زیردست بود که هضم ایده‌های مدرن آن زمان برای آنان مشکل بود. این مسئله یعنی توسل به پوپولیسم یا عوام باعث خوش‌بینی فزاینده به آن در بین رهبران حکومت ملی گردید. فارغ از اینکه پوپولیسم تابعی از قدرت است و توده‌ها همواره ابزار قدرت بوده‌اند و با تضعیف قدرت حکومت ملی آن را ترک کرده و به حکومت فارس و فئودال‌ها پیوستند.

 

توجه بیشتر به یک ایدئولوژی یعنی کمونیسم در فرقه آنان را  در نزد مردم به عنوان بی دین و تهدید در جامعه بین‌المللی نشان داد و این مسئله بر مردمی‌شدن فرقه تأثیر منفی گذاشت. همچنین در سطح جهانی هم حکومت ملی نتوانست حمایت جامعه بین‌المللی را کسب نماید.

 

عدم توجه به هویت ترکی در کنار آذربایجان گرایی یکی دیگر از سهوهای حکومت ملی آذربایجان بود. در حقیقت فرقه دموکرات آذربایجان بر پایه آذربایجان گرایی بنانهاده شده بود. غافل از اینکه در این جغرافیا این دو مکمل یکدیگر بوده و همدیگر را تقویت می‌نمایند. در جامعه‌ای که همه خود را ترک می‌دانستند تغییر هویت به هویت جغرافیایی جهت جلب رضایت استالین و دولت شوروی می‌توانست مانع اتحاد شود که جز سیاست‌های حکومت ملی آن زمان نبود.

 

وجود اختلافات بین فعالان و دولتمردان باعث تضعیف جنبش یا دولت شده و راه را برای نفوذ دشمنان هموار می‌کند. عقلانیت حکم می‌کند که تا وجود امکان و با در نظر گرفتن منافع ملی از اختلافات عریان پرهیز شود. موردی که رهبران حکومت ملی به آن توجهی نکردند. این مسئله از عواملی بود که به اتحاد و همبستگی موجود در آن زمان لطمه زد و در کنار سایر عوامل راه را برای شکست بازنمود.

 

بااینکه حکومت ملی آذربایجان طی یک سال خدمات بسیاری به آذربایجان جنوبی کرد ولی بعد از یک سال قربانی جنگ سرد و معاملات بین‌المللی بین بلوک شرق و غرب شد و سقوط کرد. در سقوط این حکومت دموکراتیک و ملی فاکتورهای بین‌المللی بیش از عوامل داخلی دخیل بودند. بعد از شکست این حکومت دموکراتیک، سرزمین آذربایجان جنوبی دوباره توسط حکومت فارس محور پهلوی استعمار گردید و در حال حاضر هم جمهوری اسلامی ایران سیاست‌های حکومت نژادپرست پهلوی را علیه ترک‌های آذربایجان ادامه می‌دهد. آسیب‌شناسی، تحلیل و آنالیز صحیح هر جنبشی به‌ویژه جنبش 21 آذر که منجر به تشکیل حکومت ملی گردید، توسط فعالین و متفکرین حرکت ملی آذربایجان جنوبی می‌تواند راه‌حلی برای مشکلات، تنگناهای پیشرو باشد. عدم تکرار اشتباهات گذشته درنتیجه بررسی درست و با در نظر گرفتن سایر شرایط عینی و ذهنی می‌تواند حرکت ملی آذربایجان جنوبی را به سمت اهداف اصلی خود سوق دهد.

 

ائلچین حاتمی

گونازتی‌وی

 

 


بیشتر بخوانید

بیشتر بخوانید