قاراداغ آدی‌نین آچیقلاماسی - کیومرث ایسلامی

قاراداغ آدی‌نین آچیقلاماسی - کیومرث ایسلامی

قاراداغ گونئی‌آزربایجان أراضی‌سینده داغ سیلسیله‌سی‌دیر. قاراداغ سیلسیله‌سی آغری‌داغ و تالیش داغلاری آراسیندا یئرلشه‌رک همین داغ سیلسیله‌لرینی بیرلشدیریر. لاکین آراز چایی قاراداغ سیلسیله‌سینی کیچیک قافقاز داغلاریندان آییریر. دنیز سوییه‌سیندن 3600 م هوندورلویه مالیک اولان قاراداغ سیلسیله‌سی‌نین اوزونلوغو 220 ک‌متر ائنی ایسه 30-65 ک‌متردیر و بیر چوخ بؤلومو مئشه ‌ایله اؤرتولور. قاراداغ منطقه‌سی ایسه قوزئی سرحددی آرازچایی، باتئ سرحددی جولفا-مرند آوتومبیل یولو، گونئی سرحددی ایسه أهرچایی، دوغودان قاراسو چایی و بیر بؤلوموده اورمو گؤلو حؤوزه‌سینده یئرله‌شیر.

 

آراشدیرمالارا أساسن، قاراداغ و قاراباغین دئمک اولارکی، بیرچوخ ائتنونیم وتوپونیم‌لری اورتاقدیر. بونلار کولانی، کنگرلی، چلبیانلی، قاراچورلو، شاهسئون، خوجالی و ب. آد و طایفالاردان اورتاقلیق‌لاری واردیر. قاراداغدا قاجار دؤورو قاراباغدان کؤچموش کولانی، چلبیانلی، قاراباغلی و گنجعلی طایفالاری‌دا واردیر کی، بو باره‌ده کولانی، چلبیانلی طایفالاری‌نین قاراداغدا داها قدیمدن‌ده اولماسینی قئید ائتمک گره‌کیر. 1835-جی ایلده چلبیانلی ائلی‌نین خومارلی، خودایارلی، زرنه‌لی و باشقا اوبالاری قاراباغا کؤچموشدور.

 

آراشدیرمالارا گؤره، تاریخ بویو قاراداغ ماحالی‌نین آدی «قره‌جه داغ» و «قره داغ» کیمی‎ده أحالی دیلینده ایشله‌نیبدیر. بو ماحالین أراضیسی حاضیرکی، أهر، ورزیقان، هوراند، هئریس، کلئیبر، دیزمار، خودافرین و س ایحاطه ائدیر.

 

قاراداغ اورونیم آدی ایکی تورکجه سؤزجوگوندن یعنی «قارا» (بؤیوک) و «داغ»دان عیبارت‌دیر کی «بؤیوک داغ» آنلامینا گلمکده‌دیر و أطرافلی اولاراق باشقا واریانتلارین ایسه آچیقلاماق ایسته‌ییریک.

 

آزربایجاندا بیرچوخ بویلارین و ائله‌جه‌ توپونیم آدلاری اورادا مؤوجود اولان اورونیم (داغ و دره) آدلاری اوزره آدلانمیشدیر. داغلیق بؤلگه‌ده یاشایان تورک بوی‌لاری قدیم چاغلاردان داغلی (آزر)، داغلوق (اویغور) ائتنونیمی ایله آدلانمیشدیر. بو باخیمدان، أسکی قایناقلارین آزربایجاندا وئردیگی داق، داخی، دای بویلارینی «داغلی» حئساب ائتمک اولار.

 

هئت یازیسیندا «داغ» سؤزو آیریلیقدا اورونیم بیلدیردیگی کیمی، آیریلیقدا داغ آدینا قوروسدا راست گلمک اولار. داغ-توماس، داغ-قوشچو کیمی توپونیم‌لرده، داغ‌بئلی، داغ‌باشی کیمی آپئلیاتیولرده داغ سؤزو اؤنجه‌ده، اورونیملرده ایسه أساسن ایکینجی طرفده اولور: کؤکشئتاوو، کوتورتاوو (قازاق ائلی)، دوزداغ، شیش‌داغ، حاچاداغ، آغری‌داغ، آلاداغ، قاراداغ (ف.آغاسی‌اوغلو؛ دوققوز بیتیک؛ 2-بیتیک؛ 2014).

 

ایندیسه قاراداغ سؤزونده ایشتیراک ائتمیش قارا سؤزونون آنلامینا و باشقا واریانتلارینا دیققت ائده‌ک:

 

قارا رنگلرین بیریدیر. أن توند، سویوق و غملی رنگ ساییلیر و آغ رنگین، آیدینلیغین، ایشیغین عکسیدیر. بیر چوخ خالقلاردا ماتمی سیمگه‌له‌ییر. أسکی تورک اینانجلاریندا اوجالیق آنلامین داشیماقلا برار، یئرآلتی دونیانین و یا اؤلولر دونیاسی قارانلیق دونیا ایسه آدلانیب و کؤتولوک سیموولو اولموشدور. خالق آراسینداکی، «قارا یئره گیره‌سن»، «باشینی قارا یئر اوغورلاسین»، «قارا یئر اوتاغین اولسون»، «یوخودا قارا باسماق»، «قارا قبیر ائوین اولسون»، «قارا گونلو»، «قارا بخت» و بیر چوخ ایفاده‌لر قارا رنگین و قارانلیق دونیاسینین کؤتولوگون گؤستریر. ائله‌جه‌ده قارا سؤزو بیر لقب اولاراق «بؤیوکلوک» گؤسترگه‌سی اولموشدور: «قاراخان، قاراکیشی، قارا ولی، قارا کاظیم، قارا چوخا، قارابوداق، قاراجا چوبان و ... .» گؤرونور کی «قارا» خاقانلیقدا خانلارین تیتولو و عنوانی کیمی ایشلک اولموشدور کی، باشچی و بؤیوک آنلامین داشیمیشدیر. بیرا سیرا سؤزلر و ایفاده‌لرده ایسه قارا سؤزو رنگ بیلدیریر. اؤرنک اولاراق: «قارا قاشلئ»، «قارا گؤزلو»، «قارا ساچلئ» و ب. ایفاده‌لری سایماق مومکوندور.

 

قدیم آزربایجاندا قوت دؤولتی (م. اؤنجه 2200-2109) داغیلاندان سونرا اونون گونئی بؤلگه‌لرینی سومئر-أککد جانیشین‌لری ایداره ائدیردی. لاقاش جانشین‌لریندن بیری‌نین تیتول‌لاری سیراسیندا «سو بویونون قار-داک اؤلکه‌سی‌نین حاکیمی» سؤزلری‌ده یازیلمیشدیر. بو اورونیم سولئیمانییه یاخینلیغینداکی قاراداغا آیید ائدیلیر. تورک اورونیم‌لر سیستئمینده آلاداغ، آلاتاق، آلاتاوو، آلاتئی آدلاری آنادولودان دوغو تورکوستانا و آلتایاجان یاییلدیغی کیمی، قاراداغ اورونیمی‌ده قدیم چاغلاردان اوزو بری گئنیش ناحییه‌یه مالیکدیر و عادتن، «بؤیوک داغ»، «قوزئی داغی» آنلامینی بیلدیریر. بوغازکؤی قایناقلاریندا قارتاق (قارا-داغ) یئرآدی کیمی قئید اولونموش‌دور (ف.آغاسی‌اوغلو؛ 2014).      

 

گؤروندویو کیمی، أسکی تورکلرده بویالاری و رنگلری «یؤن» و «جهت» آنلامیندا ایسه ایشلتمیشلر و قارا رنگی «قوزئی» آنلامیندا و یؤن بیلدیرن بویا کیمی ایشلک اولموشدور. یعنی تورکلر دوردوقلاری یعنی مرکزی «ساری» بویا ایله، قوزئیی «قارا»، گونئیی «قیرمیزی»، باتئنی «آغ» و دوغونو ایسه «گؤی» بویا ایله گؤستریرمیشلر. و تدقیقاتلار گؤستریرکی، آغ‌قویونلو و قاراقویونلو دؤولت آدی اونلارین جهت حاکیمییتلرین بللی ائتمیش ایفاده‌لردیر. و ائله‌جه‌ده آز تورکلریندن بیر قولو آیریلیب دوغویا گئتمیش تورک خاقانلیغینا اونلاری جهت بیلدیره‌ن ایستیقامتلرینه گؤره شرقی تورکلر یا «گؤک‌تورک» آدین وئرمیشلر.

 

کیومرث ایسلامی

 


بیشتر بخوانید

بیشتر بخوانید