ماهیت حکومت ها و جوامع پوپولیستی

ماهیت حکومت ها و جوامع پوپولیستی

پوپولیسم که در ترجمه فارسی به عوام گرایی یا توده گرایی تعبیر می شود، محصول دیکتاتوری فردی و نقطه مقابل دموکراسی است. ماهیت پوپولیسم استفاده ابزاری از ملت و ابزار شدن ملت برای خواست های غیر دموکراتیک و تحقق اهداف دیکتاتورها و رهبران حکومت ها، با محو تفکر انتقادی و هر گونه نظم مبتنی بر اصول دموکراتیک و خرد جمعی است.

 

پوپولیسم ابتدا براي جنبشها و حركتهاي سياسي به كار ميرفت كه در نيمه دوم قرن 19 ميلادي در روسيه و آمريكا شكل گرفته و تلاش ميكردند با ياري و فراخوان مردم به انقلاب، منافع گروههاي فرودست دهقان و كشاورز كه، به زعم آنها، توسط طبقه مرفه تضييع شده را برگردانده و حقوق پايمال شده اكثريت فقير جامعه را از اقليت حاكم ثروتمند بازستانند. بنابراين، واژه پوپوليسم نه تنها معنا و مفهوم منفي را به ذهن متبادر نميكرد، بلكه نشانگر حس ديگرخواهي و از خود گذشتگي افراد و گروههايي بود كه اين اصطلاح نسبت به آنها به كار ميرفت.

 

روشﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﻨﺒﺶﻫﺎ در ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاف ﺧﻮد ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ روﻳﻪاي ﻛﻪ رﻫﺒﺮان اﻳﻦ روﻳﻜﺮد ﭘﺲ از ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاﻓﺸﺎن اﺗﺨﺎذ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ، ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﺑﺎر ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ ﻣﺜﺒﺖ را از دﺳﺖ دﻫﺪ. اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ ﻃﺮﻓﺪاران ﺣﺮﻛﺖﻫﺎي ﻋﻮامﮔﺮا ﺑﻪ اﻗﺪاﻣﺎت اﺣﺴﺎﺳﻲ ﻛﻪ در ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮارد ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪي ﺑﻪ دﻧﺒﺎل داﺷﺖ، ﺗﻼش ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاف از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﻪﻛﺎرﮔﻴﺮي ﺗﻤﺎﻣﻲ روشﻫﺎي ﻣﻤﻜﻦ و ﺣﺘﻲ در ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮارد ﺗﺪاﺑﻴﺮ ﺧﺸﻮﻧﺖآﻣﻴﺰ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻲاﻋﺘﻨﺎﻳﻲ رﻫﺒﺮان اﻳﻦ ﺟﻨﺒﺶﻫﺎ ﭘﺲ از ﭘﻴﺮوزي و ﺗﺼﺎﺣﺐ ﻗﺪرت، ﺑﻪ ﺧﺮد ﺟﻤﻌﻲ و آزاديﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻣﻄﺒﻮﻋﺎﺗﻲ، ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ پوپولیسم ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺜﺒﺖ ﺧﻮد را از دست داد و باعث دور شدن جامعه و حکومت که در قبل از پیروزی جنبش جز شعارهای اصلی فعالان جنبش بود، از عقلانيت، خردگرايي، نخبه گرايي و آزاديخواهي، پایبندی به حقوق بشر و اصول وقواعد دموکراتیک گردید.

 

در حکومت ها و جنبش های دولتمردان وفعالان جنبش سعی می کنند همواره مردم را خطاب قرار دهند. سیاست گذاری ها در تمامی حوزه ها نظیر فرهنگ، اقتصاد، حقوق و قوانین تحت تاثیر اندیشه عوام قرار می گیرد. به عنوان نمونه بعد از تشکیل حکومت جمهوری اسلامی ایران اسلام شیعی و ناسیونالیسم ایرانی – فارسی محور اصلی سیاست گذاری های این حکومت را تشکیل داد. حکومت با سو استفاده از احساسات مذهبی مردم قوانین حقوق و کیفری خود را بر اساس اصول و تعالیم فقه اسلام شیعی تنظیم نمود که با قوانین دموکراتیک و مدرن امروزی فاصله درازی دارد.

 

پس در چنین نظام ها و جنبش ها چند صدایی، چندگونگی، تفاوت و دگراندیشی رنگ می بازد و همه چیز تابع خواست و اراده حکومت پوپولیستی که از احساسات مردم و هیجانات موجود در جامعه جهت پیشبرد اهداف برنامه های خود استفاده می کنند. واقعیت ها و تفاوت ها در چنین حکومت ها و جوامع پوپولیستی نادیده گرفته می شود.

 

واهمه و ترس نظام های پوپولیستی از تضارت و گوناگونی آرا و عقاید است. همه باید پایبند به آراء و ایدئولوژی حکومت باشند و بر اساس آن فکر کنند. این آرا و ایدئولوژی تحت عنوان خواست و اراده مردم تلقی می شوند. ترس از قوه قهره حاکمیت پوپولیستی باعث می شود که اکثریت مردم رنگ عوض کنند و خود را در ظاهر نزدیک، دوستدار و حامی حاکمیت نشان دهند که آن به عنوان یک نوع وفاداری کاذب ناشی از ترس است. البته غنائم حکومت نقش مهمی در جذب مردم به طرف خود دارد. طرفداران پاداش می گیرند و مخالفان منتقد مجازات می شوند. آنچه که در ایران امروزی شاهد هستیم.

 

سیستم های پوپولیستی کنترل اقتصاد کشور را به نفع حزب، گروه و نیروی نظامی حاکم به دست می گیرند و سعی می کنند همواره از این طریق توده مردم را وابسته به حکومت نگه دارند و واحدهای خصوصی اقتصادی هم تحت نظارت و پیگرد آن قرار دارد. فعالیت های اقتصادی سپاه پاسداران، شرکت های نفتی زیر نظر دولت، بنیادها و بنگاه های اقتصادی تحت سیطره رهبر جمهوری اسلامی ایران نمونه آشکار آن می باشند.

 

ممنوعیت تشکیل احزاب و گروه های سیاسی و مرزبندی برای مطبوعات و رسانه ها از دیگر ویژگی ها حکومت های پوپولیستی است. تمامی رسانه ها باید یا تابع قدرت و قوه حاکمه باشند یا حذف می شوند. صدا و سیما، روزنامه ها و رسانه های نظیر تسنیم نیوز، ایسنا، فارس نیوز، کیهان، اطلاعات، همشهری، تابناک و ... جز رسانه های حکومتی در ایران محسوب می شوند که از سیاست های پوپولیستی جمهوری اسلامی ایران پیروی می کنند. فقدان استقلال رسانه ها و وابستگی آنها به نظام حکومتی، از جمله ویژگیهای این رسانه هاست. این رسانه ها نقش آمرانه ای برای اعمال قدرت در جامعه دارند و دستورات و خواست حکومت را در جامعه منعکس می کنند. مسائلی که مطابق با منافع حکومت نباشد، توسط این رسانه ها سانسور و یا بایکوت می شوند.

 

ایجاد یک جامعه توده وار از اهداف حاکمیت های پوپولیستی توده وار است که در مقابل جامعه مدنی و دموکراتیک قرار دارد. چنین جوامعی تابع خرد فردی و جمعی نبوده، بلکه انسان های از خود بیگانه بوده که رفتار آنها تابع رفتار حاکمیت است.

 

چنین جوامعی مبنای علمی و کارشناسی در توسعه نقش مهمی را بازی نمی کنند بلکه سعی می شود با دادن و توسل به وعده و وعیدهای مبهم و تطمیع طرفداران حکومت حمایت و پشتیبانی آنان بدست آید. بی تفاوتی و سکوت در قبال مسائل، مشکلات اجتماعی، نابرابری ها و بی عدالتی ها از خصوصیات مهم جامعه پوپولیستی بوده و مردم به جای انتقاد و اعتراض به بحران های موجود به تعریف و تمجید عوامل حکومتی سهیم در آن می پردازند و از این طریق سعی می کنند امتیازاتی کسب کنند. 

 

یکسان سازی و یک دست سازی بر اساس زبان، فرهنگ، مذهب از ویژگی های بارز حکومت های پوپولیستی بوده که منافع افراد حاکمیت و یا قوم و گروه خاصی را دنبال می کنند. در ایران هم یکسان سازی غیر فارس ها و فشار بر غیر شیعه ها در راستای حفظ قدرت و منافع حکومت توده گرای با محوریت فارس صورت می پذیرد که تاکنون به آسمیلاسیون و الیناسیون ده ها میلیون غیر فارس منجر شده است.

 

در علوم انسانی، حکومت ها ی پوپولیستی افراطی، متحجر و عقب مانده توصیف می شود یعنی سیاست ها و قوانین آنها با اصول و قوانین دموکراتیک سازگار نیست. انتخابات صرفا یک شوی تشریفاتی بوده و حق انتخاب شدن به افراد توسط حکومت به آنان داده می شود و افراد خودی انتخاب و غیر خودی ها حذف می شوند.  

 

حکومت های پوپولیستی مانند جمهوری اسلامی ایران ممکن است با استفاده از زور قوه قهریه در یکدست کردن مردم تحت سلطه خود موفقیت هایی حاصل کنند ولی با گذشت زمان، رویکردهای ایدئولوژیک، عدم توسل به عقل، تفکر و دانش و همچنین عدم سازگاری با قوانین بین المللی و عدم پایبندی به حقوق بشر در دراز مدت چنین حکومت هایی را در مسیر سیر قهقرایی قرار می دهد و شکاف های موجود قومی، مذهبی، سیاسی، صنفی و طبقاتی را در داخل جامعه افزایش می دهد. تجربیات موجود از بدو تاریخ تا کنون نشان داده که عمیق تر شدن این شکاف ها از شروط لازم برای تضعیف چنین حکومت هایی بوده و در آینده ممکن است تغییر و فروپاشی غیر مسالمت آمیز آنان  را سبب شود.

 

در حقیقت حاکمیت های پوپولیستی با ابزارهای مختلف سعی می کنند با یکسان سازی عقل و تفکر مردم آنان را به خود وفادار نگه دارند. میزان وفاداری توده هم به چنین حکومت هایی همواره در ظاهر تابعی از قدرت بوده است. در صورت تضعیف و عدم توانایی حکومت در تامین مایحتاج اولیه زندگی توده مردم آن وفاداری کاذب ناپدید شده و اکثریت مردم علیه حکومت می شوند. پس در نتیجه در طول تاریخ جامعه پوپولیستی همواره ابزار قدرت حاکمه بوده و در جهت تحقق اهداف و تامین منافع آن بکار گرفته شده است.

 

ائلچین حاتمی


بیشتر بخوانید

بیشتر بخوانید