شهریئری؛ مادی-معنوی وارلیغیمیز/ کیومرث ایسلامی

شهریئری؛ مادی-معنوی وارلیغیمیز/ کیومرث ایسلامی

مادی مدنییتی‌نین یارادیجیسی اولان اینسان اؤز یاشاییشی‌نی تأمین ائتمک اوچون چوخ زامان ائله ماددی اینکیشافی اونون اؤزوندن آصیلی اولور. یعنی اینسان یئییب-ایچمه‌دن، ائوه-اوجاغا صاحیب اولمادان هر هانسی ایجتیماعی فایدالی ایشله مشغول اولا بیلمز. بو باخیمدان ماددی مدنییتین اؤیره‌نیلمه‌سی خالقین ایستحصال فعالییتی‌نین اؤیره‌نیلمه‌سی دئمک‌دیر.

 

آزربایجان بشر تاریخی‌نین آیری-آیری مرحله‌لرینده یاشاییش مسکن‌لری‌نین و عادت-عنعنه‌لری‌نین چئشیدلی تیپ و فورمالاری مؤوجود اولموشدور. زامانیمیزا قدر گلیب چاتمیش یاشاییش طرزلری‌نین تیپ و فورمالاری‌نین گلیب چاتماسی هر بیر خالقین کئچمیشی، تاریخی و أن اؤنملیسی اولان بیر میللتین ایلکین یاشی و یاشاییش تاریخی اوزه چیخیر. آرخئولوژی نتیجه‌سینه ایستیناد ائده‌رک آزربایجان أراضی‌سینده پالئولیت (ایلک داش دؤورو) اینسانلارین طبیعی و سوننی یاشاییش مسکن‌لریندن باشلایاراق، موعاصیر کند، قصبه و شهرلره کیمی موختلیف مسکونلاشما یئرلری اورتایا چیخیب و اینکیشاف ائتمیشدیر. یعنی قدیم دؤوردن آزربایجان أراضی‌سینده هله پالئولیت دؤوروندن مسکونلاشماق وار ایدی.

 

أسکی داش دؤورو (2 میلیون 700 ایل بوندان اؤنجه) آزربایجاندا م. اؤنجه 4-جو مین‌ایللیگه قدر داوام ائتمیشدیر. داش دؤورو اوچ مرحله‌یه بؤلونور: پالئولیت (ایلک داش دؤورو)، مئزولیت (اورتا داش دؤورو) و نئولیت (یئنی داش دؤورو). 700 مین‌ایل بوندان اؤنجه اینسانلار اود ألده اؤیره‌نه‌رک، اؤزلرینی سویوقدان قوروماغا، یئمک پیشیرمک و باشقا آلت‌لرینی دوزلتمه‌گه باشلادیلار. 300-400 مین‌ایل اؤنجه آذربایجاندا مسکونلاشمیش ایلکین اینسانلارین تکامولونده یئنی مرحله باشلاییر. آزیق ماغاراسیندا آشکار اولونموش ایلکین اینسان چنه سوموگو بونا أن مؤحکم ثبوتدور.

 

مئزولیت دؤورو ایسه آذربایجاندا م.اؤنجه 8-11-جی مین‌ایللیکلری ایحاطه ائدیر. آرتیق بو دؤورده أکینچیلیک و حئیواندارلیق ایلکین فورمالاری یارانیر. بو دؤور باشلیجا اولاراق قوبوستانداکی قایا اوستو رسیملری و آرخئولوژی تاپینتیلار أساسیندا تدقیق ائدیلیر. نئولیت دؤورو آذربایجاندا م.اؤنجه ۷-جی مینایللیگه تصادوف ائده‌رک قوبوستانین و حسنلو تپه‌ده (سولدوز) آرخئولوژی ماتئریاللاری ایله آراشدیریلمیشدیر کی، بوتون بونلار بیر یئرده بیر خالقین ماددی و معنوی ده‌یرلی ساییلیر.

 

 بو ماددی و معنوی ایرث‌لردن بیری آرخئولوژی تدقیقاتلار نتیجه‌سینده آشکارلانمیش أسکی یاشاییش مکانلار، کورقانلار و داش‌بابالاردیر. آتالاریمیزدان یادیگار قالان و بوگونه قدر گلیب چاتان یاشاییش مکانلاری، أشیالار و داش‌بابالار، تورپاغیمیزین و خالقیمیزین ده‌یرلی خزینه‌سی اولان، بوگونون سیاست‌لری نتیجه‌سینده گیزلی ساخلانیلان و لازیمی قدر قورونمایان گونئی آزربایجانین مئشگین شهرینده یئرله‌شن تاریخی «شهر یئری»دیر. بو مکان آزربایجان خالقی‌نین ماددی و معنوی وارلیغی‌دیر کی، بیر نئچه فایزدان باشقا دقیق آرخئولوژی تدقیقاتلار ایره‌لی سورولمه‌دیگی اوچون دقیق بیلگیلر و ائله‌جه‌ده دقیق تاریخ ایلی ألده ائدیلمه‌ییب‌دیر.

 

شهر‌یئری أردبیل ماحالیندا مئشکینین 30 کیلومتر گونئی-دوغوسوندا قدیم باسیریقلار اولان پیرازمیان (شهریئری) آدلی یئرده 500-عدد داش‌بابا تاپیلمیشدیر. بویو 35-230 سانتی‌متره قدر آشکار اولونموشدور و بورانی قدیم تاپیناق (معبد) یئری سایمیش‌لار. شهر یئری بؤیوک بیر ساحه‌نی أحاطه ائدیر، بورادا 3200 ایل یاشی اولان اوچ تاپیناق، 2800 ایل یاشی اولان تیکیلمیش قالا خارابالیغی، ماغارا، اوچ یوزه یاخین قایا اویوغوندا و قوش‌تپه آدلی یئر واردیر. کئچن عصرین اورتالاریندا آرخئولوژی قازینتیلار بورادا 9 مین‌ایل اؤنجه‌یه عاید (نئولیت چاغی) یاشاییش مسکنی آشکار ائتمیش‌دیر. آنجاق داش‌بابا گله‌نه‌یی بورادا 4-5 مین‌ایل اؤنجه یارانمیش‌دیر و اورارتو چارئ 2-جی آرقیشتی بورانی توتانا قدر داوام ائتمیشدیر (ف. آغاسی‌اوغلو؛ 2013).

 

بورادا ماغارا مؤوجودلوغودا اؤزل دیققت چکدیریر، یعنی مسکن یئری اولدوغونا أن بؤیوک فاکت‌دیر. أسکی‌ده اینسانلارین ایلک یاشاییش مسکنلری‌نین یارادیلماسیندا جوغرافی موحیطین، او جومله‎دن ایقلیمین بؤیوک تأثیری اولموشدور. آرخئولوق م. جفرزاده آزربایجاندا یاشاییش مسکنلری‌نین تاریخی‌نین قدیم اولدوغونو قئید ائده‌رک یازمیشدیر: «ایبتیدایی اینسانلار آزربایجان شرایطینده چای قیراقلاریندا، مئشه‌لرده، قایا آلتیندا و ماغارالاردا یاشامیشلار. قایا آلتی سیغیناجاقلاردا و ماغارالاردا یاشایان اینسانلار اؤزلری‌نی ایستی‌دن، سویوقدان قورویور و ألده ائتدیکلری اودو، توپلادیقلاری أرزاغی بورادا موحافیظه ائدیردیلر. بونون اوچونده ماغارا اینسانلارین ایلک باشلانغیج سیغیناجاق ساییلیر.»

 

تورک باسیریق گله‌نه‌یینده یایقین اولان داش‌بابالارین أن قدیم اؤرنکلری حککاری، مئشکین، آستارا، قوبوستان و آبشئروئن‌دا تاپیلمیشدیر. شهر یئرینده‌کی مؤوجود اولان داش‌بابالارین اوخشار موتیولری باشقا تورک شهرلرینده ایسه اوزمانلار طرفیندن ایثبات اولونور و داها دقیق دئسک بو موتیولر داش هئیکل‌لری‌نین تاریخینی آراشدیرماغا یول آچیر. (آشاغیداکی شکیل پروفسور فیرودین آغاسی‌اوغلونون کیتابیندان آلینمیش‌دیر)؛

 

 

 

تورک خالقلاری‌نین یاشادیغی أراضی‌لرده چوخلو داش‌آدام هئیکل‌لری واردیر. بو هئیکل‌لر کورقان-باسیریق اولان یئرلرده اؤزونو گؤسته‌ریر. ساواش داشی (چاا داش)، داش‌بابا، داش‌ننه، بالبال، بنگوداش، بدیز و سایره آدلارلا تانینان بئله داش هئیکل‌لرین آزربایجاندا م. اؤنجه 3-2 مین‌ایللره عاید قدیم نمونه‌سی قوبوستاندا، آبشئروندا (دوبندی)، آستارادا (آسخاناکران) و مئشکین‌ده (شهریئری) تاپیلمیشدیر (آغاسی‌اوغلو؛ 2014).

 

بو هئیکل‌لرین رمزی آنلامی باره‎ده علمده موختلیف یوزوملار یارانمیش‌دیر. بعضی عالیملر بو داش‌بابالارین اؤلموش سوی-بوی باشچی‌لاری‌نین هئیکلی، بعضی عالیملر اؤلن آدامین اؤلدوردویو دوشمنلرین هئیکلی، بعضی‌لری باسیریق تؤره‌نینده ایشتیراک ائده‌نین هئیکلی اولماسی، بعضیلری‌ده ساقا داش هئیکل‌لرینده اونلارین اولو باباسی «تارقیتای»‌ین تصویر اولوندوغو فیکرینی ایره‌لی سورموش‌لر. بوتون هئیکل‌لری یالنیز بیر رمزه باغلاماق دوغرو دئییل، چون‌کیدیکیلی‌داشلارین ایچینده قادین هئیکل‌لریده واردیر، بعضی باسیریقدا ایسه بیر دئییل، چوخلو داش‌بدیزلرین اولماسی‌دا بیر گئرچکلیکدیر. بورادا چئشیدلی عادت و سببلرین اولماسی مومکوندور.

 

بختیار تونجایین کورقانلار مقاله‌سینده یازدیغی ایسکیف اؤنجه‌سی یاریم تیپلی کورقان عنعنه‌سی دیققت چکیر:

 

«یاریم‌تیپه توپراق اؤرتوگونون اوزه‌ری داش اؤرتوکله اوزلنمیش کورقان لار عاید ائدیلیر. بو کورقان لارین توپراق اؤرتوگونو اؤرتن داش‌اؤرتوکلر بعضن بیر، بعضن‌سه ایکی قاتلی اولور و بیر نؤو «زیرئه» رولونو اویناییر. بو باخیمدان کئتمئن توبه کورقان‌لاری دئییلنلره أن گؤزل اؤرنک دیر. بو کورقانلارین اؤرتوگونون اوزلنمه‌سینده داشدان باشقا، شیست و کسمه‌دن ایستیفاده اولونور. کی داها چوخ قوزئی‌قارادنیز کورقانلاریندا راست گلینیر. اونلارین تپه‌سینده بعضن کیچیک مئیدانچالار یارادیلیر و بو مئیدانچالاردا کسمه ایله برکیدیلیردی. بئله کورقان لارین باشیندا، بیر قایدا اولاراق، یا داش بابا (بالبال)، یا داش دیره‌ک، یا دا قوربانگاه یئرله‌شیر. سؤزو گئدن فورمالی کورقانلار قازاقیستان اراضی سینده‌ده گئنیش یاییلیب و اونلارا أساسن گئتیسو وادی سینده و قیرقیزیستانین آلئکساندروبکا کندی یاخینلیغیندا راست گلینیر.»

 

اورمو تئوریاسینا گؤره، داش‌بابا گله‌نه‌یی 5000 ایل اؤنجه اؤن‌آسیادا یاراندیغینی و باشقا اؤرنک‌لر کیمی بو گله‌نه‌یی‌ده بورادان دوغویا کؤچه‌ن تورک بوی‌لاری‌نین آپاردیغینی بلگه‌لرله آچیقلاییر. یعنی ایلک بدیزلر اؤن‌آسیادا اورتایا چیخیب و سونرالار ایلک داش‌بابا گله‌نه‌یی‌ده بوراداکی پروتوتورک یوردلاریندا یارانمیش‌ و بورادان تاریخی کؤچلرله قوزئی و دوغو اؤلکه‌لره آپاریلمیش‌دیر.

 

بیلیندیگی کیمی، شهر یئرینده آرخئولوقیا تدقیقاتلار ایره‌لی سورولمه‌دیگینه گؤره بو مکاندان دقیق و أطرافی بیلگیلر ألده ائدیلمه‌ییبدیر. هرحالدا گؤزوموز اؤنونده اولان داش‌بابالار بیزیم أن أسکی آتالاریمیزدان خبر وئره‌رک زنگین کئچمیشیمیزی و تورپاغیمیزین و یوردوموز آزربایجانین أن قدیمدن تورکلرین یاشاییش یئری اولدوغونو ایثبات ائدیر. بیز ایسه اونلاری اؤیره‌نیب و قوروماقدا گؤره‌ولی‌ییک.

 

أدبیات:

 

1-      پروفسور فرودین آغاسی‌اوغلو؛ دوققوز 1-جی جیلد، 2014.

 

2-      آزربایجان ائتنوقرافیاسی؛ آ.م.آ؛ آرخئولوقیا و ائتنوقرافیا اینستوتو، 2-جی جیلد، 2007.

 

 

3-      پروفسور یاشار چوروحلو؛ أسکی تورکلرین قوتسال مزارلاری کورقانلار، 2016.

 

4-      پروفسور فرودین آغاسی‌اوغلو؛ داش‌بابا، تورکون داش یادداشی، 2013.

 

کیومرث ایسلامی

 

 


بیشتر بخوانید

بیشتر بخوانید