برای رسیدن هر جنبش اجتماعی به اهدافش بایستی شرایط عینی و ذهنی بطور کامل مهیا باشد. وجود نارضایتی های اجتماعی تنها برای این منظور کافی نبوده بایستی تمامی منابع و امکانات موجود را برای غلبه جنبش و رسیدن به مطالباتش بسیج کرد و نیروهای انسانی وفادار به ایدئولوژی انقلابی را سازماندهی نمود.

قبل از بسیج مردم علیه حکومت سازماندهی افراد وفادار به ایدئولوژی جنبش از شروط لازم بوده، تااینکه بتوانند با فعالیت سیستماتیک و تشکیلاتی قشرهای مختلف مردم را برای مبارزه علیه سیستم موجود بسیج نمایند.

فرآیند جهانی شدن و گسترش شبکه جهانی ارتباطات به طور تصاعدی این روند را تسریع می بخشند. تحولات وسايل ارتباطي و انقلاب انفورماتیك در عصر جهاني شدن موجب شکل گیري جنبش ها در ساير قاره ها و كشورهاي جهان به ويژه كشورهاي در حال توسعه و از جمله در جامعه دیکتاتوری و راسیستی ایران شده است.

با اینکه شبکه های اجتماعی نظیر فیس بوک، توئیتر، اینستاگرام و غیره شرط لازم جهت اطلاع رسانی و بسیج مردم علیه اهداف مورد نظر بوده و به عنوان کاتالیزور در توسعه جنبش عمل می کنند ولی شرط کافی نیستند. در کنار این عامل اراده مردم و احساس قوی جمعی به سوی اهداف مورد نظر که بایستی بوجود آید تعیین کننده هستند.

در آذربایجان جنوبی هم استفاده از شبکه جهانی اینترنت به بسط و رشد حرکت ملی کمک غیرقابل انکاری نموده است. با اینکه فعالیت ها سیستماتیک نیستند، ولی این مسئله هویت و فرهنگ روبه رشدی را در بین مردم بویژه جوانان «ترکی» بوجود آورده که فرهنگ، زبان و هویت تحمیلی فارسی را به چالش کشانده است.

سازماندهی افراد همفکر در گروه های مختلف سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در جهت اهداف حرکت ملی آذربایجان و تعامل و همکاری این گروه ها بایکدیگر جهت بسیج توده مردم علیه حاکمیت جمهوری اسلامی ایران برای مقابله و تغییر وضع موجود ضروری است. سازماندهی و فعالیت مستمر این گروه ها با گذشت زمان همچنین می تواند، صداها و نیروهای خاموش در جامعه آذربایجان را وارد عرصه حرکت ملی کند. در این راستا فضای جدیدی برای فعالیت نیروهای تازه نفس هم در داخل و هم خارج از مرزها بوجود می آید که برای فراگیر شدن جنبش ضروری است.

همانطوری که در بالا اشاره شد، نارضایتی، مشکلات اقتصادی و معیشتی، ستم ملی به تنهایی پیوستن مردم به تجمعات و تظاهرات اعتراضی را تضمین نمی کند. بلکه آگاهی مردم و تفسیر ذهنی آنها از مسائل است که افراد را به واکنش وادار می کند. آگاهسازی سیستماتیک مردم در نقاط مختلف آذربایجان جنوبی و سایر مناطق ترک نشین در ایران به عهده گروه های سازمان یافته در جهت اهداف و منافع حرکت ملی است. وگرنه تبلیغات فردی بدون پشتوانه گروهی و سازمانی تاثیر اندکی در تغییر تفکر افراد می گذارد. وجود گروه ها و سازمان ها در عین حال نشانگر اقتدار و قدرت جنبش بوده که با افزایش امیدها می تواند افراد بیشتری را به داخل حرکت جذب نماید.

بسیج به معنی فعال شدن از نظر سیاسی و کاربرد منابع قدرت گروه در جهت اهدافی که ایدئولوژی آن را تعیین می کند. در بسیاری موارد بسیج سیاسی برای پیشبرد اهداف حکومت های توتالیتر بکار گرفته می شود. یعنی حکومت با ابزارهای مختلف سعی می کند از مردم به عنوان ابزاری جهت رسیدن به خواسته های خود استفاده نماید و برای این کار منابع مادی کلانی را هم به کار می گیرد. نمونه بارز آن را در جمهوری اسلامی ایران شاهد هستیم که با تشکیل هسته های بسیج در نقاط مختلف کشور کنترل خود را بر زندگی خصوصی و اجتماعی شهروندان شدت بخشیده است. در مناسبت های مختلف اعضای تشکیلات بسیج را به کار می گیرد و از این طریق سعی می کند حکومت را مشروع جلوه دهد.  

سازماندهی در حرکت ملی آذربایجان در عصر انقلاب انفورماتیک می تواند با بهره گیری از دستاوردهای آن و تضعیف نقش کنترلی جمهوری اسلامی ایران، هزاران شهروند ترک آذربایجانی را به عرصه فعالیت جنبش بکشاند. همچنین با افزایش سطح آگاهی مردم در زمینه موضوعات مختلف مانند نسل کشی فرهنگی، استعمار داخلی، حق تعیین سرنوشت، حقوق بشر، محیط زیست و غیره موجب افزایش طرح تقاضاها و مطالبات و بالاخره اعتراض به وضع موجود شده و این به نوبه خود باعث مردمی شدن و توسعه سیاسي حرکت  هم در داخل و هم در سطح بین المللی خواهد شد.

در قیام آذربایجان در ماه می 2006 اعتراضات در نقاط مختلف خودجوش و بیشتر ویژگی یک شورش و خیزش مدنی را داشت تا بسیج قشرهای مختلف مردم توسط گروه های سازمان یافته. البته فعالیت دانشجویان و محفل های سنتی در داخل حرکت ملی را نمی توان در این مورد نادیده گرفت.

بسیج منابع و قشرهای مختلف در آذربایجان جنوبی در آینده به تعامل و عدم رقابت و منازعه بین گروه های سازمان یافته بسیج گر در حرکت ملی آذربایجان بستگی خواهد داشت. همچنین میزان سازمان یافتگی گروه های بسیج گر در بسیج شهروندان علیه سیستم موجود به شدت موثر است. هر چه قدر تشتت و اختلافات فکری در درون گروه سازمان یافته بسیج گر و بین سایر گروه ها که در یک جبهه برای اهداف مشترک مبارزه می کنند کمتر باشد، احتمال پیروزی بیشتر خواهد بود. زیرا افکار و اندیشه های مشترک باعث پذیرش تعبیر یکسان نسبت به امور گردیده و وفاداری و تعهد نسبت به جنبش را افزایش می دهد.  

بسیج علاوه بر سازماندهی گروهی نیازمند سمبل و طرح شعارهای درست و منطقی است. تعیین سمبل و پرچم واحد برای حرکت ملی آذربایجان نشانگر اتحاد بوده و انگیزه افراد و مردم را برای بسیج حول محور سمبل و پرچم واحد را شدت می بخشد. داشتن سمبل و پرچم در حرکت ملی آذربایجان از شروط لازم برای اتحاد و بسیج حول محور ایدئولوژی واحد و اهداف حرکت بوده و آینده جنبش را تضمین می کند.

همچنین گروه های بسیج گر در حرکت ملی آذربایجان همه بایستی ایدئولوژی واحد باشند که این ایدئولوژی اهداف مبارزه علیه جمهوری اسلامی ایران را تعیین می کند. وظیفه ایدئولوژی حرکت بایستی ریشه یابی نابسامانی ها، تعیین اهداف جنبش و روش های لازم برای رسیدن به آن هدف ها باشد.

علاوه بر عوامل داخلی در حرکت ملی عوامل خارجی هم می تواند بر بسیج سیاسی ترک ها در ایران تاثیر گذار باشد. زیرا بسیج سیاسی عملی دشوار بوده به شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی بستگی دارد. وجود بحران های اجتماعی و اقتصادی در جامعه و تضعیف اقتدار سیاسی حاکمیت که توانایی اش برای سرکوب فعالین جنبش کاهش یافته باشد، شرایط را برای بسیج قشرهای مختلف توسط گروه های قدرتمند بسیج گر مستعدتر می سازد. در حال حاضر ترسیم چنین شرایط بحرانی برای آینده نزدیک جمهوری اسلامی ایران همراه با فشارهای بین المللی موجود قابل تصور است.

فراهم شدن چنین شرایط بحرانی پیشرو در ایران فرصتی را برای فعالین حرکت ملی آذربایجان جنوبی بوجود می آورد که با هویت مستقل و ایدئولوژی واحد در گروه ها و سازمان های بزرگ متشکل شده و زمینه را برای مشارکت افراد در جنبش و بسیج آنان علیه حکومت مهیا سازند. در غیر اینصورت با تشتت آرا و ایجاد گروه های و تشکیلات های کوچک نه تنها به بسیج مردم کمک نکرده بلکه آنان را از اهداف و ایدئولوژی حرکت ملی آذربایجان دور و یا در دست گروه های ضد آذربایجانی فرصت طلب مخالف جمهوری اسلامی ایران گرفتار خواهد کرد.

ترک ها پتانسیل عظیمی برای تعیین سرنوشت خود در ایران دارند، حرکت ملی آذربایجان با فعالیت مدنی و مسالمت آمیز خود مهمترین جنبش بلامنازع در ایران محسوب می شود. اگر شروط لازم برای بسیج سیاسی ترک های آذربایجان جنوبی و ترک های ساکن در سایر مناطق ایران تامین شوند، همراه با مهیا شدن سایر عوامل داخلی و بین المللی غلبه آنها بر سیستم نژادپرست حاکم بر ایران و رهایی از آن دور از انتظار نیست.