در روزهای اخیر توافقی تاریخی میان آزربایجان و ارمنستان با میانجی‌گری آمریکا بر سر گذرگاه زنگزور امضا شد که تأثیرات عمیقی بر تحولات منطقه قفقاز و جهان تورک بر جای خواهد گذاشت‌.

گذرگاه زنگزور که سرزمین اصلی آزربایجان را به منطقه نخجوان متصل می‌کند، اهمیت ژئوپولیتیکی، اقتصادی و فرهنگی فراوانی دارد و می‌تواند نویدبخش تغییرات چشمگیر در مناسبات بین‌المللی ملت‌های تورک باشد. این گذرگاه با فراهم آوردن ارتباط زمینی مستقیم و امن میان دو بخش آزربایجان، خلأ استراتژیک و تاریخی را پر می‌کند که سال‌ها به دلیل شرایط سیاسی و جغرافیایی وجود داشت. اهمیت این مسیر به اندازه‌ای است که تحلیل‌گران آن را برگ برنده‌ای استراتژیک برای آزربایجان در معادلات منطقه‌ای ارزیابی می‌کنند.

از منظر اقتصادی، باز شدن این گذرگاه می‌تواند منجر به تسهیل حمل و نقل کالا، انرژی و نیروی کار شود و هزینه‌ها و زمان این جابه‌جایی‌ها را کاهش دهد. این مسیر می‌تواند به عنوان کانالی ترانزیتی میان تورکیه، آزربایجان و کشورهای آسیای میانه ایفای نقش کند و روند توسعه تجارت و زیرساخت‌های منطقه را شتاب بخشد.

از جنبه فرهنگی و هویتی، این گذرگاه نمادی از پیوند تاریخی و عمیق ملت‌های تورک است. برقرار شدن ارتباط زمینی میان نخجوان و آزربایجان می‌تواند به گسترش تبادلات فرهنگی و اجتماعی میان تورک‌های جنوب و شمال رود آراز کمک کند. موضوعی که در شرایط محدودیت‌های شدیدی که رژیم ایران علیه زبان و فرهنگ تورک‌ها اعمال می‌کند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

یکی دیگر از پیامدهای مهم این توافق، کاهش وابستگی ارمنستان به ایران است. ایران که سال‌ها از طریق مناسبات اقتصادی، نظامی و سیاسی در پی افزایش نفوذ خود در منطقه بوده، در عمل بارها ثابت کرده که همپیمانانش، نه تنها از حمایت پایدار برخوردار نشده‌اند بلکه گرفتار مشکلات عمیق اقتصادی و سیاسی شده‌اند. این تجربیات نشان می‌دهد که همکاری با ایران اغلب عاقبتی تلخ و ناامیدکننده برای کشورهای همکار دارد.

از طرفی ارمنستان با انعقاد این توافق گام مهمی در جهت استقلال سیاسی و کاهش وابستگی خود به تهران برداشته است. همچنین این قرارداد نه تنها فرصت‌های جدید اقتصادی برای ارمنستان فراهم می‌کند، بلکه به این کشور امکان می‌دهد روابط متوازنتر و پایدارتر با سایر بازیگران منطقه‌ای و جهانی برقرار کند. از طرفی این تحول می‌تواند الگوی قابل توجهی برای دیگر کشورهای منطقه باشد که در جستجوی استقلال واقعی و آزاد شدن از نفوذ مخرب ایران هستند.

در همین حال، واکنش منفی رژیم ایران و گروه‌های پان‌ایرانیست به این توافق، نشان‌دهنده ابعاد حساس و پیچیده مسئله است. این مخالفت‌ها ناشی از نگرانی عمیق تهران درباره تقویت هویت تورک‌ها در ایران و احتمال ایجاد انگیزه‌های تازه برای مطالبه حقوق ملی است. رژیم ایران طی دهه‌ها با محدودیت آموزش زبان تورکی، سرکوب فعالان فرهنگی و سیاسی و ممانعت از ارتباطات رسمی و غیررسمی میان تورک‌های آزربایجان جنوبی و دیگر ملت‌های تورک، تلاش کرده تا یکپارچگی فرهنگی و سیاسی را تحت هژمونی فارسی حفظ کند.

به طور کلی باز شدن گذرگاه زنگزور برای ایران به مثابه چالشی استراتژیک تلقی می‌شود، چرا که می‌تواند باعث افزایش ارتباطات اقتصادی و فرهنگی میان تورک‌های آزربایجان جنوبی و جمهوری آزربایجان شود و به همین ترتیب، تحرکات ملی‌گرایانه تورک‌ها در داخل ایران را تقویت کند.

پان‌ایرانیست‌ها و اپوزیسیون خارج نشین نیز که مدعی حفظ تمامیت ارضی و هویت ایرانی-فارسی هستند، این توافق را تهدیدی جدی علیه ایدئولوژی و سیاست‌های خود می‌دانند. این گروه‌ها با انکار هویت‌های غیرفارسی، توسعه هرگونه هویت ملی را تهدیدی برای ثبات کشور می‌پندارند و مخالفت آن‌ها با گذرگاه زنگزور بیش از هر چیز نشانه‌ای از تعارض عمیق هویتی و سیاسی است.

در سطح کلان‌تر، این گذرگاه فرصتی طلایی برای جهان تورک نیز فراهم می‌آورد تا با گسترش همکاری‌های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی، جایگاه ملت‌های تورک به ویژه آزربایجان جنوبی را در معادلات منطقه‌ای ارتقا دهد. همچنین این تحول می‌تواند به رشد جریان‌های ملی تورک در منطقه و داخل ایران کمک کرده و مسیر تحقق حقوق سیاسی آن‌ها را هموار سازد.

گذرگاه زنگزور می‌تواند به عنوان پلی برای انتقال تجربیات، تقویت حمایت‌های منطقه‌ای و افزایش همبستگی میان این جریان‌ها نقش مهمی ایفا کند.

اما همزمان باید با دقت تحولات آتی و واکنش‌های بازیگران منطقه‌ای، به ویژه ایران را رصد کرد، چرا که مخالفت تهران ممکن است به فشار بیشتر بر فعالان تورک در ایران و حتی تشدید تنش‌های ملی منجر شود.

گوناز تی وی

E. Y