۱. تندیس شاپور یکم، روان‌شناسی فروپاشی و خط ایدئولوژیک جدید علیه آزربایجان جنوبی

 

رژیم ایران در میانه دهه ۲۰۲۰ میلادی، به‌سرعت در حال از دست دادن انسجام ایدئولوژیک مبتنی بر تشیع است. افزایش ناآرامی‌های قومی و اجتماعی، کاهش نفوذ آموزه‌های دینی بر جامعه و شکست‌های پیاپی در سیاست خارجی، رژیم را به‌سوی جستجوی عنصر هویتی جایگزین سوق داده است. در این چارچوب، «ناسیونالیسم فارس» به آخرین سنگر رژیم تبدیل شده است.

نماد بارز این گرایش، مطرح‌شدن دوباره تندیس شاپور یکم در تهران است؛ تندیسی که صحنه به‌زانو درآوردن امپراتور رومی، والرین، را بازنمایی می‌کند. این تبلیغ تصویری نه‌تنها یادآور گذشته، بلکه پیامی روانی است: در داخل، برای بازسازی مشروعیت از‌دست‌رفته؛ و در خارج، برای نمایش ایستادگی در برابر غرب.

 

*۱. پیش‌زمینه تاریخی: شاپور یکم و معنای پیروزی بر روم*

 

در سال ۲۶۰ میلادی، شاپور یکم شاهنشاه ساسانی، امپراتور روم، والرین، را در نبرد ادسا (اورفا) شکست داد.

این واقعه نخستین و تنها مورد در تاریخ بود که یک امپراتور روم به‌دست دشمن اسیر شد؛ ازاین‌رو، در تاریخ‌نگاری ایرانی، این پیروزی جایگاهی اسطوره‌ای یافت و به‌عنوان «افتخار ایران در برابر غرب» بازخوانی شد.

امروز رژیم ایران با احیای این صحنه، می‌کوشد «بازگشت به شکوه گذشته» را القا کند. اما در واقع، این یک واکنش تدافعی ایدئولوژیک است:

زیرا رژیم دیگر قادر نیست بر پایه مشروعیت مذهبی وحدت ایجاد کند و به‌جای آن، بر محور هویت قومی-فارسی تمرکز یافته است.

 

*۲. کارکرد جدید ناسیونالیسم فارس: نقاب فروپاشی*

 

در سال‌های نخست جمهوری اسلامی، تشیع ابزاری برای ایجاد «هویت امت‌محور» فراتر از قومیت‌ها بود. اما در دهه ۲۰۲۰، این مدل فروپاشیده است.

افزایش مطالبات هویتی میان جوامع تورک، بلوچ، کرد و عرب، رژیم را در وضعیت هراس و تدافع قرار داده است.

امروز ناسیونالیسم فارس به «آخرین چسب ایدئولوژیک» برای جلوگیری از فروپاشی اجتماعی تبدیل شده است.

تندیس شاپور در این میان، صرفاً یک نماد تاریخی نیست؛ بلکه آخرین ابزار رژیم برای توقف روند فروپاشی درونی است.

اما چنین نمادهایی، نه‌تنها وحدت ایجاد نمی‌کنند، بلکه موجب تشدید آگاهی قومی و تعمیق شکاف‌های هویتی می‌شوند — به‌ویژه در میان تورک‌های آزربایجان جنوبی.

 

*۳. از دیدگاه آزربایجان جنوبی: میدان نبرد حافظه تاریخی*

 

روایت تاریخیِ مرکزگرای فارس، بر حذف و نادیده‌انگاری هویت تورکی استوار است.

مردم تورک آزربایجان جنوبی، با وجود برخورداری از سنت هزاران‌ساله دولت‌سازی، در ایدئولوژی کنونی ایران به‌عنوان «عناصر بومی موقتی» معرفی می‌شوند.

هرگاه تشیع کارکرد بسیج‌کنندگی خود را از دست داده، رژیم به این گفتمان ملی‌گرایانه پناه برده است — آن هم به‌عنوان سازوکاری دفاعی در برابر تورک‌بودگی.

تندیس شاپور نیز در این زمینه، نه‌فقط پیامی به غرب، بلکه چالشی مستقیم علیه هویت تورکی در داخل است.

 

*۴. پیام به غرب: «ما همان ملتی هستیم که روم را به زانو درآورد»*

 

برجسته‌سازی تندیس شاپور از سوی رژیم ایران، در سطح بین‌المللی نیز حامل پیامی روانی است:

«ما وارثان امپراتوری‌ایم که روم را شکست داد؛ زیر فشارها خم نخواهیم شد.»

اما این پیام، بیش از آنکه از اعتمادبه‌نفس تاریخی برخیزد، بازتابی از انزوای استراتژیک و بحران درونی است.

ایران امروز نه ساسانیِ دوران شاپور است و نه انقلابیِ سال ۱۹۷۹؛ بلکه نظامی است که در داخل، مشروعیت خود را از دست داده و در خارج، توان حفظ توازن منطقه‌ای را ندارد.

 

*۵. پیامدهای راهبردی و بازتاب‌های منطقه‌ای*

 

تمرکز دوباره بر ناسیونالیسم فارس، نشانگر روندی است که مستقیماً موجودیت تورک‌ها در ایران را هدف قرار داده است.

در این چارچوب، فشارهای فرهنگی، بازداشت‌ها و محدودیت‌های زبانی در آزربایجان جنوبی رو به افزایش است، و هم‌زمان، رژیم می‌کوشد خود را «نگهبان تمدن فارسی» جلوه دهد.

این روند، هم برای جهان تورک هشداری راهبردی است و هم نشانه‌ای از تعمیق شکاف‌های قومی در آینده ایران.

 

*نتیجه‌گیری*

 

ناسیونالیسم فارس، که رژیم ایران به‌عنوان «آخرین سنگر» به آن پناه برده، نه می‌تواند جامعه را متحد کند و نه فروپاشی را متوقف سازد.

تندیس شاپور نه یادمان پیروزی، بلکه نماد ترس از فروپاشی است.

این نماد بازتاب‌دهنده دو اضطراب هم‌زمان است:

کمپلکس تاریخی ایران در برابر غرب، و واکنش تدافعی آن در برابر هویت تورکی.

احیای دوباره «پیروزی شاپور یکم»، نشانه اعتمادبه‌نفس نیست؛ بلکه بیانگر بحران مشروعیت است.

و همانند همه دوره‌های بحران در تاریخ معاصر ایران، این بار نیز بیشترین فشار بر تورک‌های آزربایجان جنوبی وارد می‌شود.

 

روزنامه‌نگار و محقق: مسعود هارای 

 

گوناز تی وی

E. Y