دلایل اعتراضات گسترده‌ای که از دسامبر سال گذشته در ایران آغاز شده، نقش تورک های آذربایجان‌جنوبی در این تحولات، و همچنین ادعاهای رضا پهلوی درباره بازگشت به قدرت، از جمله موضوعات محوری در دستور کار سیاست جهانی است. «ینی صباح» در گفت‌وگویی با عباسعلی حسن‌اف، سفیر پیشین جمهوری آذربایجان در ایران (۱۹۹۸ تا ۲۰۰۹)، به بررسی این مسائل پرداخته است.

در حالی که ایران با یکی از عمیق‌ترین بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و ساختاری دهه‌های اخیر روبه‌روست، آقای حسن‌اف در تحلیلی کم‌سابقه ابعاد پنهان اعتراضات اخیر، نقش تعیین‌کننده تورک های آذربایجان‌جنوبی و بن‌بست نظام سیاسی حکومت ایران را تشریح کرده است.

به گفته حسن‌اف، اعتراضات اخیر ایران با دوره‌های پیشین تفاوتی بنیادین دارد؛ چرا که این‌بار تمام جغرافیای ایران به‌طور هم‌زمان درگیر بحران شده است. او تأکید می‌کند وضعیت اقتصادی ایران به مرحله‌ای رسیده که پول ملی عملاً ارزش خود را از دست داده، تا جایی که هزینه چاپ اسکناس از ارزش اسمی آن بیشتر شده است. به گفته او، حقوق‌بگیران و بازنشستگان حتی قادر به تأمین نیازهای اولیه زندگی نیستند و هیچ بخش اقتصادی‌ای از این بحران در امان نمانده است.

سفیر پیشین آذربایجان، بحران‌های گسترده در حوزه انرژی و محیط‌زیست را نتیجه دهه‌ها سوءمدیریت ساختاری می‌داند. کمبود شدید آب و برق، فرونشست زمین در تهران و اصفهان، خشک شدن زاینده‌رود و فاجعه زیست‌محیطی دریاچه اورمیه، از جمله نمونه‌هایی است که به گفته او «قابل پیشگیری بودند اما عمداً یا از سر ناتوانی نادیده گرفته شدند».

حسن‌اف ریشه اصلی بحران سیاسی را در تمرکز مطلق قدرت در نهاد رهبری می‌داند؛ ساختاری که در آن، رئیس‌جمهور فاقد اختیار واقعی است اما مسئولیت کامل ناکامی‌ها را بر دوش می‌کشد. او با اشاره به اظهارات مسعود پزشکیان می‌گوید حتی خود رئیس‌جمهور اذعان کرده که درآمدهای نفتی به خزانه دولت بازنمی‌گردد؛ موضوعی که پرسش‌های جدی درباره سرنوشت منابع مالی کشور ایجاد کرده است.

به گفته این دیپلمات پیشین، سپاه پاسداران به یکی از عوامل کلیدی بحران اقتصادی تبدیل شده و حدود ۶۰ درصد اقتصاد ایران را در اختیار دارد؛ از فروش نفت گرفته تا بانک‌ها و پروژه‌های کلان. او تأکید می‌کند که حذف مدیران متخصص و جایگزینی آن‌ها با نیروهای غیرحرفه‌ای، اقتصاد ایران را به مرز فروپاشی کشانده است.

در بخش دیگری از این تحلیل، حسن‌اف به نقش تعیین‌کننده تورک های آذربایجان جنوبی در معادلات سیاسی ایران می‌پردازد و تصریح می‌کند که بر اساس داده‌های رسمی محرمانه، بیش از ۵۲ درصد جمعیت ایران را تورک های آذربایجان‌جنوبی تشکیل می‌دهند. به گفته او، اجازه نامزدی مسعود پزشکیان در انتخابات ریاست‌جمهوری، تلاشی حساب‌شده برای جلب مشارکت این جمعیت و حفظ مشروعیت انتخابات بوده است.

او همچنین با اشاره به هزینه بیش از ۲۰۰ میلیارد دلاری حکومت ایران برای نیروهای نیابتی در منطقه، این سیاست را یکی از دلایل اصلی نارضایتی عمومی می‌داند؛ نارضایتی‌ای که در شعارهایی مانند «نه غزه، نه لبنان؛ جانم فدای ایران» بازتاب یافته است.

در تحلیل تحولات آینده، حسن‌اف تأکید می‌کند که هیچ سناریوی تغییر قدرت در ایران بدون در نظر گرفتن آذربایجان‌جنوبی امکان‌پذیر نیست. به گفته او، آمریکا و بازیگران بین‌المللی به‌خوبی می‌دانند که بدون رضایت تورک های آذربایجان‌جنوبی، هیچ پروژه سیاسی در ایران به نتیجه نخواهد رسید؛ واقعیتی که به عقب‌نشینی از گزینه‌هایی مانند رضا پهلوی انجامیده است.

وی در جواب نقش آذربایجان جنوبی در اعتراضات اخیر می گوید: « تمام جنبش‌های بزرگ ایران از تبریز آغاز شده‌اند. در انقلاب ۵۷ نیز چنین بود. در اعتراضات اخیر، مردم آذربایجان جنوبی ابتدا محتاط بودند، به‌ویژه به‌دلیل مطرح شدن نام رضا پهلوی. تجربه تاریخی اعدام ده‌ها هزار نفر در دوره محمدرضاشاه هنوز در حافظه جمعی زنده است. آمریکا نیز به‌خوبی می‌داند که بدون رضایت آذربایجان، هیچ پروژه‌ای در ایران موفق نخواهد شد. ایران‌شناسان آمریکایی این واقعیت را درک می‌کنند و به همین دلیل از گزینه پهلوی عقب‌نشینی کردند.»

این تحلیل در مجموع تصویری از بحران عمیق، فرسایشی و چندلایه در ایران ارائه می‌دهد؛ بحرانی که به باور ناظران، دیگر صرفاً اقتصادی یا سیاسی نیست، بلکه به چالشی ساختاری برای بقای نظم حاکم تبدیل شده است.

گوناز تی وی