مقامهای دولت ترامپ در حال مذاکره با جمهوری آذربایجان هستند. هدف این گفتوگوها تقویت توافقات با این کشور ساحلی دریای خزر است که مواضعی نزدیک به غرب دارد. آذربایجان میتواند بهعنوان مسیری جایگزین برای ارتباطات زمینی میان آسیا و اروپا عمل کند؛ مسیری که از روسیه، ایران و تنگه هرمز که اکنون بسته شده است، عبور نمیکند.
کالب اور، معاون وزیر خارجه آمریکا و مسئول تیم ترامپ، امیدوار است منشور مشارکت راهبردی که در ماه فوریه توسط جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، امضا شده بود، بیش از پیش توسعه یابد.
نشست روز سهشنبه در وزارت اقتصاد جمهوری آذربایجان، نخستین دیدار در چارچوب منشور ونس بود و برای دولت ترامپ یک موفقیت ژئوپلیتیک قابل توجه به شمار میرود. واشینگتن در حال ارتقای روابط خود با کشوری است که زمانی بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود و این همکاری را در سطحی نهادی تقویت میکند. این روند در شرایطی رخ میدهد که مسکو در پی سالها جنگ تضعیف شده و دیگر مانند گذشته توان تأثیرگذاری بر اقدامات آمریکا را ندارد.
بسته شدن تنگه هرمز، اهمیت راهبردی جمهوری آذربایجان را بیش از پیش افزایش داده است.
واسیف حسیناف، تحلیلگر مرکز تحلیل روابط بینالملل (BMTM) که از مراکز پژوهشی نزدیک به دولت در باکو محسوب میشود، گفت: «این موضوع آذربایجان را نه فقط به یک شریک دوجانبه واشینگتن، بلکه به بخشی از ساختار امنیت انرژی اروپا تبدیل میکند.»
آمریکاییها از جمله نمایندگان بیش از ۴۵ کشور حاضر در مجمع انرژی باکو بودند که این هفته در پایتخت جمهوری آذربایجان برگزار شد. در این نشست کشورهای متعددی از جمله چین و ژاپن نیز حضور داشتند.
همه شرکتکنندگان با هدف بررسی فرصتهای سرمایهگذاری در این رویداد حضور یافتهاند.
مهمترین عامل ایجاد این فرصت، درگیر شدن دو همسایه بزرگ جمهوری آذربایجان در جنگهاست؛ روسیه در شمال و ایران در جنوب. روسیه در جنگ اوکراین با بنبست مواجه شده و بهتدریج نفوذ خود را در حوزه سنتی تأثیرگذاریاش از دست میدهد. در شرایطی که ارمنستان به اتحادیه اروپا نزدیکتر شده است، باکو اکنون به اندازهای به موقعیت خود اطمینان دارد که در مجمع انرژی باکو جایگاهی ویژه برای دنیس شمیهال، وزیر انرژی اوکراین، در نظر گرفته است.
شمیهال در سخنرانی خود از جمهوری آذربایجان قدردانی کرد و گفت ژنراتورها و ترانسفورماتورهای ارسالی از سوی این کشور به اوکراین کمک کردهاند تا زمستان را پشت سر بگذارد.
ایران نیز با پیامدهای درگیریها روبهرو شده است. تولید گاز در این کشور کاهش یافته و اقتصاد آن وارد وضعیت بحرانی شده است.
بزرگترین توافق انرژی این هفته، قراردادی بود که بر اساس آن از سال ۲۰۲۹ به مدت ۱۵ سال، ۱.۱۷ تریلیون فوت مکعب گاز به ترکیه صادر خواهد شد. امارات متحده عربی، فرانسه، ترکیه و جمهوری آذربایجان در این پروژه مشارکت دارند. همزمان سرمایه کشورهای عربی حاشیه خلیج عربی همچنان به سوی بخش انرژی و گاز جمهوری آذربایجان روانه میشود.
روابط آمریکا و جمهوری آذربایجان در سالهای اخیر با سرعت قابل توجهی گسترش یافته است. در ماه اوت سال ۲۰۲۵، الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، در کاخ سفید با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، دیدار کرد. ترامپ در آن دیدار موفق شد امضای بیانیه صلح میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان را تسهیل کند و همچنین محدودیتهای همکاری نظامی با باکو را که از سال ۱۹۹۲ برقرار بود، لغو کرد.
در ماه فوریه «منشور ونس» به امضا رسید و روز سهشنبه نیز گفتوگوی رسمی میان طرفین برگزار شد. محور اصلی تمامی این روندها، کریدور ترانزیتی موسوم به «مسیر بینالمللی صلح و رفاه ترامپ» است که از جنوب ارمنستان عبور میکند و نام رئیسجمهور آمریکا را بر خود دارد.
ویتالی بایلربایوف، معاون رئیس شرکت سوکار، تأکید میکند که نقش واشینگتن در این روند به سالهای گذشته بازمیگردد.
او در گفتوگو با روزنامه «واشینگتن تایمز» اظهار داشت: «هرگز نباید نقش رئیسجمهور ترامپ در توسعه موفقیتآمیز کریدور گاز جنوبی را فراموش کنیم. زیرا در آن زمان این او بود که توانست شرکای اروپایی مردد ما را برای برداشتن گامهای عملی در مسیر اجرای این پروژه متقاعد کند.»
بایلربایوف همچنین گفت اسنادی که در ماه اوت امضا شدند، بازتابدهنده «توجه و علاقه رئیسجمهور ترامپ به قفقاز، جمهوری آذربایجان و همسایگان جمهوری آذربایجان» هستند.
باکو موقعیت جغرافیایی خود را بهعنوان یک مزیت راهبردی معرفی میکند. همانگونه که مقامهای جمهوری آذربایجان بارها تأکید کردهاند، نقشه جدید انرژی که در حوزه دریای خزر و قفقاز جنوبی در حال شکلگیری است، نه از مسکو عبور میکند و نه از تهران.
در همین چارچوب، ترکیه نیز اجازه خواهد داد قرارداد کنونی واردات گاز از ایران در تاریخ ۳۱ ژوئیه به پایان برسد و آن را تمدید نخواهد کرد.
مصر که از شرکای آمریکا به شمار میرود و زمانی صادرکننده گاز بود اما اکنون به واردکننده تبدیل شده است، تأمین گاز خود را از طریق بخش بازرگانی شرکت سوکار انجام میدهد. قزاقستان نیز در حال بررسی افزایش انتقال نفت خود به سمت غرب از مسیر جمهوری آذربایجان و بدون عبور از خاک روسیه است. یرلان آکنژنوف، وزیر انرژی قزاقستان، این هفته اعلام کرد که کشورش هماکنون بخشی از نفت خود را از طریق خط لوله باکو–تفلیس–جیهان صادر میکند و در عین حال امکان استفاده از مسیر باکو–سوپسا را نیز ارزیابی میکند.
ترکیه در ماه ژوئیه میزبان نشست سران ناتو در آنکارا خواهد بود. در همین ارتباط، ویتالی بایلربایوف، معاون رئیس شرکت سوکار، به جمله مشهور زبیگنیو برژینسکی، استراتژیست آمریکایی، درباره جمهوری آذربایجان اشاره کرد.
او گفت: «آذربایجان در حکم درِ بطری ژئوپلیتیک است. اگر آن را باز کنید، ژئوپلیتیک تغییر خواهد کرد. اگر بسته نگه دارید، ژئوپلیتیک به شکلی کاملاً متفاوت رقم خواهد خورد.»
سهامداران پروژه شاهدنیز که منبع اصلی تأمین گاز کریدور گاز جنوبی به اروپا محسوب میشود و این مسیر را از روسیه و ایران بینیاز میکند، سالهاست بدون تغییر باقی ماندهاند. بزرگترین سهم این پروژه در اختیار شرکت روسی لوکاویل است و پس از آن شرکت بریتانیایی بیپی قرار دارد. شرکت ملی نفت ایران نیز از طریق شرکت تابعه خود در سوئیس مالک ۱۰ درصد از سهام پروژه است و شرکت دولتی «تیپیایاو» ترکیه نیز در میان سهامداران حضور دارد.
در واشینگتن، این وضعیت سالهاست بیشتر بهعنوان یک عامل تضمینکننده تلقی میشود تا یک ریسک. منطق این نگاه آن است که داشتن سهم مالی در پروژه، انگیزه بیشتری برای مسکو و تهران ایجاد میکند تا جریان انتقال گاز را مختل نکنند. مقامهای آمریکایی بارها این استدلال را برای اعضای کنگره که خواهان اعمال تحریمهای سختتر علیه ایران یا روسیه بودند، مطرح کردهاند.
دقیقاً به همین دلیل، واشینگتن اجازه داده است این پروژه به فعالیت خود ادامه دهد. شرکت بیپی، اپراتور پروژه، در ماه مه اعلام کرد که ایالات متحده بار دیگر مجوزی را تمدید کرده است که ادامه تولید در همکاری با شرکای روسی و ایرانی را امکانپذیر میسازد.
بایلربایوف پیشتر نیز با تردیدها و پرسشهایی در این زمینه مواجه شده بود. همزمان با افزایش صادرات جمهوری آذربایجان، ادعاهایی مطرح شده بود مبنی بر اینکه گاز روسیه از طریق جمهوری آذربایجان به اروپا منتقل میشود. با این حال او این ادعاها را قاطعانه رد کرد.
به گفته او، کریدور گاز جنوبی یک سامانه بسته است و تنها از میدان شاهدنیز تغذیه میشود. بنابراین از نظر فیزیکی هیچ گاز روسی نمیتواند از طریق این خط لوله به اروپا منتقل شود.
بایلربایوف افزود در شرایطی که خطوط لوله جمهوری آذربایجان بهطور کامل مورد استفاده قرار میگیرند، مبادلات گازی میان جمهوری آذربایجان و ترکیه انجام میشود و اینکه در شبکه گاز ترکیه چه نوع گازی با یکدیگر ترکیب میشوند، موضوعی مربوط به آنکارا است، نه باکو.
او گفت: «گاز ملیت ندارد. گاز یک محصول انرژی است که با کالری اندازهگیری میشود و بهای آن به دلار آمریکا پرداخت میشود.»
در این مقاله آمده است که به باور بسیاری از ناظران، عامل اصلی نزدیکتر شدن جمهوری آذربایجان به واشینگتن نه ایالات متحده، بلکه تضمینهای امنیتی ارائهشده از سوی ترکیه بوده است.
ترکیه در سال ۲۰۲۰ و بار دیگر در سال ۲۰۲۳، در جریان درگیریهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان، با تسلیح و حمایت از باکو در روند بازپسگیری مناطق مورد مناقشه نقشآفرینی کرد. باکو این اتحاد را تکیهگاهی تاریخی در برابر فشارهای ایران میداند و در همین چارچوب روابط نزدیک خود با اسرائیل را نیز حفظ کرده است؛ روابطی که همواره با مخالفت تهران روبهرو بوده است.
ایران نیز نارضایتی خود را بهصورت آشکار نشان داده است. در ماه مارس، پهپادهای ایرانی منطقه نخجوان را هدف قرار دادند و یک روز بعد، مقامهای باکو اعلام کردند طرح حمله به خط لوله نفت باکو–تفلیس–جیهان، همچنین سفارت اسرائیل و یک کنیسه در باکو را خنثی کردهاند. این خط لوله حدود یکسوم نیاز نفتی اسرائیل را تأمین میکند.
ایجاد مسیرهای انرژی که از تنگه هرمز عبور نمیکنند، اگرچه خطرات ناشی از ایران را بهطور کامل از میان نمیبرد، اما جهت و ماهیت این ریسکها را تغییر میدهد. یکی از مقامهای پیشین آمریکا نیز گفته است که در کوتاهمدت، تهدید مستقیم تحت کنترل قرار دارد و ایران در حال حاضر با مسائل مهمتری در ارتباط با آمریکا و اسرائیل مواجه است.
باکو نیز بهصراحت به تهران اعلام کرده است که «در این موضوع دخالت نکند» و در حال حاضر ایران این پرونده را بهطور فعال در دستور کار خود قرار نداده است. حمله پهپادی ماه مارس نیز نه آغاز مرحلهای جدید از تنش، بلکه یادآوری تواناییهای بالقوه ایران تلقی شده است.
سرمایهگذاران آمریکایی نیز با وجود علاقه به سرمایهگذاری، همچنان با احتیاط عمل میکنند. جان آردیل، معاون بخش اکتشافات جهانی شرکت اکسون موبیل و یکی از حامیان مجمع انرژی باکو، گفته است که این شرکت روند تحولات جمهوری آذربایجان را مثبت ارزیابی میکند؛ هرچند این کشور در شمال و جنوب خود با مناطق درگیر جنگ هممرز است.
او گفت: «ما این روند را یک مسیر مثبت میبینیم و با حمایت دولت آمریکا، این مسیر بیش از پیش تقویت میشود.»
به گفته آردیل، همکاریهای منطقهای اخیر علاوه بر سرمایهگذاریهای موجود، برای انجام سرمایهگذاریهای جدید نیز به این شرکت اطمینان بیشتری داده است.
شرکت سوکار در نیمه دوم روز، جزئیات توافقهای امضاشده پس از گفتوگوها را اعلام کرد. کالب اور اظهار داشت مجموع ارزش توافقهای تجاری امضاشده در چارچوب این سفر بیش از ۸ میلیارد دلار بوده است، اما تنها قرارداد الزامآور، مربوط به پروژه گازی آبشورون با مشارکت کشورهای حوزه خلیج عربی و ترکیه بوده است.
توافقهای امضاشده با ایالات متحده عمدتاً ماهیتی اولیه و مقدماتی دارند. اور و میکائیل جباروف، وزیر اقتصاد جمهوری آذربایجان، توافقنامهای چارچوبی درباره تأمین مواد معدنی راهبردی و عناصر نادر خاکی امضا کردند؛ اقدامی که بخشی از سیاست دولت آمریکا برای کاهش وابستگی به چین محسوب میشود.
شرکت شورون نیز یک توافقنامه پژوهشی مشترک امضا کرده است؛ اقدامی که یکی از دو محور اصلی همکاری مدنظر بیلربیاف با شرکتهای انرژی آمریکایی به شمار میرود. سوکار نیز با شرکتهای جیپی مورگان، آپولو و کامستاک ریسورسز تفاهمنامههایی امضا کرده است. در مقابل، اکسون موبیل هیچ سندی امضا نکرده و صرفاً همکاریهای موجود را مورد بررسی قرار داده است.
بیلربیاف تأکید کرد این همکاریها شامل قرارداد نفتی میدان آذری–چراغ–گونشلی که در حال فرسوده شدن است، نمیشود.
کشورهای حوزه خلیج عربی نیز تاکنون سرمایهگذاریهای خود را انجام دادهاند.
شرکت ACWA Power عربستان سعودی بزرگترین نیروگاه انرژی تجدیدپذیر قفقاز را احداث کرده است. شرکت ADNOC ابوظبی نیز در میدان گازی آبشورون سهم خریداری کرده و در کریدور گاز جنوبی سرمایهگذاری کرده است. همچنین شرکت مصدر پروژههای انرژی خورشیدی خود را در قرهداغ گسترش میدهد.
واسیف حسیناف، تحلیلگر مرکز تحلیل روابط بینالملل (BMTM) در باکو، که به دولت نزدیک است، در این باره گفت: «جمهوری آذربایجان دیگر صرفاً یک صادرکننده مواد خام نیست، بلکه خود را بهعنوان کشوری شکلدهنده به یک نظام و ساختار معرفی میکند.»
به گفته او، پروژههای جدید انرژی بادی و خورشیدی جایگزین گاز نمیشوند، بلکه منابع بیشتری از گاز را برای صادرات آزاد میکنند.
در این مقاله همچنین آمده است که انسداد فعلی مسیرهای منطقهای، تأثیر مثبتی بر وضعیت مالی جمهوری آذربایجان داشته است. نفت خام آذری لایت با قیمتی بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه معامله میشود، در حالی که بودجه دولتی بر مبنای قیمت ۶۵ دلار تنظیم شده است.
همین بحران به آمریکا امکان میدهد که همزمان با حفظ جریان صادرات نفت، فشار بر ایران را نیز ادامه دهد.
در ماه مه، وزارت خارجه و وزارت خزانهداری آمریکا شبکههای جدید مرتبط با تجارت نفت ایران را در فهرست تحریمها قرار دادند. در چارچوب کارزاری که «خشم اقتصادی» نام گرفته است، آمریکا اعلام کرد که حتی پرداخت هزینه به ایران برای عبور از تنگه هرمز نیز میتواند خطر قرار گرفتن در معرض تحریمها را به همراه داشته باشد.
با این حال، بحران همچنان ادامه دارد. آتشبس ماه آوریل که با میانجیگری پاکستان حاصل شده بود، در حال تضعیف شدن است. همچنین گزارش شده است که ایران در این هفته به دلیل گسترش عملیات نظامی اسرائیل در لبنان، مذاکرات خود با آمریکا را متوقف کرده است.
جمهوری آذربایجان همزمان میزبان نخستین نشست وزیران انرژی کشورهای عضو سازمان دی-۸ بود. اعضای این سازمان شامل بنگلادش، مصر، اندونزی، مالزی، نیجریه، پاکستان، ترکیه و ایران هستند. در این نشست، ایران در کنار ترکیه عضو ناتو و همچنین مصر و پاکستان که از شرکای آمریکا محسوب میشوند، پشت یک میز نشست، اما هیچیک از کشورهای عربی حوزه خلیج عربی در آن حضور نداشتند.
در واشنگتن، تمرکز اصلی بیش از مراسمهای برگزارشده در این هفته، بر نتایج و پیامدهای آنها قرار دارد. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در ماه مارس با الهام علیاف گفتوگوی تلفنی انجام داده بود که نشان میدهد مسکو نیز برنامهها و محاسبات خاص خود را درباره باکو دنبال میکند.
برای آمریکاییها، پرسش اصلی این است که آیا چارچوب توافقشده در این هفته به قراردادهای واقعی و سرمایهگذاریهای آمریکا در بخشهایی فراتر از حوزه انرژی تبدیل خواهد شد یا خیر.
رابرت اف. سکوتا، سفیر پیشین آمریکا، اظهار داشت که اهمیت جمهوری آذربایجان به «منابع هیدروکربنی، موقعیت جغرافیایی و ظرفیت خلاقیت جمعیتی آن» مربوط میشود، اما تأکید کرد که این روابط «ادامه روندی است که سالها در جریان بوده است.»
الهام علیاف نیز در این مجمع، جمهوری آذربایجان را کشوری معرفی کرد که دیگر تنها صادرکننده گاز نیست، بلکه به صادرکننده سرمایه نیز تبدیل شده است.
او گفت: «سی سال پیش ما به دنبال جذب سرمایهگذاری بودیم. اکنون سرمایهگذاریهای خود را به خارج از کشور منتقل میکنیم.»
وی افزود که سرمایهگذاریهای شرکت سوکار در خاورمیانه، آفریقا و آسیای مرکزی نشان میدهد دامنه فعالیتهای این شرکت و حضور اقتصادی جمهوری آذربایجان در آینده گستردهتر خواهد شد.
نویسنده: جیکوب ویرتشافتر
منبع: The Washington Times
https://www.washingtontimes.com/news/2026/jun/3/hormuz-blockade-raises-azerbaijans-value-washington/
گوناز تی وی
R.G
