گوناز تی وی: چیلله گئجه سی به عنوان بلندترین شب سال با شور و حال خاصی در بین تورکان آزربایجان برگزار می شود. این مراسم طی مراوداتی که تورکها با سایر ملل خاورمیانه داشته اند به این ملل نیز انتقال یافته و آن ها نیز (هرچند به صورتی کمرنگ تر) این شب را با مراسمی برگرفته از تورک های آزربایجان به مثابه جشنی باستانی برگزار می کنند. چیلله گئجه سی با حاکمیت هزار ساله تورکان بر بخش های وسیعی از آسیا و به خصوص جغرافیایی که اکنون ایران نامیده می شود، در بین اقوام ایرانی نیز جای مهم و ویژه ای یافته است. اگرچه نژادپرستان پارس که همه چیز را به ایران و ان ایران می چسبانند، اما دقت در نحوه برگزاری مراسم ویژه این شب در مناطق مختلف آزربایجان در قیاس با ایران اصالت و تعلق چیلله گئجه سی به آزربایجان را نمایان می سازد. بدین منظور مطلبی که یکی از سایت های محلی آزربایجانی اخیرا درباره برگزاری مراسم چیلله گئجه سی در شهرستان قوشاچای (میاندوآب) منتشر نموده را خدمت همراهان عزیز گوناز تی وی تقدیم می کنیم: اگر چه هم‌اكنون جشن شب چله، در شهرهای آزربایجان، تاحدودی رنگ و بوی باستانی و سادگی خود را از دست داده، اما در برخی از روستاها و شهرها، رسم شب چله، به همان حلاوت گذشته باقی است. جمع شدن دور كرسی، رفتن به منزل بزرگ خانواده و ایل و طایفه، برگزاری مراسم جشن و عروسی در این شب، برگزاری برخی مسابقات هیجان‌انگیز نظیر اسب‌سواری، تیراندازی از جمله آنهاست. حتی وقتی ساكنان ساده و بی‌ریای روستا، دور كرسی جمع می‌شوند، دست از شوخی‌ها و نقل روایات و «تاپماجالار» و «بایاتیلار» برنمی‌دارند. شاید نقل این تاپماجالار (معماها) و بایاتیلار یكی از مشخصه‌های چیلله گئجه سی باشد اما هندوانه مهم‌ترین مشخصه آن است.

هندوانه سمبل چیلله گئجه سی

اولین چیزی كه از یادآوری شب چله به ذهن خطور می‌كند، حضور «هندوانه» در این مراسم است. "چيلله قارپيزي" (هندوانه چله) مظهر شیرینی، خونگرمی، سرسبزی و سرخ‌فامی، شادابی و سرزندگی است. «هندوانه» برای چیلله گئجه سی لازم است و این رسمی است كه تاكنون بدون تغییر باقی مانده است. از همین روست كه می‌توان در میان «چیلله لیق»های خانواده داماد برای خانواده عروس هنوز آن را مشاهده كرد!

در قديم‌الايام، مردم آذربايجان در اواخر فصل برداشت محصول هندوانه، چند عدد هندوانه درشت و مرغوب را بر روي بوته، در «بستان» حفظ مي‌كردند. كشاورزان آذربايجاني، روي اين هندوانه را براي اين كه از گزند سرما و حيوانات موذي در امان بمانند، با خار و خاشاك و بوته‌ها مي‌پوشاندند و در شب يلدا از اين هندوانه‌ها استفاده مي‌كردند.

چیلله لیق یا خونچا

«خونچا» به تحفه‌ای گفته می‌شود كه خانواده داماد در شب یلدا برای خانواده تازه‌عروس می‌فرستد. این"خونچا"یا تحفه در قوشاچای (میاندوآب) به "چیلله لیق"معروف است که در میان آن، علاوه بر هندوانه می‌توان تحفه‌های رنگارنگ نظیر پارچه‌های حریر و گرانقیمت، میوه‌ها و شیرینی‌های متنوع و آجیل را می توان مشاهده کرد که توسط خانواده داماد وفامیل ها خریداری شده و به چیله لیق اضافه شده است. دراین میان هم خانواده «تازه‌داماد» هم  سعی می‌كند ذوق هنری خود را به رخ خانواده عروس بكشد. به همین خاطر، هندوانه را به شیوه زیبا، جالب و شورانگیزی، تزئین می‌نماید!

آجیل وشیرینی

آجیل وشیرینی هم یكی دیگر از ملزومات شب چله است. آجیل آزربایجان كه به لحاظ كیفیت و تنوع، زبانزد خاص و عام است همواره حضور موثری در این مراسم دارد. تنقلات شب چله، به تخمه، پشمك، سنجد، برگه زردآلو، بادام و گردو ختم می‌شود. اما در برخی از مناطق وخانواده ها در سفره شب یلدای انواع آجیل‌های تشریفاتی نظیر: پسته، فندق، مغز بادام و گردو و انواع میوه‌های گرمسیری نظیر، پرتقال، نارنگی، و حتی موز  و نارگیل را نیز می‌توان مشاهده كرد.

بعد از خوردن تنقلات و میوه بزرگان خانواده به نقل حکایات و داستان‌هایی از حماسه‌های ملی این سرزمین نظیر، اصلی و کرم، بایاتی خواندن و ضرب‌المثل پرداخته و تا پاسی از شب به صحبت و گفت و گو مشغول می‌شوند. زنان نیز معمولا تا پایان چیلله کوچک خانه تکانی نمی‌کنند.

چیلله گئجه سی وافسانه برادران چیلله

شب یلدا در آزربایجان به واسطه افسانه‌هایی که در مورد برادران چیلله وجود دارد و این شب که طولانی‌ترین شب سال است، مطلع چیلله‌ی بزرگ محسوب می‌شود.

در افسانه های کهن آزربایجان، دو چیلله وجود دارد که چیلله‌ی بزرگ همزمان با شب یلدا آغاز می‌شود و چهل روز طول می کشد. مطابق افسانه‌های کهن، پیرزنی کە در فولکلور آزربایجان "قاری ننه" (مادربزرگ پیر) خوانده می‌شود، دو پسر دارد که نام یکی "بؤیوک چیلله" یا چلله‌ی بزرگ است و پسر کوچکتر، نام "بالا چیلله" را بر خود دارد و عمرش بیست روز است. از ابتدای شب یلدا چیلله‌ی بزرگ آغاز می‌شود. در روزهای پایانی چیلله‌ی بزرگ، برادر کوچکتر که مغرور است، نزد برادر بزرگتر می‌آید و می‌گوید: در این مدت چه کرده‌ای؟

چیلله بزرگ می‌گوید: دستان زنان را در داخل کوزه های آب منجمد کردم.

 برادر کوچکتر می‌گوید: تو که کاری نکرده ای! ببین من چه می‌کنم! کاری می‌کنم که نوزادان در گهواره‌هایشان یخ بزنند.

برادر بزرگتر به طعنه به او می‌گوید: "عُمرون آزدی، دالین یازدی"! (عمرت کوتاه است و به دنبالت بهار می‌آید)

چیلله‌ی کوچک در طول فرمانروایی خود، سرما را در تمام سرزمین‌ها حکمفرما می‌کند و در یکی از همین روزها، در یکی کوههای قلمرو خود به دست برف اسیر می‌شود. خبر به قاری ننه می‌رسد و او برای آزادی فرزندش از زندان برف، به کوه رفته و با سیخی که روی آتش داغ و به نبرد برف رفته و در نهایت، برفها را آب می کند. چیلله‌ی کوچک بعد از آزادی متوجه می‌شود که در آن روز زمستان تمام شده و “بایرام آیی” یا همان اسفندماه آغاز شده است.

از همان روزی که قاری ننه روی آتش سیخ داغ کرده، به مدت یک ماه هر شب چهارشنبه آتشی روشن می‌شود که ارث قاری ننه می‌باشد و هر یک نامی دارد. این اسامی به ترتیب؛ "یالانچی چارشنبه" (چهارشنبه‌ی دروغگو)، "کوله چارشنبه" (چهارشنبه‌ی قدکوتاه)، "خبرچی چارشنبه" (چهارشنبه خبرآور) و آخرین چهارشنبه سال که همان چهارشنبه سوری معروف است، "دوغروچو چارشنبه" (چهارشنبه راستگو) نام دارد که اطمینان از آغاز بهار می‌دهد.

در زمان‌های قدیم، خانواده‌های آزربایجانی به رسم احترام، در این شب طولانی به ملاقات بزرگ خانواده می‌رفتند. بزرگ خانواده نیز با فراهم کردن "چیلله یئمک‌لری" (خوراکی‌های مخصوص چیلله)، آنها را داخل یک سینی مسی(مجمعی) می‌چید و روی کرسی قرار می‌داد. آتش زیر کرسی در ابتدای شب روشن می‌شد و اشخاص خانواده دور آن نشسته، شادی و سرور می‌کردند.

گرچه آن شب نشینی و چله های آخر سال این روزها کمرنگ تر شده اما همچنان برخی از مراسم و سنت های شب یلدا در میاندوآب وجای جای آزربایجان همچنان پا برجاست و در این شب تمام خانواده ها در کنار بزرگترها جمع شده و شب بلند سال را به خوشی و شادی می گذرانند.

چیلله گئجه سی در ادبیات آزربایجان

شهریار؛ شاعر شیرین سخن آزربایجان شب‌نشینی‌های زمستان و نقل داستان‌ها و روایات را در منظومه پایدار «حیدربابایه سلام» چنین به تصویر منظوم کشیده است:

قــــاری‌ننه گئجـه نــاغیل دینـــده

کولک قالخوب قاپ باجانی دوینده

من قــاییدوب بیرده اوشــاق اولیدیم

بیر گول آچوب اوندان سورا سولیدیم

در میان عامه مردم نیز «بایاتی»ها و اشعار منظوم متنوعی رواج دارد که از جمله آنها می‌توان به این «بایاتی» اشاره کرد:

چیله چیخار بایراما بیر آی قالار

پینتی آرواد قوورمانی قـــورتارار

گئدر باخار گودول ده یارماسینا

باخ فلکین گردش و غوغاسینا

گوناز تی وی

H.M