برای اولین بار در تاریخ فقهی شیعی یک مرجع تقلید به صراحت درباره به کارگیری سلاح های هسته ای فتوا صادر کرده است. آیت الله حسینعلی منتظری در پاسخ به استفتای محسن کدیور، روحانی نواندیش دینی، به کارگیری سلاح های هسته ای را "عقلا و شرعا" جایز ندانسته است.

 

اولین بار است که یک مرجع تقلید شیعی به صراحت درباره سلاح های هسته ای چنین فتوایی صادر می کند .  بیش از دو سال پیش آیت الله صانعی یکی دیگر از مراجع تقلید شیعی نظر خود را نه به صورت یک فتوای رسمی، بلکه در خلال گفتگو با روزنامه الشرق الاوسط درباره سلاح هسته ای چنین اعلام کرد:"استفاده از سلاح هسته‌ ای نه تنها واجب نیست، بلکه حرام نیز هست.  حتی در حالت دفاع از خود نیز استفاده از سلاح هسته ‌ای حرام است.  از لحاظ شرعی حتی اگر قدرت بزرگی به کشور حمله کرد، باز هم استفاده از سلاح هسته ‌ای جایز نیست، زیرا در این صورت تعداد فراوانی از افراد بی ‌گناه کشته خواهند شد و اسلام و عقل آزاد اندیش این امر را حرام می‌داند."  نظر آیت الله صانعی همپوشانی بسیار زیادی با فتوای اخیر آیت الله منتظری دارد، اما تا جایی که نگارنده مطلع است به صورت فتوا تقریر نشده است. پنج سال قبل نیز سخنگوی وزارت امورخارجه ایران اعلام کرد که رهبر جمهوری اسلامی ایران  با صدور فتوایی استفاده از سلاح‌ های هسته ای را حرام دانسته است.   مقامات رژیم جمهوری اسلامی ایران از آن هنگام تاکنون بارها به فتوای آیت الله خامنه ای استناد کرده اند تا  به واسطه آن خیال جامعه جهانی را از بابت طرح های بلندپروازانه هسته ای خود راحت کنند، اما واقعیت این است که  هیچ اطلاعات دقیقی درباره فتوای رهبر جمهوری اسلامی ایران موجود نیست.  در سایت اینترنتی آیت الله خامنه ای هیچ ردی از فتوای او درباره سلاح های هسته ای موجود نیست. هیچ کس نمی داند که این فتوا دقیقا چه زمانی و در پاسخ به چه استفتایی صادر شده و متن کامل آن چیست.  حتی دفتر استفتائات آیت الله خامنه ای نیز در همان زمان از وجود چنین فتوایی اظهار بی اطلاعی کرد.ابهامات فراوانی که در باره فتوای منتسب به رهبر جمهوری اسلامی ایران وجود دارد، موجب شده که جامعه جهانی واکنشی مطمئن به آن نشان ندهد.   در عین حال سوال‌ های بسیاری درباره این فتوا وجود دارد. نخست آن که آیا رهبر جمهوری اسلامی به صراحت وارد تعیین مصداق شده و  استفاده از سلاح های هسته ای را حرام کرده است و یا آن که مطابق روال معمول مراجع و فقها تنها به صدور یک حکم کلی - مثلا درباره سلاح های کشتار جمعی - اکتفا کرده و تعیین مصداقی همچون  سلاح هسته ای را برعهده مقلدان خود گذاشته است.  مراجع تقلید شیعی مطابق سنت تاریخی شیعی هیچ گاه به تعیین مصداق در مورد فتاوای خود نپرداخته اند و همواره حکمی کلی و  مبهم صادر کرده اند.  این وظیفه مقلدان بوده که با استنتاج از فتوای مرجع خویش مصادیق حکم را استخراج کنند.  در این زمینه فتوای اخیر آیت الله منتظری  یک استثنا است، زیر ایشان به صراحت وارد حوزه تعیین مصداق شده  اند و  از عدم جواز شرعی و عقلی کاربری این سلاح ها خبر می دهند.سوال دیگری که درباره  فتوای منتسب به رهبر جمهوری اسلامی وجود دارد درباره آن است که  آیا او صرفا استفاده از سلاح هسته ای را ممنوع کرده، یا آن که سرمایه گذاری ، تولید و نگهداری از این سلاح  ها را نیز  شامل حکم خود کرده است.  همچنان که برخی استدلال می کنند، داشتن سلاح هسته ای بدون قصد استفاده از آن می تواند یک عامل بازدارنده محسوب شود. محسن کدیور که خود نیز مدتی شاگرد آیت الله منتظری بوده است، در متن استفتای خود با هوشیاری و دقت خواستار آن شده که این مرجع تقلید عالی شیعه نظر خود را درباره "سرمایه گذاری، تولید، نگهداری و بکارگیری تسلیحات کشتار جمعی" و علی الخصوص "فناوری هسته ای در عرصه نظامی" اعلام کند.   آیت الله منتظری نیز  در فتوای خود به طور کلی  هر سلاحی را که تنها قابل استفاده "در برابر نظامیان متجاوز" نباشد و "مردم بیگناه را قربانی کند" حرام دانسته است.  این مرجع تقلید آشکارا  حتی "سرمایه گذاری و تولید و نگهداری" این گونه سلاح ها را هم ممنوع دانسته، چرا که  ممکن است "نسل های آتی" را قربانی کند. همچنان که محسن کدیور در متن استفتای خود ذکر کرده، اسلحه کشتار جمعی و من جمله سلاح هسته ای "فی حد ذاته حرام و غیرمشروعند" و حتی با هدف "بازداشتن طرف مقابل و تهدید به استفاده متقابل" نیز نباید از آن ها بهره جست. نکته ای دیگر که در فتوای منتسب به رهبر جمهوری اسلامی  مبهم و پرسش برانگیز است، این است که  آیا در صورت حمله اتمی کشوری دیگر - به فرض مثال اسراییل- به کشور مسلمان ایران می توان در جواب و برای دفاع متقابل از سلاح هسته ای استفاده کرد؟ به عبارتی کمی فقهی تر می توان برای دفاع از "بیضه اسلام" جواز استفاده از سلاح هسته ای را صادر کرد؟ و مگر نمی توان با استفاده از هر وسیله ای از موجودیت و کیان اسلام دفاع کرد؟ در این باره بد نیست به اظهار نظری قدیمی از آیت الله خامنه ای اشاره کرد. ایشان در مصاحبه اي در شماره اسفند سال ۱۳۶۲ با مجله پاسدار اسلام گفته است: "براي هدف هاي عالي اسلام و براي دفاع از اسلام مواردي هست که اگر لازم بشود، حتي جان مسلمين و به طور مشخص اسيراني که ما در دست داريم نيز مي تواند قرباني اين هدف ها قرار بگيرد. مسئله معروف " تترس به مسلمين" در ميان فقها يک مسئله مشهور و مقبولي است.  لذا ما موضوع را از جهت فقهي و مبناي اسلامي موضوعي روشن و غير قابل بحث مي شمريم." چنین نکته ای را محسن کدیور نیز در استفتای خود به صورت دیگری مطرح کرده است: اگر ناچار به انتخاب بین دو بد و بدتر باشیم - یا آنچنان که فقه شیعه می گوید "انتخاب بین دو مفسده" - آیا می شود گزینه استفاده از سلاح هسته ای را به عنوان بد در برابر چیز بدتری که همان ادامه یک جنگ خانمانسوز و کشته شدن جمع کثیری از آدمهاست، انتخاب کرد. این ادعایی است که آمریکایی ها در هنگام استفاده از  بمب اتمی در جنگ جهانی دوم  برعلیه ژاپنی ها از آن بهره جستند و هنوز هم به آن استناد می کنند. پاسخ آیت الله منتظری در این باره نه تنها ظریف بلکه نشاندهنده عمقی فلسفی نیز هست. این مرجع تقلید شیعه معتقد است وقتی  "دامنه کشتار و تخریب سلاح های هسته ای" وسیع است، چه طور می توان اطمینان داشت که استفاده از چنین سلاح هایی موجب جلوگیری از کشته شدن نفوس انسانی می شود؟ در این زمینه نه تنها موضع رژیم جمهوری اسلامی در ابهام است که حتی بسیاری استدلال می کنند که  چون اسرائيل سلاح هسته ای دارد، ايران نيز بايد در برابر دشمن خود به چنين سلاحی مجهز شود. جالب آن که در ابتدای دوران ریاست جمهوری خاتمی و هنگامی که پاکستان رسما اولین بمب اتم خود را آزمايش کرد،  کمال خرازی، وزير امور خارجه ايران، از آن به عنوان يک "سلاح اسلامی" استقبال کرد و گفت که مجهز شدن يک کشور اسلامی به بمب اتم می تواند در مقابل اسرائيل موازنه قدرت جديدی به وجود آورد. نظر آیت الله منتظری کاملا خلاف این را ثابت می کند. استفاده از سلاح هسته ای حتی برای دفاع و حتی به بهانه کاهش تلفات احتمالی جنگ نیز جایز نیست. حتی نگهداری چنین سلاح هایی نیز با فرض این که هیچ وقت از آن استفاده نخواهد شد، جایز نیست؛ چرا که همچنان که محسن کدیور استدلال می کند  "احتمال وقوع استفاده نابجا از این اسلحه خطرناک از سوی ماجراجویان بی خرد - که شمارشان در هر سرزمینی در میان نظامیان و سیاستمداران کم نیست" همیشه وجود دارد و آنچنان که آیت الله منتظری اشاره می کند، حتی اگر این سلاح ها برای نسل حاضر خطری را درعمل ایجاد نکند، همواره ممکن است که نسل های آتی را قربانی کند. نگرانی دیگری که درباره فتوای منتسب به آیت الله خامنه ای وجود دارد، این است که چنین فتوایی می تواند با دگرگون شدن شرايط زمان و مکان تغيير کند.  چنین نگرانی ای درباره فتوای آیت الله منتظری، کاملا برطرف نمی شود، اما به حداقل ممکن می رسد، چرا که او حکم خود را درباره سلاح های هسته ای حتی به نسل های آتی نیز تسری می دهد و آن را نه فقط برای امت اسلام که کل بشریت شامل می داند. تغییر فتوای آیت الله منتظری تنها منوط به آن است که سلاح هسته ای دیگر موجب کشتار جمعی مردم بی گناه نشود.  چیزی که احتمال وقوعش محال است. آیت الله منتظری با جسارت یک قدم دیگر نیز فراتر از نظرات موجود بر می دارد.  او خواستار آن می شود که مسلمانان در راه ممنوعیت قانونی و اجرایی چنین سلاح هایی "پیشگام" شوند.  به عبارت دیگر کشور مسلمانی چون ایران نباید با گروکشی و به بهانه این که کشورهایی دیگر - که بعضی از آنها شاید حتی دشمن به شمار روند - دارای سلاح هسته ای هستند و یا به قراردادهای منع کننده این سلاح ها نپیوسته اند، تعلل کند و خود برای گسترش ممنوعیت قانونی و اجرایی چنین سلاح هایی پیشقدم نشود. آیت الله منتظری همچنین خواستار آن شده که مردم از حاکمان خود بخواهند که از هر گونه اقدام در جهت سلاح های کشتار جمهی و هسته ای پرهیز کنند. ایشان همچنین اجازه تنبیه  خاطی را صادر کرده و فتوا داده که در صورت تخلف حاکمان کشوری از این مساله، "ديگر كشورها از آنان به هر شكل ممكن ممانعت نمايند."دولت ایران اگرچه تاکنون بارها تلاش برای دستیابی به سلاح هسته ای را رد کرده است، اما حداقل در یک مورد بر خلاف قوانین رایج بین المللی، آشکارا اعلام کرده که اقدام به ساخت سلاح های کشتار جمعی نموده است.  سلاح هایی  که تهدیدی برای بشریت و مردم بی گناه غیرنظامی محسوب می شوند. در تیرماه سال ۱۳۸۷ و در طی مانوری با نام"پیامبر اعظم – ص"، فرمانده توپخانه و موشک های نيروی زمينی سپاه به طور رسمی از تجهيز شدن ايران به توپ های خوشه ای خبر مي دهد و کشورهای مقابل خود را به استفاده از آن تهديد مي کند.  بمب ها و توپ های خوشه ای در جهان به عنوان اسلحه کشتار جمعی شناخته می شوند و تا کنون ۱۲۰ کشور جهان کنوانسيون بين المللی منع استفاده از جنگ افزارهای خوشه ای را امضا کرده اند.   جالب آن که اسرائيل نیز در جنگ سی و سه روزه با لبنان از اسلحه خوشه ای استفاده کرد که هنوز تعداد زيادی گلوله خنثی نشده از آن در برخی مناطق غیرنظامی لبنان وجود دارد.