بن بست فارسي و بن بست شکني ترکي جامعه ايران همچنان در وضعيتي سوررئاليستي، و سردمداران و قوميتگرايان حاکم بر دولت در وضعيتي شيزوفرنيک به سر مي برند. در ايران وجود و هويت خلق ترک که اکثريت جمعيت کشور را تشکيل مي دهد به طور رسمي انکار ميشود و اين توده دهها ميليوني ترک محروم از داشتن حتي يک مهد کودک و کودکستان ترک، هنوز در حسرت آزادي زبان مليشان ترکي به سر مي برند. سردمداران و قوميتگرايان فارس حاکم بر دولت که در تلاش حقنه کردن زبان و فرهنگ و هويت فارسي به ترکان و ديگر ملل ساکن اين کشوراند، در پريشان انديشي اي حيرت انگيز، و گسستگي اي عميق از واقعيتهاي جهان خارج، طبيعي و قابل ادامه بودن اين وضعيت سفيلانه و بالاتر از آن رضاي ترکان ايران در مقابل آنرا مي پندارند. اين توهمي بيش نيست. اگر امر بر دولت ايران و قوميتگرايان فارس، مشتبه شده و حقيقتا باور کرده اند که ملتي را که دهها امپراتوري تاسيس کرده و صدها سال بر بخش اعظم خاورميانه و فققاز حاکم بوده است، مي توان تا ابد فريفت و با وي معامله اسير نمود، سخت در اشتباهند. خلق ترک و نخبگان آن، دير يا زود اين بن بست فارسي را در هم خواهند شکست و سرنوشت خود را خود رقم خواهند زد. زيرا بن بست شکني و تاريخ سازي، خصلت ملي ترکان و آزربايجان است. شکل گرفتن تاريخ مشترک در ميان ترکان آزربايجاني در نتيجه جنبشهاي ناآگاهانه و غيرهدفمند: در تاريخنگاري ترک، جنگهاي ايران و روس در اوائل قرن نوزده و عقد قراردادهاي تورکمانچاي و گلستان، به عنوان آغاز عصر مدرنتيه در آزربايجان پذيرفته مي شود. پس از آن خلق ترک تا امروز موجد خيزشهاي مردمي و سياسي بسيار بوده است. عصيان بابي سالهاي ١٨۵٢- ١٨۵١ زنجان آزربايجان؛ مجموعه شورشها و تلاطم موسوم به انقلاب مشروطيت در آزربايجان؛ قتل و کشتارهاي موسوم به جيلوولوق، قاچاقلار و سيميتقو در غرب آزربايجان به سالهاي جنگ جهاني اول توسط نيروهاي آسوري، ارمني و کرد؛ عصيان ايلات ترک در جنوب ايران در همين سالها؛ حرکت کلنل پسيان در خراسان؛ حرکت آزاديستان در آزربايجان و متعاقب آن قيام لاهوتي در تبريز؛ جنبش ٢١ آزر و حکومت ملي آزربايجان؛ انقلاب بهمن ١٣۵٧ و خيزش خلق مسلمان؛ و آخرينشان قيام هاراي هاراي من تورکم در خرداد ۱۳۸۶ (۱۳۸۵ صحيح است. باي بک) از مهمترين اين خيزشهاي مردمي و سياسي است. بي شک همه اين حوادث تاريخي مختص به خلق ترک و شمال غرب ايران و يا آزربايجان، خواسته ويا ناخواسته به فرم گرفتن گام به گام تاريخ مشترک، نوعي هويت جمعي ملي، مفهوم وطن و ادراک تاريخي ويژه اين خلق و منطقه – در اينجا هويت ملي ترکي و وطن آزربايجاني- که جدا از بقيه ايران و بويژه قوم فارس مي باشد کمک نموده است. با اينمهمه نمي توان هيچکدام از اين رويدادهاي تاريخي را به معني مدرن – به جز دو استثناء حکومت ملي آزربايجان و جنبش معاصر هاراي هاراي من تورکم- حرکت آگاهانه و هدفمند شکل گرفته بر اساس هويت ملي ملت ترک و مفهوم وطن آزربايجاني پذيرفت. اينها جنبشها همه رفلکسهاي اجتماعي در پاسخ به فشارها و وضعيت و تغييرات حادثه محلي، منطقه اي و جهاني در چهار چوب اسلاميت و ايرانيت و …. غيره بوده اند که به طور طبيعي اما ناآگاهانه و غيرهدفمند به شکل گرفتن تاريخ مشترک در ميان ترکان آزربايجاني خدمت نموده اند. در اين ميان تنها استثناء موجود، حکومت ملي آزربايجان است که از همه جهت يک حرکت آگاهانه و هدفمند ملي شکل گرفته بر اساس هويت و منافع ملي خلق ترک و وطن آزربايجاني بود. دو استثناء در تاريخ معاصر خلق ترک: حکومت ملي آزربايجان و جنبش معاصر هاراي هاراي من تورکم مي توان به طور مفصل در باره خصوصياتي که حرکت ٢١ آزر و حکومت ملي آزربايجان را از حرکات پيش و پس از خود در آزربايجان جدا مي کند و دلايل ملي بودن آن مضمون و جهت گيري آن قلم فرسائي کرد. اما به نظر من توجه تنها به يک خصوصيت يعني نقش ملت سازي زبان ترکي و رژيم زباني در اين حرکت و يا هر حرکت ديگر در آزربايجان و ملت ترک، براي مشخص کردن وجود و يا عدم وجود جهت گيري و مضمون ملي آن کافي است. در حاليکه در حرکت مشروطيت سران انجمن تبريز زبان فارسي را زبان رسمي خود اعلام مي کردند و روزنامه ها و شبنامه ها و کتابهاي رهبران آزربايجان در داخل و خارج ايران به فارسي منتشر مي شد؛ در حاليکه در حرکت آزاديستان سران اين حرکت در نشستي به فارسي نويسي داوطلبانه و ترک ترکي نويسي راي مي دادند؛ و در حاليکه رهبر معنوي حرکت خلق مسلمان آيه الله شريعتمداري در پاسخ پرسشگري ادعا مي نمود که (دستور) زباني بنام ترکي وجود ندارد؛ اين رهبران حکومت ملي آزربايجان و در راس آنها شخص پيشه وري بود که در اقدامي تاريخي زبان ترکي را زبان رسمي و ملي وطن آزربايجاني اعلام مي نمود و از روزنامه ها و کتب درسي و اسکناسها و بخشنامه ها گرفته تا آگهيهاي تجاري و اعلاميه هاي ترحيم و …. همه را به ترکي چاپ و نشر مي کرد. وجود همين شعور ملي و رژيم زباني ترکي آگاهانه و هدفمند است که حرکت ٢١ آزر و حکومت ملي آزربايجان را علي رغم شکست ظاهري اش، از همان آغاز حرکتي غالب و پيروز و در جهت منافع ملي خلق ترک ميساخت و عدم وجود همين شعور ملي و رژيم زباني ترکي آگاهانه و هدفمند است که جنبش مشروطه و ديگر جنبشهاي آزربايجاني ايران مرکز را علي رغم پيروزي ظاهري اش، از همان آغاز حرکتي شکست خورده و در جهت منافع ملي قوم فارس ميساخت. رژيم زباني جنبش هاراي هاراي من ترکم و اما حرکت معاصر هاراي هاراي من ترکم در ايران، به جهت مضمون ملي و وطني خويش حتي از حرکت حکومت ملي آزربايجان نيز بسيار جلوتر است. زيرا در حرکت ٢١ آزر، شعور ملي ترک و رژيم زباني به همه حال از بالا به پائين از سوي رهبران و روشنفکران منسوب به حرکت و دولت آزربايجان شوروي در حال گسترش به پائين و به ميان توده هاي مردم بود ودر نتيجه اين ديناميزم خاص و به اعتباري معکوس، با مقاومتهائي از سوي مردم نيز مواجه مي گرديد (در نوشته هاي بازمانده از آن دوران ذکر مي شود که گروهي از مردم تبريز در اثر شکل نگرفتن هويت ملي ترکي در آن مقطع تاريخي، نسبت به چاپ اعلاميه هاي ترحيم خود به ترکي واکنشي سرد از خود نشان داده اند). دقيقا به همين دليل است که پس از قطع و سرکوب ايندو محرکه، حرکت با شتابي غيرقابل تصور منهدم شد و در روند ملت شوندگي توده هاي ترک در ايران وقفه اي نيم قرني بوجود آمد. اما در جنبش هاراي هاراي من تورکم، و با وجود نبود محرکه نخبگان و حمايت آشکار و پوشيده هيچ دولتي، نطفه بسته شده شعور ملي ترک و رژيم زباني ترکي از پائين به بالا، به صورتي قانونمند از ميان توده هاي مردم به سوي روشنفکران و نخبگان در حال رشد و گسترش است. و اين دقيقا همان عاملي است که به اين حرکت خاصيت شکست ناپذيري قطعي را داده و غالبيت آنرا تضمين مي کند. امروز زبان ترکي تبديل به عنصر مرکزي در تعريف هويت خلق ترک در ايران، در روند ملت شوندگي ترکزبانان ساکن در ايران، و در سير عطا نمودن مفهموم وطن به آزربايجان شده است. ترکي نويسي رمز کليد استقلال معنوي و ملي خلق ترک و آزربايجان است. اصرار بر ترکي نويسي، همچنين محوري ترين مولفه مقاومت منفي و نافرماني مدني در مقابل سياست هاي آپارتايد ملي و فارسسازي دولت ايران مي باشد. افزون بر آن توده ترک اينبار و بر خلاف گذشته، بر اين نقشها و کارکردهاي زبان ترکي، کاملا واقف و آگاه است. اين وقوف و آگاهي است که که علامت فارقه بين حرکت هاراي هاراي من تورکم و همه حرکتهاي پيشين خلق ترک و آزربايجان در ايران ميباشد. جمهوري اسلامي و مراسم عروسي ترکان همانگونه که اعلاميه هاي ترحيم و سنگ قبرها و مسائل حول و حوش آنها به صورت جولانگاه مقامات و نهادهاي فارسگراي جمهوري اسلامي براي تضييق حقوق ملي و زباني ترکان در آمده است، عين همين مساله در مورد ازدواج و مراسم عروسي نيز رخ داده است. تضييقات نهادهاي جمهوري اسلامي از جمله واحد نظارت بر اماکن عمومي و نيروي انتظامي در ارتباط با مراسم عروسي ترکان در پنج محور زير متمرکز شده است: ۱. جلوگيري از کارت عروسي هاي ترکي، مجبور کردن ترکان به چاپ کارتهاي عروسي به زبان فارسي ۲. سنگ اندازي در دادن اجازه و مجوز به گروههاي موسيقي ترکي و آزربايجاني براي شرکت در مراسم عروسي و جشنها، ايجاد محدوديت بر آنها و جلوگيري از نواخته شدن سرودها و مارشهاي ملي آزربايجان در مراسم عمومي از جمله از طريق فشار بر تالارهاي عروسي ۳. ايجاد محدوديت براي گروههاي اجرا کننده رقص ترکي و آزربايجاني و اجرا آنها ۴. جلوگيري از پوشيدن لباس ملي ترکي و آزربايجاني توسط هنرمندان و مدعوين در مراسم عروسي و جشنها، ۵. جداسازي مردان و زنان در مراسم عروسي و …. نا گفته پيداست که همه اين تدبيرها با هويت ملي ترکي در تضاد بوده و تجاوز به حقوق ملي آنها محسوب مي شوند، و از همين روست که مي بايست مطلقا در مقابل اينگونه تضييقات و محدوديتها مقاومت نمود و هيچگونه مشروعيتي براي آنها قائل نشد. کارتهاي دعوت عروسي به زبان ترکي به موازات هر اقدامي که دولت ايران براي گسترش زبان فارسي از بالا و به طور رسمي در سرزمينهاي ترک نشين ايران انجام مي دهد، و در مقابل هر سنگري که زبان فارسي موقتا و به حمايت و جبر دولتي بدست مي آورد؛ خلق ترک نيز با طمانينه زبان فارسي را از يک به يک سنگرهاي غضب کرده اش و اينبار براي هميشه بيرون مي راند. اکنون حضور زبان ترکي را در هر عرصه اجتماعي و انساني که سابقا در انحصار زبان فارسي بود مي توان ديد. نامگذاري اشخاص و اماکن، آگهيهاي تجاري، نامه نگاريهاي شخصي، اعلاميه هاي ترحيم و سنگ قبرها و کارت دعوتهاي عروسي تنها مختصري از اين ليست طويل است. در زير نخست سه نمونه از دعوتيه هاي عروسي چاپ شده در ايران داده شده است. نمونه نخست به زبان ترکي از آزربايجان، نمونه دوم به زبان ترکي از قاشقاي يورد، و نمونه آخر به زبان تورکي خلجي از خلجستان آزربايجان است. پس از آن لغتنامه کوچکي در باره کلمات و اصلاحات ترکي مربوط به مراسم عروسي و در آخر، نمونه هايي از متنهاي ترکي کارتهاي عروسي به زبان ترکي داده شده است. نمونه اول: آزربايجان جنوبي متن دعوت نامه براي شرکت در جشن عروسي به زبان ترکي اولو تانري`نين آدي ايله گلين قيز: …. به¬ي اوغلان: …. سئويملي و سايين …. جنابلاري آتا آرزيسي، آنا ايسته¬يي اوشاقلارينين سئوينجيدير. ايندي ايسه ايکي گنج اينسان عؤمورلرينين بو چاغيندا ال اله وئريب و بيرگه ياشاماق اوچون بير شادليق تؤره¬ني قوروبلار. اونلارين آرزيسي سيزلرين ايشتيراکيدير. گلين اونلارين سئوينجلرينه قاتيلاق! …. عاييله¬سي …. عاييله¬سي چاغ: جومعه…. ساعات ….دان ساعات …. يئر: باغلار باغي پارکي، باغلار باغي تالاري. نمونه دوم: ياسوج-قاشقاي يورد متن دعوت نامه براي شرکت در جشن عروسي به زبان ترکي اوره گلري بير ائده ن تاري آديينان ياز گوني غونچه لر خندان اولاندا باغچا دولو عطر-و رئيحان اولاندا نازلي يار حيجله ده مئهمان اولاندا ماذون دئيه ر بو قوناغونک قورباني بو موبارک گونده که …. و …. بخت ائوينه گتمه گي ايچون بير مجلس بزه ديرک، تويوموز گؤزه لليگده باش اولور اگر آياق قويانگيز گوزوموز اوستونه …. و …. گوروشمک زماني: توي باشلاماک يئري: نمونه سوم: خلجيستان، آزربايجان جنوبي دعوت نامه جشن عروسي به زبان تورکي خلجي تهيه و تنظيم: علي اصغر جمراسي (بيليم) يؤرکلره بي ائتگيله تاري آتولا ياز کؤنو غونچالار خندان اولدوقه باغچا تولا عطر و ريحان اولدوقه نازلوق يار حيجله چه مئمان اولدوقه بيليم هايور بو مئمانقا قوربان لوق بو موبارک کونچه کي……….. و …….. بخت هوه وارماقه کوره بي مجليس بزميشک اگر هاداق قويوقايز کوزوموز اوسته کودنيميز نارون لوقچا بوش اولور ………….و………….. کوروشمک چاغو………… کودن بوشلاماق يئري………….. چند کلمه ترکي در باره مراسم ازدواج و عروسي آداقليAdaqlı : نامزد شده آلين يازيسيAlınyazısı : سرنوشت اؤتونمکÖtünmǝk : خواهش کردن اوخوندوOxundu : دعوتنامه، کارت دعوت اؤگله شمکÖglǝşmǝk : تصميم گرفتن ايزباسماقİzbasmaq : امضا کردن ايلايگونİlaygün : تاريخ، مورخه ائلچيElçi : خواستگار ائوله نمه تؤره نيEvlǝnmǝ törǝni : مراسم ازدواج ائوله نمهEvlǝnmǝ : ازدواج باشليقBaşlıq : شيربها بايرامBayram : عيد بويروقBuyruq : امر تاپاناقTapanaq : آدرس تانيقTabıq : شاهد تٶرهTörə : آئين تٶره نTörən : مراسم توي ائويToy evi : تالار عروسي تويToy : جشن، ضيافت با غذا، جشن عروسي چاغريليÇağrılı : مدعو، دعوت شده چاغريليقÇağrılıq : کارت دعوت، دعوتنامه چولاÇola : ساعت دوروDürü : هديه اي در بخچه و يا بسته که به عروس داده مي شود دونورDünür : والدين عروس و داماد دوواق قاپماDuvaq qapma : شعر آشيقي که در پايان عروسي از سوي آشيق خوانده مي شود دوواقDuvaq : سرپوش و يا روبند توري عروس دويون ائويDüyün evi : تالار عروسي دويون تؤره نيDüyün törǝni : مراسم عقد دويونDüyün : جشن عروسي، جشن ختنه سوران (اصلا به معني عقد، از مصدر دويمک به معني گره زدن، همريشه با دويوم، دويمه ج، دويمه،…..) ساغديشSağdış (ساغديچ): يکي از دو نفري که در شب زفاف همراه داماد مي روند سورSür : کلمه اي ترکي-مغولي به معني جشن و فستيوال است. کلمه “سور” که به زبان فارسي نيز وارد و با کلمات “سورسات-سويورسات” و “سويورقا-سيورغا” و … همريشه است، ربطي به کلمه سور در زبان پهلوي و يا سرخ در زبان فارسي ندارد. اين کلمه در زبان فارسي در ترکيبهاي چهارشنبه سوري، سوريه، سورنامه، سور دادن، سور چراني و ختنه سوران٬…. حفظ شده است. سورچوSürçü : مهماندار (در دوره آغ قويونلو، قاراقويونلو) سولدوشSolduş : يکي از دو نفري که در شب زفاف همراه داماد مي روند سويورگهSüyürgə : توي، شٶله ن، ضيافت سئويSevi : دوست شنليکŞənlik : شادماني، عيد، فستيوال شٶله نŞölən : مهماني، وليمه، ضيافت همراه با غذا، ضيافت ديني قالينQalın : جهيزه قوتلوQutlu : مسعود، مبارک قوشانتيQoşantı : جهيزه قوناقليقQonaqlıq : مهماني قيوانجQıvanc : غرور، افتخار کبينKǝbin : مهريه کوره که نKürǝkǝn : داماد گله نه کGələnək : رسوم گلينGǝlin : عروس گٶره نه کGörənək : آداب گؤرومGörüm : نمونه (اؤرنه ک کلمه اي ارمني است) ههHǝ : بلي، آري ياشامYaşam : زندگي ياشانتيYaşantı : حيات، زندگي يالقيزYalqız : تنها يالنيزYalnız : صرفا يئنگهYengǝ : راهبر زن در عروسي، زني که عروس را آرايش کرده، به حجله برده و به داماد مي سپارد؛ زن عمو، دائي و يا برادر يئيگون Yeygün: جمعه تورکجه توي چاغريليغي گؤروملري (نمونه هاي کارت دعوتهاي عروسي ترکي) ….، …. ياشام بويو سورمه سيني آرزي ائتديييميز بيرليکده ليييميزين ايلک گونونو سيزلرله پايلاشماقدان قيوانج دوياريق …..، ….. عاييله لري تاپاناق (آدرس): ايلايگون (تاريخ): چولا (ساعات): ———————————————————————————— ….، …. ائوله نيرکن سيزلري ده آراميزدا گؤرمک ديله يي ايله….. ….، …. عاييله لري تاريخ (ايلايگون): نيکاح، عقد (دويون): يئر: ———————————————————————————— ….، …. بيرليکده ليييه آدديم آتديغيميز بو چوخ اؤزه ل گونوموزده سئوينجيميزي بيزيم ايله پايلاشمانيزي ( بيزيمله اولمانيزي) ديله ييريک. ….، …. عاييله لري ٣٠ اوجاق ٢٠٠١، جومعه ساعات: دويون (نيکاح) تؤره ني: ٢٠ …کولوبو ———————————————————————————— فاطما و علي بير آراليق ٢٠٠٣ يئيگونده (جومعه گونو) ياپيلاجاق نيکاح و دويون تؤره نلريني شرفله نديرمه نيزي ديله رلر. ….، …. آراز هوتئل دويون (نيکاح): سولطان پارک، ٢٠٣٠ يئمک: حه ويض باشي ٢١٠٠ چيچه ک گتيريلمه مه سي اؤتونولور (ريجا-خواهيش اولونور) ———————————————————————————— ائوله نيريک بو سئوينجلي گونو سيزلرله پايلاشماق ايسته ييريک ….، …. ٢٢ اکيم ٢٠٠٢ ديوان قوروبولاق دويون (نيکاح) و يئمک: ٢٠۴۵ ———————————————————————————— بو سئوينجلي گونوموزده بوتون يولداشلاريميزي گؤزله ييريک ———————————————————————————— نه اولدوزلار ايسته ييريک گئجه لريميزه نه گونه شي ايسته ييريک قارانليغيميزا چوخ دئييل، يالنيز سيز سئويلريميزي (دوستلاريميزي) ايسته ييريک يانيميزا ———————————————————————————— دنيزلر دورولماز دالقالانمادان اوموتلار ياشارماز سئوگي اولمادان يالقيزليقلار يوخ اولماز يووا قورمادان سئوينجلي آنلار ياشانماز سئويلر (دوستلار) اولمادان ———————————————————————————— دوواغيمدا آغ تئللر گيرمه سين آرايا ائللر تانري يازميش بيزي بيزه دويوروروق ايندي سيزه گؤزه ل گئچسين گونلريميز سئوگي دولو اوره کلريميز عؤمور بويو بيرليکده ييک دويونوموزه (نيکاحيميزا) سيزلري ده گؤزله ريک ———————————————————————————— تانرينين بويروغودور ياشانتي بؤيله قوتلو اولماميزا سن دوعا ائيله گليب دويونوموزه شرف ائيله گلمه يه ن دوستلارا سلام سؤيله بکله ييريک سيزلري دويونوموزه… ———————————————————————————— آلين يازيسي تانيشديردي بيزي چوخ سئويريک بيربيريميزي داغلار گيرسه آراميزا آييرانماز ايکيميزي بکله ييريک سيزلري اونوتمايين بيزلري بو سوئينجلي گونوموزه بکله ييريک هامينيزي ———————————————————————————— بيز قيراقدان گئديريک، يول سيزين اولسون بيز بولاقدان ايچيريک، گؤل سيزين اولسون بيز ائوله نيريک، خبرينيز اولسون بيزي سئوه ن دوستلار، دويونوموزه بويورسون ———————————————————————————— سئوگي، سايقي و آنلاييشلا تمليني آتديغيميز بيرليکده ليييميزي سونسوزا ده ک سوردورمه يه اؤگله شديک دويون تؤره نيميزده سيزلرله بيرليکده اولماقدان قيوانج دوياريق ———————————————————————————— بو ان گؤزه ل گونوموزده سيزلري ده آراميزدا گؤرمه يي ديله ييريک ———————————————————————————— عؤمور بويو سئوينجيميزه ايزباسلاريميزي آتارکن سيزلرين يانيميزدا اولمانيزدان بؤيوک قيوانج دوياجاييق ———————————————————————————— اورتاق ياشانتيلارينين باشلانقيجي اولان دويون تؤره نلرينده سيزلرله بيرليکده اولماقدان قيوانج دوياجاقلار… ———————————————————————————— ائوله نيرلر اوشاقلاريميزين بو گؤزه ل گونونده دوستلاريميزين بيزه تانيق اولماسيني بکله يير، بو سئوينجيميزي بيرليکده پايلاشماني اوموروق ———————————————————————————— بير عؤمور بيرليکده ليييميز اوچون “هه” دييه رکه ن، سيز ده يه رلي دوستلاري دا آراميزدا گؤرمکدن قيوانج دوياريق… ———————————————————————————— بيز فاطما، علي سيزلري دويونوموزه قوناق سئوينجيميزه تانيق اولمايا دعوت ائديريک…. فاطما-علي ١۵ سيخمان آيي تبريزده گئرچه کله شه جک دويون تؤره نلرينده سيزلري ده آرالاريندا گؤرمکدن قيوانج دوياجاقلار. ———————————————————————————— عؤمور بويو سوره جک بيرليکده ليييميزين باشلانقيجيندا سيزلره ده آراميزدا گؤرمکدن قيوانج دوياجاييق. ———————————————————————————— علي و فاطما گله جه يه دوغرو آتاجاقلاري بو ايلک آدديمي بيرگه يئريمک و سئوينجريني پايلاشماق اوزه ره سيزلرله بيرليکده اولماقدان قيوانج دويارلار ———————————————————————————— ياشاميميزين ان گؤزه ل گونونو سيز سئوديکلريميزله پايلاشماق ديله يي ايله…. گئرچه يه هو!! مهران بهاري ۰۴/۰۷/۲۰۰۸