در اواخر سال 1980 امپراتوری اتحاد جماهير شوري باخیانت به ملت آذربايجان كه تبعه خود وي به شمار می‌آمدند، به صورتی آشكار از ارمنستان حمايت كرد و شرايط اشغال اراضي آذربايجان را فراهم مي‌نمود.

با مساعدت امپراتوری از سال 1987 صدها هزار آذربايجاني از اراضي تاريخي خود در ارمنستان رانده‌شدند. ارمنستان ادعاهايي را نسبت به اراضي تاريخي آذربايجان قره‌باغ كوهستاني مطرح نمود، فشارهايي را بر اهالي غيرمسلح محلي به‌واسطه باندهاي تحت حمايت خويش وارد آورد.

عدم هرگونه اقدامي از جانب اتحاد جماهير شوروي در برابر اين وضعيت كه بيش از دو سال به طول انجاميده بود، وعده‌- وعيد‌هايي كه در راستاي بازگشت صدها هزار رانده‌شده به خانه و كاشانه خود داده می‌شد و تنش‌هاي ایجادشده توسط ارمنستان در مرزهاي خود با آذربايجان، تلاش‌های صورت گرفته در راستاي اختفاي اين قبيل حوادث از مردم آذربایجان، موجب ناراحتي كساني بود كه اين بازي سياسي را درك می‌نمودند.

ليكن امپراتوری با بستن چشمان خود بر روي اين حوادث هرگونه اعتراض، رويارويي و انعكاس اين قبيل اخبار در مطبوعات را ممنوع كرده بود. آذربايجاني‌هايي كه اعتراض نموده و يا از خود مقاومت نشان مي‌دادند بازداشت می‌گردیدند.

تفنگ‌های شكاري از جانب دولت، در قره‌باغ كوهستاني جمع‌آوري گرديده و حتي امكان دفاع در برابر باندهاي مسلح نيز از ايشان سلب شده بود. اين وضعيت موجبات آغاز تظاهرات اعتراض‌آمیز شهروندان باكو در اواخر سال 1989 را فراهم آورد. خواست هزاران شهروند مشارکت‌کننده در تظاهرات از امپراتوری، جلوگيري از اين تحركات سرخود و استماع مطالبات به‌حق ملت آذربايجان بود.

ليكن امپراتوری به‌هیچ‌وجه قصد عملي ساختن اين مطالبات را نداشت. شهرونداني كه نتوانسته بودند به مطالبات خود جامه عمل بپوشانند رفته‌رفته در تظاهرات صورت گرفته شعارهاي استقلال و آزادي سر می‌دادند.

در شب گذر از نوزدهم به بيستم ژانويه 1990 با دستور رهبر اتحاد جماهير شوروي میخائیل گورباچف دسته‌هاي ارتش شوروي كه مركب از نيروهاي ويژه كه غالباً ارمني بودند بدون هرگونه هشداري از پيش اعلام‌شده به شهر باكو هجوم آوردند.

در اين حمله از سلاح‌های سنگين جنگي – تانك، مسلسل، سلاح‌های اتوماتيك و ساير ابزار جنگي علیه شهروندان غيرمسلح بی‌دفاع اعم از زن، كودك و کهن‌سال استفاده گرديده و منازل مسكوني به آتش‌گرفته شد. ارتش شوروي برخوردي بي‌رحمانه را در مواجهه با اين مردمي كه 70 سال تبعه‌اش به شمار مي‌آمدند به نمايش گذاشت.

برخي از کشته‌شدگان به صورتی کاملاً بي‌رحمانه مورد اصابت بيش از 20 گلوله قرارگرفته بودند، چشمان برخي از مقتولين از كاسه درآورده شده، كودكان و سالخوردگان به قتل رسيده، آمبولانس‌ها و پزشكان به رگبار بسته‌شده و شهروندان غيرمسلح در درون منازل خود به قتل رسيده بودند.

بنا بر آخرين بررسي‌ها در فاجعه خونين 20 ژانويه، 147 شهروند غیرمسلح کشته‌شده، 841 نفر به‌صورت غيرقانوني بازداشت گرديده و 744 نفر مجروح گشته‌اند. برخي از کشته‌شدگان به دريا انداخته‌شده و مدارك بازجويي ضمن انتقال به مسكو منهدم گرديده است.

عليرغم كمك‌هاي رهبران وقت آذربايجان در اختفا و پنهان‌سازی جنايات رخ‌داده تنها و تنها سياستمدار برجسته حيدر علي‌اف در محل نمايندگي آذربايجان در مسكو و در برابر وسایط ارتباط‌جمعی داخلي و بین‌المللی اعتراض خود را نسبت به جنايات روا داشته شده به ملت خود و كشتار انسان‌هاي بي‌گناه ابراز داشته، ضمن تقاضاي مجازات مجرمين باگذشت مدت كوتاهي از رخداد اين حوادث كناره‌گيري خود از حزب كمونيست را اعلام نمود.

بعدها نيز به خواست حيدر علي‌اف روز 20 ژانويه با مصوبه مجلس ملي آذربايجان شمالی مورد ارزش‌گذاری سياسي – حقوقي قرار گرفت. حادثه 20 ژانويه سياست استعماري امپراتوری را بر همگان آشكار نمود. 20 ژانويه هرچقدر هم كه جنايت سنگيني بوده باشد امپراتوری نتوانست به‌واسطه آن اراده ملت را مسدود نمايد و بالعكس اين اراده قاطع‌تر گرديده و منتج به كسب استقلال توسط آذربايجان شد.

محمد گونیلی