همزمان با فعالیت های فرهنگی ترک گرایان در آذربایجان، جمعی از آذربایجانیان مقیم اروپا به تدریج به تفکری روی آوردند که اساس آن بر تثبیت مرزهای ممالک محروسه قاجار- ایران - و رد هر گونه مداخله خارجی در آن بود. فعالیت های فرهنگی آنها نیز بر اساس آریا- فارس محوری به عنوان فرهنگ اساسی  و منحصر به فرد ایران بود. اندیشه ای که نهایت به شونیزم زمان پهلوی انجامید.  در نامه 12 اوت  1912 پور داود به  تقی زاده، سخن از تشکیل انجمنی در پاریس میرود که در آن آقا میرزا محمد خان قزوینی و کاظم زاده ایرانشهر تبریزی نیز عضویت داشتند. این کنگره در 170 کیلومتری پاریس با شرکت جمعی از ملتها تشکیل شد و شرکت کنندگان آذربایجانی آن بعدها به عنوان مؤسسین سیستم فرهنگی فارس در ایران شناخته شدند.

در سال  1914 "کمیته های ملی ایران"  به کمک مالی آلمان  و مدیریت سید حسن تقی زاده در برلین تشکیل شد که هدف سیاسی آن مبارزه و مقابله با روس و انگلیس بود و هدف فرهنگی آن به اصطلاح ایران ساسانی بود. با کمک مالی آلمانی ها، تقی زاده و یارانش موفق به تا سیس روزنامه کاوه شد که بعدها اساس فرهنگی رژیم پهلوی و تئوری فارس محوری و پان فارسیسمی در نظام جدید ایران بر روی نظریات مندرج در این روزنامه بنا شد. سالهای بعد دانش آموختگان مکتب فکری "کاوه" به انتشار مجلات  "ایرانشهر" و فرنگستان پرداختند. مجله ایرانشهر از مجموع 263 مقاله ای که از سال 1301تا 1306 منتشر کرد 30 مقاله را به ستایش ایران قبل از اسلام و عظمت شاهان و سلاطین قبل از اسلام پرداخت. مجله فرنگستان نیز که به مدیریت مشفق کاظمی در برلین انتشار یافت در 70 مقاله ای که از سال 1303تا 1305 منتشر کرد 3 مقاله را به آذربایجان اختصاص داد که موضوع این مقالات بر رد هویت ترکی آذربایجان و تاکید بر هویت فارس آذربایجانیان بود. هواداران این فکر حول فرقه دموکرات شاخه فارس متمرکز بودند. در آذربایجان این گروه فکری عمدتا در تبریز متمرکز بودند، در اورمیه و مناطق غربی آذربایجان اکثریت با افراد تشکل  "اتحاد اسلام" هوادار عثمانی بود.

دموکراتها روی خوشی به عثمانی ها نشان نمی دادند لذا پس از ورود ارتش عثمانی به تبریز، بزرگان فرقه دموکرات از جمله خیابانی و بادامچی به سبب سوء نیت به عثمانی ها دستگیر و به قارص تبعید شدند.

در این حین در سال 1918 فرقه مساوات که با شعار ترک محوری در آذربایجان شمال ارس به قدرت میرسید در بحث های نظری به مسئله هویت آذربایجانی های جنوب ارس نیز پرداخت.  م.ا. رسول زاده ژورنالیست و رهبر حزب مساوات و بعدا رئیس حکومت جمهوری آذربایجان "1920-1918" در روزنامه "آچیق سؤز" به تاریخ 20 ربیع الاول  1336 قمری به مساله آذربایجان پرداخت. وی در این مقاله به هویت ترکی آذربایجانیان تاکید میکرد و در مقابل روزنامه های ایرانی به فارس منشا بودن آذربایجانیان تاکید می کردند.

روزنامه آچیق سؤز در سرمقاله مورخ ژانویه 1918 برای نخستین بار و بی پرده مرزهای تاریخی آذربایجان را از کوههای قفقاز در شمال تا کرمانشاه در جنوب، تفلیس در غرب و دریای خزر در شرق توصیف کرد."

با مساعد شدن اوضاع بین الملل فعالیت هواداران ترک محوری در آذربایجان جنوب ارس در قالب فرقه اتحاد اسلام و فرقه مساوات بیشتر گردید. میرزا تقی خان رفعت منشی یوسف ضیا بیگ مستشار فرهنگی عثمانی در آذربایجان که شاگرد نامق کمال و توفیق فکرت بود با حمایت مادی و معنوی مجدالسلطنه  روزنامه تمام ترکی " آذرآبادگان" را چاپ کرد که حامی حق فرهنگی مردم آذربایجان بود . با شکست عثمانی ها در جنگ اول جهانی وخارج شدن نیرو هایش از آذربایجان،  دموکراتهای جناح فارسگرا  از جمله احمد کسروی تبریزی فرصت یافته زبان فارسی را زبان رسمی میتینگهای رسمی حزب دموکرات در آذربایجان اعلام کرد. عملی که شیخ محمد خیابانی لیدر حزب از آن ناخشنود بود . علی رغم اقدامات وسیع دموکراتها علیه هویت ملی آذربایجان در شرق آذربایجان، افراد اتحاد اسلام در بعد نظامی در غرب آذربایجان پیشرفت کردند. در خوی 300 افسر ژاندارمری که در عثمانی تحصیل کرده بودند با الهام از تجربه اشان در دانشکده افسری موفق به تا سیس ژاندارمری مستقل در آذربایجان شدند چرا که هر آن احتمال حمله ارامنه و اکراد به شهرهای ماکو، خوی و سلماس و اورمیه وجود داشت. این دسته هر روز در جنوب خوی در باغ قدیم کنسول روس مشق می کردند. این قوا با توطئه و اقدامات  افراد دموکرات در آغاز تاسیس رژیم پهلوی منحل شد .

تمام این فعالیتها با استقرار پهلوی ها به نفع سیستم نظام شاهنشاهی آریایی محور خاموش شد.

19 آذر 1400

گوناز تی وی

SH.A