مقاله تودي زمان درباره تیرگی روابط همسایگان/ ترکیه خود را از دست ایران خلاص مي کند

عبدالله بزکورت

 پشت پرده ایجاد روابط همسایگي مناسب با ایران که اغلب از زبان مقامات ترکیه شنیده مي شود، تصویر متفاوتي وجود دارد که در واقع سیاست هاي دولت را تعیین مي کند. بعنوان مثال شنیده ام که در جلسه هیات دولت، تانر ایلدیز، وزیر انرژي، به شدت از وعده هاي دولت ایران عصباني بود اما در مقابل مردم تنها به این جمله اکتفا کرد که ترکیه و ایران به تجارت نفت و گاز ادامه خواهند داد.

ترکیه بخوبي از خطرات معامله کردن با جمهوری اسلامی، تحت یک حکومت شیعه، آنهم در بخش نفت و گاز، بخوبي آگاه است. در واقع، نیازي به تحریم هاي آمریکا و اروپا نیست که ترکیه به خطرات معامله با ایران پي ببرد. مسلما، آنکارا جایگزیني پیدا کرده است تا وابستگي اش را به ایران در زمینه نفت و گاز، کم کند. با این حال دولت اسلامگرا بارها گفته است که تنها ملزم به اجراي تحریم هاي سازمان ملل علیه ایران است و به تحریم هاي اروپا و آمریکا توجهي ندارد، همه این ها فقط یک جنجال است.

ترکیه قرار داد توسعه میدان گازي پارس جنوبي که در سال 2009 در جریان دیدار اردوغان از ایران بسته شده بود، نیمه کاره رها کرد. این پروژه که قرار داد آن با شرکت نفت ترکیه بسته شده بود، شش میلیارد دلار ارزش داشت. یکي از اهداف این قرار داد عبور دادن گاز ترکمنستان به اروپا از طریق ایران بود. اما بعد از اینکه ترکیه پروژه را رها کرد، این بخش نیز اجرا نشد. این موضوع که ایران قصد داشت با پیشنهاد کردن میدان گازي نه چندان مهمي، ترکیه را فریب بدهد در خوابیدن پروژه تاثیر زیادي داشت. اعتراض آمریکا به ترکیه هم مطرح شد اما دلیل اصلي نبود.

مدتي است که مي دانیم ترکیه درحال تغییر دادن کشورهایي است که از آنها نفت و گاز مي خرد، در واقع تعداد این کشور ها از پنج کشور به نه کشور در مورد گاز و در مورد نفت از 11 کشور به 18 کشور رسیده است. تحریم هاي آمریکا و اروپا علیه ایران به این روند سرعت داد و مقامات ترکیه را وادار کرد که زودتر اقدام کنند. در حال حاضر ترکیه در حال مذاکره با لیبي، نیجریه، عربستان سعودي، روسیه، قزاقستان و عراق است تا میزان صادراتشان را افزایش بدهند و جایگزیني براي نفت ایران باشند. ترکیه حتي به ونزوئلا پیشنهاد کرده است که از این فرصت استفاده کرده و در قبال پروژه هاي بزرگ ساختمان سازي به این کشور نفت بفروشند.

همه این موارد یک موضوع را مي رساند: ترکیه جدا قصد دارد خود را از قید ایران بخصوص در موارد استراتیژیکي چون نفت و گاز، رها کند. بگذارید آخرین اقدامات دولت ترکیه را در سال جاري بررسي کنیم. در سال 2011 قرار دادي با لیبي بسته شد که بموجب آن یک میلیون تن نفت سالانه از این کشور خریداري شود. با توجه به اینکه میزان واردات سالانه ترکیه 9 میلیون تن نفت از ایران است، صادرات لیبي 12 درصد از نفتي که ترکیه از ایران وارد مي کرد، تشکیل مي دهد. در ماه هاي اخیر، ترکیه بیش از یک میلیون بشکه نفت از لیبي خریده است. همچنین خرید هاي مقطعي نیزاز عربستان سعودي داشته است و قرار است تا زمان بسته شدن یک قرارداد بلند مدت، به این روند ادامه بدهد. یک مورد دیگر افزایش میزان برداشت نفت از خط لوله کرکوک یومورتالیک است که نفت عراق را به بنادر ترکیه در مدیترانه مي برد.

در جریان دیدار اردوغان از ایران در ماه مارس سال جاري، کوچ هولدینگ، که بزرگترین وارد کننده نفت ترکیه و صاحب شرکت نفت ترکیه است، به مقامات ایراني گفت که شرکت اش میزان واردات نفت از این کشور را 20 درصد کاهش مي دهد. مسلما این تصمیم با فشار دولت ترکیه صورت گرفته است.

بعید است با وجود تهدید آمریکا در مورد قرار دادن ترکیه در لیست تحریم ها که روز 28 ژوئن آغاز مي شود، شرکت ملي نفت ترکیه قرارداد فعلي اش را که ماه اوت به پایان مي رسد ادامه بدهد. ترکیه جزو 11 کشوري نبود که آمریکا از لیست تحریم ها به دلیل احتیاج مبرم به نفت، جدا کرد. خبر خوب این است که طبق آخرین گزارش آژانس تنظیم بازار انرژي در ماه فوریه، واردات نفت ایران کاهش یافته است. نفت خامي که ترکیه از ایران وارد مي کرد، از 865 هزار تن در ماه ژانویه به 401 تن رسیده است که 54 درصد کاهش داشته است. همچنین سهم ایران در نفت ترکیه در ماه ژانویه 43 درصد و در ماه فوریه 19 درصد کاهش داشته است. ترکیه این کمبود را با وارد کردن نفت از نیجریه، عراق و لیبي در ماه فوریه جبران کرد.

دولت ترکیه در مورد گاز هم درحال گفتگو با روسیه، قطر، الجزایر و بقیه کشورهاي صادرکننده است تا وابستگي اش را به ایران کم کند. گاز ایران در مقایسه با روسیه و آذربایجان گران است و دولتمردان ترکیه معتقدند که ایران منصفانه رفتار نمي کند. بعنوان مثال، ترکیه اخیرا یک متر مکعب گاز را از آذربایجان 330 دلار مي خرد و از روسیه 400 دلار. اما ایران همین مقدار گاز را 550 دلار مي فروشد و به همین دلیل خرید ترکیه سالانه 800 میلیون دلار بیشتر مي شود. از آنجایي که در بازار جهاني هر متر مکعب گاز 400 دلار معامله مي شود، ترکیه بعد از به نتیجه نرسیدن مذاکراتش با مقامات ایراني، این مورد را به دادگاه هاي بین المللي کشاند.

بعلاوه ترکیه از عدم تعادل معاملاتش با ایران خوشحال نیست. بعنوان مثال، میزان تجارت دو کشور در سال قبل میلادی 16 میلیارد دلار بود که ترکیه 12.5 میلیارد دلار آن را از ایران وارد کرد. سال قبلش این میزان در حدود 10.7 میلیارد دلار بوده است که ترکیه 3 میلیارد دلار واردات داشته است و بقیه اش واردات ایران بوده است. بعبارت دیگر، روابط تجاري ایران و ترکیه به سود ترکیه نیست.

 نفت ایران تنها چیزي نیست که ترکیه و آمریکا را در مقابل هم قرار مي دهد. ایران که از تحریم هاي اقتصادي ضربه خورده است و بسختي مي تواند در بازار جهاني تعهداتش را به نتیجه برساند، دوران سختي را مي گذراند. به همین دلیل تهران موسسات مالي و بانکي ترکیه را هدف قرار داده است، تا بتواند از این تحریم ها خلاص شود. گزارشگران ما دریافته اند که بانک هاي ایراني هفته گذشته از طریق وزارت امور خارجه، از مرکز قواعد و نظارت بر بانک های ترکیه نامه اي دریافت کردند. بانک دولتي تجارت و بانک خصوصي پاسارگاد بانک هایي هستند که تلاش مي کنند در ترکیه جاي پاي ثابتي دست و پا کنند. با اینحال آنها شانس خیلي کمي دارند که بتوانند از دولت ترکیه مجوز را بگیرند.

آژانس نظارت بر بانک هاي ترکیه همچنین درمورد فعالیت هاي بانک ملت که در شهر هاي آنکارا، استانبول و ازمیر شعبه دارد، نظارت کامل دارند. ترکیه با دقت به نامه آژانس و قطعنامه 1803 شوراي ا منیت سازمان ملل متحد عمل مي کند. بموجب این قطعنامه همه کشور هاي عضو باید در مورد فعالیت هاي مالي ایراني که در کشور آنها شعبه دارند نظارت کامل داشته باشند بخصوص بانک ملت و بانک صادرات.

اردوغان اما گفت که دو کشور یک قرار داد تجاري 35 میلیارد دلاري تا سال 2015 در نظر گرفته اند، گمان نمی رود اردوغان خود این را باور داشته باشد. در غیر اینصورت به توپراش اجازه نمي داد قطع واردات بیست درصدي از ایران را در کمتر از 24 ساعت قبل از رفتن به ایران، اعلام کند.

اردوغان از مقامات ایراني که ملاقات با محمود احمدي نژاد را که قرار بود 28 مارس برگزار شود به بهانه اینکه رئیس جمهور بیمار است به تاخیر انداختند، بشدت عصباني است. درحالیکه مقامات ایراني گفته بودند که احمدي نژاد بشدت بیمار است و در رختخواب افتاده است، اما در همان زمان او با دو هیات خارجي دیدار کرد. یکي از آنها فرستاده ویژه سوریه و معاون وزارت امور خارجه، فیصل مقداد بود و دومي هیاتي به ریاست دبیر هیات دولت ترکمنستان، بایمراد خوجاموخامدوف بود. در عکس هاي منتشر شده در ایرنا از آن روز رئیس جمهور ایران سالم و سرحال بنظر مي رسد.

به نظر می رسد مسئله سوریه و ترکمنستان آنقدر جدي بود که احمدي نژاد با وجود بیماري شدید، با این دوهیات دیدار کرد و همان روز دیدار با نخست وزیر ترکیه را لغو کرد. برخلاف عرف دیپلماتیک، هیچ کنفرانس مطبوعاتي مشترکي نیز برگزار نشد. احزاب مخالف در ترکیه در مورد تغییر زمان دیدار جنجال زیادي به راه انداختند و آن را توهیني به غرور ترکیه توصیف کردند. یک نماینده از حزب مردم حتي از مجلس خواست تا در مورد جزئیات این تغییر زمان شرم آور دیدار بین اردوغان و احمدي نژاد، توضیح بخواهد. با شناختي که از اردوغان وجود دارد، او هرگز این رفتار ایران را فراموش نخواهد کرد.

تودي زمان، 30 آوریل-روز

b.o