وقوع بزرگ ترين بيابان زايى قرن بيست و يکم درشمال غرب ايران

 

وقتى پسروى فزاينده و هر روزه آب سرخ درياچه اورمیه را مى بينى اين جمله برخى مسئولان و جملاتى شبيه به اين برايت جنبه شوخى پيدا مى کند:” دولت مصمم به رفع بحران درياچه اورمیه است”.

 

خراسان:کارشناسان وضعيت درياچه اورمیه را در سال 90 بحرانى ارزيابى کرده اند و احتمال خطر بروز سونامى نمک را پيش بينى مى کنند و اين درحالى است که درياچه اورمیه همچنان گرفتار جلسات غير تخصصى است و در خوش بينانه ترين حالت 65 درصد آن به کوير نمک تبديل شده است.

 

وضعيت درياچه اورمیه در حالى بحرانى تر مى شود که در مورد ابعاد اين بحران زيست محيطى توسط نخبگان، دانشگاهيان و علما هشدارهاى زيادى داده شده است. ولى باوجود همه اين تاکيدها و نگرانى ها بسيارى از سازمان هايى که مسئوليت رسيدگى به وضعيت اين درياچه را دارند دچار روزمرگى شده اند و با تشکيل جلسات و همايش هاى بى نتيجه وقت را هدر مى دهند.

 

سازمان هاى متعددى طى سال هاى گذشته قول اقدامات سريع از جمله آب رسانى ،اصلاح الگوى کشت، بارور سازى ابرها و ….را داده اند اما بررسى شرايط نشان مى دهد که برخى از اين اقدامات حتى شروع هم نشده است!

 

خشک شدن اين درياچه بر روى زندگى روز مره ساکنان مناطق غربى کشور تاثير مستقيم دارد و در صورت ادامه يافتن شرايط فعلى بدون شک شاهد سونامى نمک، خشک شدن مناطق کشاورزي، شيوع بيمارى هاى مختلف در اين منطقه خواهيم بود.

 

 وضعيت درياچه در حال حاضر

 

به گفته کارشناسان خشکى درياچه اورمیه تا پايان شهريور ماه امسال به 65 درصد رسيد. اين درياچه در قسمت هاى جنوبى تا 10 کيلومتر پسروى کرده است ولى در شمال درياچه پسروى کمترى نسبت به جنوب آن وجود دارد.

 

 با ادامه روند کنونى پسروى درياچه اورمیه سطح خشکى اين درياچه در پاييز امسال به 60 درصد رسيد که 3 هزار و 420 کيلومتر مربع از مساحت درياچه اورمیه را شامل مى شود .

 

با ادامه روند تبخير آب تا پايان پاييز تراز درياچه اورمیه به هزار و 271 سانتى متر خواهد رسيد که پايين ترين حد خود در صد سال گذشته است .

 

خشک شدن درياچه اورمیه پيامدهاى ناگوارى خواهد داشت ، از بين رفتن پلاژ ها و مجتمع هاى گردشگرى و کاهش گردشگرى در حوضه درياچه ،کاهش سطح آب هاى زير زمينى به سبب نبود بارندگى هاى مناسب و تغذيه نشدن سفره هاى زير زمينى در سال هاى اخير و به خطر افتادن فعاليت هاى کشاورزى در اطراف اين حوضه آبى از جمله آن هاست.

 

 

 

انتقال ذرات حاصل از خشک شدن درياچه اورمیه ضمن تاثير گذارى بر حاصلخيزى زمين هاى کشاورزى بر دستگاه تنفسى مردم نيز آثار منفى خواهد گذاشت.

 

کارشناسان پيش بينى مى کنند با خشک شدن درياچه اورمیه تا چندسال آينده ميلياردها تن نمک برجاى بماند.

 

 

مخالفت با 2 فوريت طرح

 

مرداد ماه گذشته طرح 2 فوريتى انتقال آب به درياچه اورمیه براى محافظت از آن بالاخره پس از هفته‌ها انتظار در دستور کار جلسه علني‌ مجلس قرار گرفت و اگر چه طراحان هشدار مي‌دادند که در صورت بى توجهى به وضعيت وخيم درياچه اورمیه، اين درياچه تا 2 سال ديگر خشک مي‌شود و بيم باران هاى نمکى مي‌رود اما نمايندگان به 2 فوريت اين طرح راى ندادند.

 

براى دانستن دليل مخالفت برخى نمايندگان با 2 فوريت اين طرح سعى مى کنم با چند تن از مخالفان صحبت کنم ولى اغلب آن ها حاضر به مصاحبه نيستند. فقط يکى از نمايندگان اردبيل که نمى خواهد نامش ذکر شود مى گويد: نمايندگان مجلس به طرح 2 فوريت انتقال آب مخالفت کردند نه با کار کار‌شناسى.

 

از وى مى خواهم بيشتر توضيح دهد: مسلم است که اين معضل بايد رفع و راهکارهاى اجرايى و کار‌شناسانه توسط سازمان آب منطقه‌اى و وزارت نيرو ارائه شود و به صورت عادلانه اجرا شود مثلا نمي‌شود آب را حوضه به حوضه انتقال داد، چون هم غير اقتصادى است و هم غير کار‌شناسانه. مثلا پمپاژ آب براى شرب از حوضه‌اى به حوضه ديگر هم به صرفه نخواهد بود. به طور مثال انتقال آب از خزر يا ارس غير کار‌شناسى است.

 

 

اگر بخواهند آب ارس را انتقال دهند، تکليف زمين‌هاى کشاورزى منطقه دشت مغان چه مي‌شود؟ بنابراين براى نجات درياچه اورمیه بايد به دنبال طرح ‌هاى کار‌شناسى صحيح بود.

 

 وى در نهايت يک پيشنهاد جالب نيز ارائه مى دهد: درياچه اورمیه بايد کوچک شود و اراضى باقى مانده به زمين کشاورزى و جنگل تبديل شود.ولى در باره اين پيشنهادش ترجيح مى دهم هيچ سئوالى نپرسم.

 

 

به سراغ پيشنهاد دهنده طرح 2 فوريتى نجات درياچه اورمیه مى روم شايد او بتواند در باره مخالفت برخى نمايندگان با 2 فوريت طرح اش توضيح دهد.

 

 

 

“نادر قاضى پور” نماينده مردم اورمیه در مجلس شوراى اسلامى در اين مورد مى گويد: در شانزدهم فروردين ماه سال جارى در نطق ميان دستورم در اين باره هشدار دادم. پنجم مرداد ماه نيز اين کار را تکرار کردم و گفتم که فاجعه اى در راه است ولى گوش کسى بدهکار نبود تا آن که يک طرح دو فوريتى با 62 امضا تهيه و آن را تقديم کردم که در 25 مرداد ماه سال جارى در صحن علنى قرائت شد ولى راى نياورد.

 

 وى در بيان دليل راى نياوردن 2 فوريت اين طرح مى گويد: نگاه مخالفان يک نگاه ملى نيست. آن ها کاملا منطقه اى به اين فاجعه نگاه مى کنند و معتقدند در شهرها و استان هاى آن ها هم مشکلات زيادى وجود دارد و اين هم يکى مثل آن ها. متاسفانه نمى توان اين نگاه بخشى را به نگاه ملى تبديل کرد. پس از آن اعتراض ها در آذربايجان غربى شروع شد که ما از مردم خواستيم اجازه دهند کار از مجارى قانونى پى گيرى شود.

 

 

نماينده اورمیه اضافه مى کند: به ناچار طرح يک فوريتى ديگرى آماده کرده ام با 162 امضا که اميدوارم راى بياورد ولى نگرانم تا مطرح شدن آن در صحن علنى دير شده باشد.

 

 

حال آيا مجلس يا دولت طرح يا لايحه ديگرى براى نجات درياچه ندارند؟ “قاضى پور مى گويد: رئيس مجلس ترتيب جلسه اى را داد با حضور معاون اول رئيس سازمان محيط زيست وزير نيرو و چند تن از مسئولان ديگر ولى در آن جلسه راه کارهايى مطرح شد که عملى نيست. از جمله آوردن آب از پيرانشهر که حداقل 850 ميليارد تومان اعتبار مى خواهد و 6 سال زمان. تازه آورده آب آن هم فقط 650 ميليون متر مکعب است.

 

از او مى پرسم پس چه طرحى را پيشنهاد مى دهيد؟ “قاضى پور” مى گويد: انتقال آب از درياچه سد ارس به درياچه اورمیه عملى است. اين مسير 117 کيلومتر است و همه تونل انتقال آب از روى زمين مى گذرد. در طول مسير به 5 بار پمپ شدن نياز دارد و ظرف مدت يک سال و نيم قابل اجراست. با اجراى اين طرح يک ميليارد و 70 ميليون متر مکعب آب به درياچه اورمیه مى رسد. مشروط بر اين که دولت واقعا بخواهد.

 

 

پس بارندگى ها چه؟

 

در مواردى از اين قبيل وقتى اميد مردم از مديريت مديران به نا اميدى تبديل مى شود نگاه ها به آسمان معطوف مى شود. ولى آيا بارندگى هاى اخير باعث بهبود وضعيت اين درياچه نشد؟

 

 هرچند در هفته هاى اخير و پس از بارندگى هاى پياپى در اقصى نقاط کشور رئيس سازمان محيط زيست از توقف روند خشک شدن درياچه اورمیه خبر داد اما برخى مسئولان و کارشناسان بر اين باورند بحران اين درياچه هنوز رفع نشده و بارندگى ها نبايد باعث غفلت مسئولان شود. آن ها هشدار داده اند که بارندگى ها نبايد موجب شود مسئولان گمان کنند درياچه اورمیه نجات پيدا کرده است چون مشکل اصلى درياچه اورمیه، بارندگى نيست، بلکه تبخير آب و نرسيدن آب از حوضه آبريز است.

 

 

 

وقتى از “محمد درويش” کارشناس ارشد موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور نيز در اين باره مى پرسم در پاسخ مى گويد: بر خلاف اعلام مسئولاناوضاع اصلا بهتر نشده بلکه حتى در اين مقطع سال نسبت به مدت مشابه سال گذشته شوره زارها 1000 کيلومتر مربع افزايش يافته است.

 

 

 

مديرکل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربى نيزدر اين باره مى گويد: آمار ارائه شده مبنى بر افزايش 20 سانتى مترى سطح آب درياچه اورمیه بر اثر بارش هاى اخير غير واقعى است، بر اساس بررسى هاى انجام شده، ارتفاع آب درياچه تنها 4 سانتى متر افزايش داشته است.

 

 

 

“عباس نژاد” اضافه مى کند: افزايش آب در شروع فصل آب گيرى درياچه اورمیه که از مهرماه تا خردادماه ادامه دارد موضوعى طبيعى است که هر سال شاهد آن هستيم.

 

 

 

تصميم ها و اقدامات دولت

 

در چنين شرايطى مديرکل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربى مى گويد: دولت و مسئولان استان مصمم به رفع بحران درياچه اورمیه هستند و براى اين منظور اعتباراتى تصويب شده و طرح هايى نيز در دست اقدام است.

 

 

 

“حسن عباس نژاد” با اشاره به راهکارها و طرح هاى موجود براى رفع بحران کم آبى درياچه اورمیه مى گويد: 3 استان آذربايجان غربي، آذربايجان شرقى و کردستان متعهد به تامين آب به ميزان 1/3 ميليارد مترمکعب از سال 1390 شده اند. وى توضيح مى دهد: آبگيرى سدها به صورت برنامه ريزى شده به اندازه مصرف سالانه، تخصيص حق آبه از طرف سازمان آب و هدايت آب هاى مذکور به درياچه اورمیه، اجراى طرح هاى تبديل آبيارى سنتى به سيستم آبيارى جديد، طرح انتقال آب از رودخانه هاى استان هاى همجوار و بارور کردن ابرها از برنامه ها و طرح هاى در دست مطالعه و اجراست.

 

 

 

“عباس نژاد” مى گويد: اصلاح سيستم آبيارى در بخش کشاورزى و جلوگيرى از مصرف بيشتر آب سفره هاى زيرزمينى اطراف درياچه توسط بخش کشاورزى از برنامه هاى جهاد کشاورزى در اين راستاست.

 

 

 

وى تاکيد مى کند: همکارى همه بخش ها و نهادهاى مسئول و مسئولان استان هاى حوضه آبريز درياچه اورمیه براى رفع مشکل کم آبى ضرورى است. ولى با وجود اراده جمعى براى رفع بحران کم آبى در درياچه اورمیه، مشکلات در محيط آبى درياچه اورمیه همچنان باقى است.

 

 

 

تاکيد آخر مديرکل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربى در مورد همکارى همه بخش ها را به خاطر داشته باشيد تا کمى جلوترببينيم اين همکارى در چه حد است.

 

 

 

مديرعامل شرکت مديريت منابع آب ايران نيزاز طرح راهکارها و سناريوهاى مختلف در دولت براى رفع مشکل درياچه اورمیه خبر مى دهد و به جام جم آنلاين مى گويد: تاکنون روش‌هاى تغيير الگوى مصرف و شيوه آبياري، بارورى ابرها، تامين آب از ساير حوضه‌ها و مديريت مصرف بخش کشاورزى مطرح و بررسى شده است.

 

 

 

“محمد حاج‌رسولي‌ها” از تشکيل کارگروه ويژه رفع مشکل درياچه اورمیه در دولت خبر مى دهد و اضافه مى کند: مجرى پيش‌بيني‌ها و برنامه‌ريزي‌ها در زمينه رفع مشکل خشکى درياچه اورمیه وزارت نيرو است و کار گروه آن راهکارهاى متفاوتى براى رفع مشکل درياچه اورمیه انديشيده است.

 

 

 

وى يکى از اين راهکارها را تامين آب از ساير حوضه‌ها اعلام مى کند و مى گويد: يکى ديگر از روش‌هاى بررسى شده در کارگروه دولت بارورى ابرهاست که تلاش مي‌شود از طريق اين روش بتوان به نتايجى دست يافت.

 

 

 

معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا نيز به تازگى از توقف حدود 30 طرح مطالعاتى در حوضه درياچه اورمیه به منظور کمک به رفع مشکل خشکى اين درياچه خبر داد و گفت: طرح انتقال آب از ساير حوضه ها در دست مطالعه است.

 

 

 

“محمدرضا عطارزاده” در گفت وگو با مهر از توقف طرح هاى مطالعاتى حوضه درياچه اورمیه براى رفع مشکل خشکى اين درياچه خبر مى دهد و مى گويد : يکى از مواردى که در حاشيه درياچه اورمیه در مورد آن بحث مى شود اثر 5 تا 6 درصدى سدهاى حوضه درياچه اورمیه است.

 

 

 

معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا، اظهار مى دارد: براى اين که ذهن ها متوجه مسائل اساسى ترى شود با هماهنگى صورت گرفته پيش بينى شد طرح هاى مطالعاتى در زمينه آب و سدسازى در حوضه درياچه متوقف شود.

 

 

 

اين مقام مسئول در وزارت نيرو، تاکيد مى کند: در اين مورد فعلا طرح هاى مطالعاتى در حوضه درياچه اورمیه متوقف شده است که البته اين توقف مربوط به طرح هاى در دست ساخت نمى شود.

 

 

 

وى اظهار نظر قابل تاملى نيز مى کند: ما معتقد نيستيم که سد سازى در حوضه درياچه اورمیه توانسته باشد اثر زيادى روى وقوع خشکى در اين درياچه گذاشته باشد چرا که 70 درصد تاثيرات خشکسالى مربوط به خشکسالى است و حدود 23 درصد هم مربوط به برداشت آب از منابع زيرزمينى که بايد در اين زمينه ها اقدامات موثرى صورت گيرد.

 

 

 

وى تصريح مى کند: هم اکنون برخى طرح هاى مطالعاتى ديگر نيز براى خروج درياچه اورمیه از بحران پيش بينى شده است که مى توان به بررسى امکان انتقال آب از ساير حوضه ها به درياچه اورمیه اشاره کرد.

 

 

 

به گفته “عطارزاده” علاوه بر موارد ياد شده چندين طرح مطالعاتى ديگر نيز در حال انجام است که در صورت دست يابى به نتايج قابل اجرا اعلام مى شود.

 

 

 

پيش تر “مجيد نامجو” وزير نيرو گفته بود که کارگروهى در دولت براى پى گيرى و رفع مشکل درياچه اورمیه تشکيل شده و در اين زمينه ها اقداماتى در دست انجام است.

 

 

 

کدام هماهنگي؟ کدام همکاري؟

 

آن جا که مسئولان از همدلى و هماهنگى بين دستگاه ها گفتند خواستم اين جملات را به خاطر داشته باشيد تا با يک فعال محيط زيست که در بيشتر جلسات به عنوان صاحب نظر حضور دارد و در جريان ريز مسائل است در اين مورد به گفت وگو بنشينم.

 

 

 

ابتدا اين اظهار نظر معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا در مورد تاثير 5 تا 6 درصدى سدها بر خشک شدن درياچه اورمیه را با وى در ميان مى گذارم. “محمد درويش” کارشناس ارشد موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور در اين باره مى گويد: همين که مسئولان وزارت نيرو طرح هاى تحقيقاتى خود را متوقف کرده اند به اين معنى است که سهم سدها و سدسازى در خشک شدن درياچه اورمیه بسيار بيش از اين هاست.

 

 

 

وى اضافه مى کند: در حالى که مسئولان آذربايجان غربى در سال 1387 اعلام کردند که کل حجم آب پشت سدهاى اين حوضه 650 ميليون متر مکعب است در منابع علمى و حتى سايت خود وزارت نيرو اين رقم 3 ميليارد مترمکعب ذکر شده است. تازه اين آمار 3 سال پيش مى باشد که از آن زمان تا کنون چند سد ديگر نيز اضافه شده است.

 

 

 

وى ادامه مى دهد: دليل ديگرى که به نظر من اين آمار و ارقام بى اعتبار است آن که طى اين مدت حتى آمارهايى که وزير نيرو و معاونانش اعلام مى کنند تناقض و تفاوت دارد. طبق اعلام آن ها سهم خشکسالى از 95 تا 65 درصد است که اين اختلاف نظر 30 درصدى خيلى جاى تامل دارد. جالب آن که مسئولان دستگاه هاى ذيربط ديگر از جمله محيط زيست و جهاد کشاورزى نيز هر کدام آمارهاى خود را ارائه مى دهند و طبيعى است که اين آمار به گونه اى است که توپ از ميدان آن ها بيرون انداخته شود و در اين پاس کارى ها درياچه در حال نابودى است.

 

 

 

و آن قضيه جلسه مشترک و تفاهم و حق آبه هر استان چه؟ “محمد درويش” در اين باره نيز مى گويد: در سال 1387 يک قطعنامه کارى براى نجات درياچه اورمیه به امضا رسيد بين استانداران استان هاى هم جوار وتاثير گذار و وزير و مسئولان وزارت نيرو و ديگر مسئولان مربوطه مبنى بر اين که حق آبه درياچه اورمیه به طور دقيق مشخص و سهم هر يک از استان ها در تامين اين حق آبه تعيين شود.

 

 

 

وى اضافه مى کند: کارشناسان خبره داخلى و خارجى پس از تحقيقات خوبى سهم هر استان را به اين شرح اعلام کردند. کل حق آبه اين درياچه 1/3 ميليارد متر مکعب تعيين شد که از اين ميزان آذربايجان غربى بايد 8/1 ميليارد متر مکعب آذربايجان شرقى 300 ميليون متر مکعب و کردستان 900 ميليون متر مکعب را تامين کنند. اما چه شد؟

 

 

 

“درويش” خود به اين سئوال پاسخ مى دهد: در طول اين 3 سال استانداران اين 3 استان به اعتراض برخاستند و هر يک با عنوان کردن اين که سهم آن ها زياد و غير کارشناسى است از هر گونه اقدامى در اين مورد طفره رفتند و وزير نيرو و مسئولان ارشد دولتى هم در قبال اين نافرمانى و کارشکنى هيچ واکنشى نشان ندادند.

 

 

 

از وى مى پرسم اکنون اوضاع در چه حال است؟”درويش” مى گويد: پايدارى اکولوژيکى شمال غرب و حتى کل کشور در حال از بين رفتن است. بزرگ ترين رخداد بيابان زايى جهان در قرن بيست و يکم در شمال غرب ايران رقم مى خورد و آقايان به جاى منافع ملى به دنبال منافع بخشى هستند. طى 10 سال گذشته 400 هزار هکتار بيابان و شوره زار در اين منطقه توليد شده و مسئولان هنوز به جاى مديريت صحيح تنها چشم اميد به آسمان دوخته اند.

 

 

 

وى يادآورى مى کند که در قرن بيستم يک چنين بيابان زايى در صحراى آفريقا روى داد که فجايع بزرگى در پى داشت از جمله قحطى و مهاجرت عظيم مردم.

 

 

 

از وى مى پرسم راهکار کوتاه مدت و بلند مدت جلوگيرى از اين فاجعه چيست؟ مى گويد: تنها راه نجات درياچه اورمیه عمل به نتايج تحقيقات کارگروه سال 1387 است و هر يک از استان ها بايد سهم خود را تامين کنند و اين کار با توجه به حجم عظيم آب پشت سدها( که مسئولان سعى در مخفى کردن آن داشتند ولى کارشناسان به خوبى متوجه آن شدند) شدنى است اگر منافع ملى را بر منافع بخشى ارجح بدانيم.

 

 

 

وقتى از کنار کوير نمک به جاى مانده از درياچه اورمیه مى گذرم از دور نماى ميان گذر درياچه خودنمايى مى کند. اى کاش مسئولان به جاى هزينه کردى اين چنينى براى احداث چنين ميان گذرى چند وقتى دندان روى جگر مى گذاشتند و اکنون به جاى پل از وسط اين درياچه يک جاده مى کشيدند. اگر هم که به گفته آن نماينده اردبيل به جاى درياچه جنگل کارى شود که چه شود. يک جاده زيبا از ميان جنگل!

 

 

 

چکيده گزارش

 

وضعيت درياچه اورمیه در حالى بحرانى تر مى شود که در مورد ابعاد اين بحران زيست محيطى توسط نخبگان و دانشگاهيان هشدارهاى زيادى داده شده است ولى باوجود همه اين تاکيدات و نگرانى ها بسيارى از سازمان هايى که مسئوليت رسيدگى به وضعيت اين درياچه را دارند دچار روزمرگى شده اند و با تشکيل جلسات و همايش هاى بى نتيجه وقت را هدر مى دهند. مرداد ماه گذشته طرح 2 فوريتى انتقال آب به درياچه اورمیه براى محافظت از آن بالاخره پس از هفته‌ها انتظار در دستور کار جلسه علني‌ مجلس قرار گرفت اما نمايندگان به 2 فوريت اين طرح راى ندادند. ظاهرا نگاه مخالفان يک نگاه ملى نيست. آن ها کاملا منطقه اى به اين فاجعه نگاه مى کنند و معتقدند در شهرها و استان هاى آن ها هم مشکلات زيادى وجود دارد و اين هم يکى مثل آن ها. به هرحال آن چه مسلم است اين که بزرگ ترين رخداد بيابان زايى جهان در قرن بيست و يکم در شمال غرب ايران در حال رقم خوردن است.