موجی دیگر برای تخریب عرصه های جنگلی آذربایجان

زمستان است و هوا بس ناجوانمردانه سرد.سوز سرما در این روزها به خوبی محسوس است.صبح یکی از این روزها قلم و کاغذی برداشته و به سوی کوی و برزن آبا و اجدادی خویش حرکت می کنم.بیشتر اهالی اهر آق مچید(مسجد سفید،البته لازم به ذکر است که آق در ترکی به عظمت و بزرگی نیز اشاره دارد)را می شناسند،مسجدی که حال با نام مسجد امام خمینی خوانده می شود البته  با حفظ نام قدیمی خویش.

محوطه ای تاریخی با راسته ها،کاروانسراها،حمام های تاریخی.(که حمام قوشالار این محوطه با تمام خاطرات تاریخی اش تخریب شد)محوطه ای که هنوز هم خون در رگ اقتصاد آن جاریست.روزگاری بود که مردمانی از سرزمین های دوردست چون سرزمین های آن سوی ارس وقتی از اهر می گذشتند و یا برای تامین مایحتاج خویش شهر اهر را انتخاب می کردند برای این مردمان کاروانسراهای آق مچید بهترین گزینه برای بیتوته کردن و حمام هایش بهرین مکان برای تنی به آب زدن بود.ببخشید،گویا اجحاف در نشان دادن توان های تاریخی این محوطه موجب دور شدن از موضوع اصلی شد.

امروز اتومبیل های شاسی بلند بخشی از تصویر آق مچید قاباغی(رو به روی مسجد سفید)را شکل می دهند.اتومبیل هایی که برای جا به جایی روستائیان شمال شهرستان اهر چون زندآباد،انگرد و در نگاهی فراتر حتی برخی روستاهایی که تابعه اهر نیستند چون نبی جان،بی رزین و...فعالند.

با چند نفر از اهالی روستای مینه کاغی(از روستاهای منطقه ی قره داغ(ارسباران)در مجاورت جنگل های ارسباران)درباره ی وضعیت جنگل های ارسباران در آن ناحیه از منطقه ی قره داغ(ارسباران)گفت و گویی داشتم.آن ها از زحمات بی دریغ جنگلبانان برای حفظ این میراث طبیعی سخن می گفتند.در میان گفته هایشان سخن از تولید غیر مجاز زغال توسط برخی افراد سودجو نیز بود.اما آنچه در سخنانشان نمود بیشتری داشت نظارت دقیق جنگلبانان در حفظ و صیانت از این جنگل ها بود.این ماجرا بر می گردد به قبل از طرح کلان اقتصادی هدفمندسازی یارانه ها.

این هفته نیز با یکی از آنها دیداری داشتم.مشکلات افت دما را از او جویا شدم.از تبدیل بخاری نفتی به بخاری های چوبی می گفت.از هجوم برخی روستائیان به جنگل ها می گفت.

روزگاری بود که جنگل های ارسباران از تولید انبوه زغال و صادر کردن آن به سایر شهرها رنج می برد و کومور یولی(راه زغال)یادگاری از آن دوران است.ورود موج سرما و افزایش محسوس قیمت سوخت های فسیلی موجب افزایش اشتیاق روستائیان و در آینده ای نه چندان دور عشایر ارسباران،برای جایگزینی منابع چوبی به جای مواد سوختی فسیلی شده است و این یکی از پیامدهای هدفمند سازی یارانه است.هدفمندی یارانه‌ها طرحی به نفع حفظ محیط‌زیست است چرا که امکان بهره‌مندی انسان‌ها از منابع عمومی را مساوی می‌کند. اما آنچه مسلم است باید شیبی برای آن تعریف می‌شد و این شیب برای روستاییان کندتر در نظر گرفته می‌شود.

خطر جایگزینی هیزم به دلیل افزایش قیمت سوخت های فسیلی و همچنین افزایش تبدیل عرصه های جنگلی به اراضی کشاورزی کم بازده،افزایش دام موجود به دلیل نرخ بالای بیکاری و ارزان بود نیروی کار در روستاها و به دنبال آن کاهش در آمد سرانه ی خانوار های روستایی از علل نگرانی بسیاری از فعالان حوزه ی منابع طبیعی و محیطزیست کشور است.

در سوی دیگر بهره مند نبودن بیشتر روستاها از گاز طبیعی و نبود محورهای مواصلاتی مناسب برای حمل و نقل سوخت و به تبع آن افزایش قیمت تمام شده سوخت برای روستائیان نسبت به درون شهر از دیگر دلایل هجوم برخی روستائیان به جنگل هاست.کارشناسان معتقدند برای جلوگیری از قطع درختان نه تنها باید شرایط دسترسی به سوخت جایگزین را برای آنها فراهم کرد بلکه نکته مهمتر فرهنگ سازی جلوگیری از قطع درختان است.

صادق خلیلیان وزیر جهاد کشاورزی در این باره به به روزنامه ی «ملت ما» گفت:«برای تامین سوخت مورد نیاز در ستاد هدفمندسازی یارانه‌ها تصمیمات خوب و موثری اخذ شده است و مقرر شده که به موجب آن سوخت با قیمت مناسب در اختیار روستاییان قرار گیرد.»

او درباره نگاه خود به حفظ منابع طبیعی خطاب به «ملت‌ما» گفت: «باید در حفاظت و بهره‌برداری از منابع طبیعی تعادل برقرار کنیم چراکه مردم باید بتوانند بهره‌برداری معقول از جنگل‌ها داشته باشند اما نکته اینجاست که باید این حفاظت توسط خود روستاییان و جنگل‌نشینان انجام شود.»

مهندس «محمد درویش» عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل و مرتع در این باره به «ملت‌ما» می‌گوید: «آنچه وزیر جهادکشاورزی می‌گوید باید هرچه سریعتر عملی شود چراکه در صورت نهادینه‌شدن این پندار که مشکل سرما با قطع درختان و سوزندان حل می‌شود، بزرگ‌ترین آفت جنگل‌هاست. »

مهندس درویش می‌گوید: «از کنار این مساله به آسانی نمی‌توان گذشت چرا که با معیشت مردم در ارتباط مستقیم است اما می‌توان از راه‌هایی چون جایگزین کردن انرژی‌های پاک برای حل آن استفاده کرد. می‌توان این تهدید را به یک فرصت تبدیل کرد و از آینه‌ها، اجاق‌ها و آبگرمکن‌ها خورشیدی استفاده کرد.»

او می‌افزاید: «دولت می‌تواند با تسهیلات ارزان یا حتی بطور مجانی این امکانات را در اختیار روستاییان قرار دهد. هم‌اکنون هم اجاق خورشیدی و هم آبگرمکن خورشیدی در بازار ایران وجود دارد. »

دکتر ناصر کرمی، اقلیم‌شناس و فعال محیط‌زیست در این باره به «ملت‌ما» می‌گوید: «از آنجا که یک کوچنده در محیط عشایری از تمام طول شبانه‌روز برای انجام کار مفید استفاده می‌کند، 50 برابر یک شهروند در تولید ناخالص ملی کشور مشارکت دارد. اما یک‌‌سی‌ام این شهروند از یارانه عمومی بهره‌مند می‌شود.»

کرمی در ادامه می افزاید:«آمارها نشان می‌دهد تغییر اقتصاد سوخت در خانواده شهری اگرچه مهم است اما در زندگی روستاییان بسیار قابل توجه‌تر است. بنابراین برای اعمال شیب کندتر در اجرای این قانون باید سازمان جنگل‌ها و وزارت جهادکشاورزی از اجراکنندگان می‌خواستند که اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها با شیب کندتری برای روستاییان انجام شود. اما این مساله از دولت مطالبه نشده است.»

به طور یقین طرح استفاده از انرژی پاک یکی از آن دسته برنامه هایی است که مستلزم صرف مدت زمان طولانیست. اما یک راه حل کوتاه مدت( که بیشتر نیز هومان خاکپور عزیز نوشته بود) برای کنترل و کاهش روند هجوم روستائیان به جنگل، می تواند توزیع کوپن در بین روستائیان و عرضه نفت و کپسول های گاز ارزان در روستاها باشد؛ تا بدین وسیله با فراهم آوردن زمان لازم، در برنامه ای طولانی مدت تر نسبت به ایجاد زیرساخت های لازم برای جایگزینی انرژی های نو اقدام شود.

گران شدن حامل های انرژی در مناطق جنگلی و مرتعی ارسباران ممکن است تبعاتی ویران کننده برای این قلمروی سبز داشته باشد.اتخاذ تدابیر ویژه و فرهنگسازی گسترده و فراگیر می تواند نقش چشمگیری در کاهش تخریب ها داشته باشد. 

« انجمن حمایت از محیط زیست ارسباران»