نگاهی به کاوش های باستان شناسی در محوطه ی پیش از تاریخ خداآفرین

تمدن 7 هزارساله در خداآفرین

سد عظیم خداآفرین 15 آذرماه سال جاری و در جریان سفر دوم هیأت دولت به آذربایجان شرقی رسماً آبگیری شد و کاوش های باستان شناسی که روزی به گفته ی مسئولان قرار بود قبل از آبگیری به اتمام برسد، هنوز ادامه دارد و در جریان کاوش، آثار باستانی مهمی با قدمت بیش از 5 هزار سال قبل از میلاد به دست آمده است.

 در جریان کاوش ها و کشفیات حساسیت های محلی نیز بروز کرده و اخبار و تصاویری مبنی بر کشف جسد مومیایی نیز دست به دست شد که البته از سوی رئیس سازمان میراث فرهنگی استان تکذیب شد. سه رویداد همزمان در خداآفرین ـ آبگیری سد عظیم خداآفرین ، تصویب توسعه ی محدوده ی منطقه آزاد ارس از جلفا تا خداآفرین و کاوش های باستان شناسی در آن منطقه ـ منطقه ی تاریخی و زرخیز خداآفرین را در کانون توجه قرار داده است. این منطقه اینک محوطه ی باستانی منحصر به فردی است که نشانه ها و آثار ارزشمندی از تمدن « کورا ـ ارس »  که قدمت شهرنشینی در آن به بیش از 5 هزار سال قبل از میلاد می‌رسد. 

به گفته رئیس پژوهشکده باستان شناسی ایران، جوامع تمدن«کرا ـ ارس» به عنوان نخستین جوامع خانسالار،اقتدار سیاسی و اقتصادی داشته‌اند.در پی توجهات و حساسیت های محلی سرانجام رئیس سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان از ایجاد موزه آثار کاوش‌های باستان‌شناختی منطقه «خداآفرین» در یکی از شهرهای جانانلو، خمارلو و کلیبر خبر داد. 

اگرچه مطالعات احداث سدخداآفرین به پیش از انقلاب بر می گردد، اما عملیات اجرایی ساخت آن از سال 1379 آغاز شد و متأسفانه دغدغه های میراث فرهنگی و ضرورت کاوش های باستان شناسی محوطه ی پیش از تاریخ در محدوده ی سد خیلی دیر جان گرفت.در جریان حفاری سازمان آب منطقه ای در احداث این سد، سفال هایی بیرون آمدند و توجه مسئولان امر را برانگیختند و آن ها گمانه های سطحی خود را بدین طریق به دست آوردند. ضمن این حفاری تپه ی پیش از تاریخ در پشت سد کشف شد و پس از آن بود که سازمان میراث فرهنگی آذربایجان شرقی خواستار تأمین اعتبار کاوش این تپه از سوی سازمان آب منطقه ای استان شد.

 26 بهمن سال 1384 باستان شناس سازمان میراث فرهنگی آذربایجان شرقی با اشاره به این که تدوین طرح بررسی و کاوش در محوطه باستانی خداآفرین مراحل پایانی خود را طی می کند، به خبرگزاری میراث فرهنگی گفت « به محض تأمین اعتبار از سوی مسئولان آب منطقه ای آذربایجان شرقی حفاری های اضطراری را در ابتدای سال 1385 شروع می کنیم و تلاش خواهیم کرد با یک برنامه ریزی فشرده و چند فصل کاوش پی در پی، پیش از شروع آبگیری سد مطالعات خود را به پایان برسانیم و نتایج آن را اعلام کنیم.» در بررسی های اولیه اعلام شد که این تپه ی پیش از تاریخ 6 متر ارتفاع و 150 متر طول دارد. اما شروع ماجرا کمی پیش تر است. عیسی عیسی زاده 23 آبان همان سال از کشف این تپه ی پیش از تاریخ خبر داده و کاوش های باستان شناسی در آن را ضروری عنوان کرده بود. 

این باستان شناس سازمان میراث فرهنگی آذربایجان شرقی با اشاره به تماس های گرفته شده با مسئولان سد گفته بود « تا کنون چندین نامه برای مسئولان سد ارسال شده است تا اعتبار کاوش های باستان شناسی در این محوطه باستانی را در اختیار باستان شناسان قرار دهند، اما به دلیل مراحل اداری همچنان در انتظار پاسخ مسئولان سد و سازمان آب منطقه ای استان هستیم.» وی با اشاره به این که سدخداآفرین در سال 86 آبگیری خواهد شد، گفت « این محوطه نیاز به پژوهش های باستانی شناسی دارد و ما امیدواریم بتوانیم هرچه سریع تر کاوش در این منطقه را آغاز کنیم.»

در ادامه ی این روند و در سال گذشته شش کورگان از گورستان لاریجان کشف شد. به گزارش میراث آریا علی‌رضا نوبری سرپرست هیأت کاوش نجات بخشی در گورستان لاریجان و تپه شتربان واقع در منطقه سد خداآفرین گفت« در سال گذشته بالغ بر یک صد قطعه سفال سالم، مقدار زیادی اشیای مفرغی، مهره‌های خمیر شیشه، عقیق، استخوان و اسکلت‌های سالم بدست آمد که همه ی اشیای بدست آمده به موزه تبریز منتقل شد.»   

موج خبری دوم و خبر فصل دوم کاوش در سدخداآفرین و محوطه های تاریخی پیرامون آن به تابستان 87 بر می گردد.23 مرداد 87، رئیس پژوهشکده باستان شناسی از به تعویق افتادن کاوش های نجات بخشی سد خداآفرین به دلیل تأخیر وزارت نیرو در اختصاص اعتبار لازم خبر داد و علت عدم اعزام باستان شناسان به خداآفرین را تعلل وزارت نیرو در تأمین اعتبار 300 میلیون تومانی اعلام کرد. حسن فاضلی نشلی با اشاره به این که 5 تیم باستان شناسی از یک ماه آینده کار کاوش در سد خداآفرین را شروع خواهند کرد،به خبرگزاری« CHN» گفت « با توجه به کشف آثار و محوطه های تاریخی در فصل نخست، می توان احتمال داد که همچنان آثار بسیاری در این سد و محوطه های اطراف آن وجود دارد که با انجام فصل دوم کاوش ها این احتمال به یقین می رسد.» در حالی خبر از کاوش به میان می آمد که مسئولان استان های آذربایجان شرقی و اردبیل به طور مرتب از آبگیری سد خداآفرین تا پایان سال 87 خبر می دادند. رئیس سازمان میراث فرهنگی آذربایجان شرقی نیز در 7 مرداد 87 با اشاره به این که « به دلیل آبگیری سد خداآفرین انجام کاوش های نجات بخشی در اطراف این سد ضروری است.»، شروع فصل دوم کاوش های باستان شناسی را « طی یک ماه آینده » اعلام کرد.

و بار دیگرحضور باستان شناساسان در منطقه ی خداآفرین در آذرماه امسال تحقق یافت و کاوش در دو گورکان دیگر از گورستان باستانی لاریجان و تپه شتربان خداآفرین آغاز شد. در فصل نخست، کاوش در دو گورکان که متعلق به اواخر عصر مفرغ و اوایل عصر‌آهن است، انجام شده بود.

12 آذر رئیس پژوهشکده باستان شناسی کشور از آغاز دومین فصل کاوش های باستان شناسی سدخداآفرین با حضور همزمان 5 هیأت باستان شناسی  خبر داد. حسن فاضلی گفت: «دکتر نوبری، زرلقی، بهرام آجرلو، محمد فیض خواه و بایرام آقالری، 5 سرپرست این هیأت ها هستند و کاوش ها تا زمانی که امکان کاوش وجود داشته باشد ادامه خواهد داشت.»

فاضلی درباره محوطه های در حال کاوش گفت: «گورکان ها یکی از محوطه های در حال کاوش است که فرهنگ آن ها به دوره هزاره دوم قبل از میلاد و مفرغ متأخر باز می گردد. این فرهنگ تا اروپا گسترش داشته و به همین دلیل شناخت کاملی از آن برای ما الزامی است.» فاضلی در ادامه گفت: «در حال حاضر تعداد زیادی اشیای سالم به دست آمده است. بر این اساس در صورتی که مسئولان سد تمایل داشته باشند که سایت موزه ای در کنار سد ایجاد کرده و دستاوردهای این کاوش ها را به نمایش بگذارند، سازمان میراث فرهنگی می تواند در این امر یاری برساند.» وی تصریح کرد «تمامی این محوطه ها پس از آبگیری سد غرق می شوند. این سد سال قبل ساخته شده بود و قصد آبگیری داشت. ما پس از آنکه جلوی آبگیری را گرفتیم، با تأمین اعتبار از طرف مسئولان سد، فعالیت های باستان شناسی را آغاز کردیم. برای ساخت این سد 150 میلیارد تومان هزینه شده و برای جلوگیری از ساخت آن کمی دیر شده است. این سد باید در مرحله مطالعه جلوی آن گرفته می شد.»

17 آذر با باز شدن 9 گور دیگر از قبور کورگان‌ها در پشت سد خداآفرین، قبر یک جنگجو به همراه یک گاو نر و تعداد زیادی ظروف و ابزار رزم و هدایای بی شمار کشف شد. به گزارش « CHN»  رئیس پژوهشکده باستان شناسی گفت: «تا کنون نزدیک به 20 گور از اقوام کورگان ها در پشت سد خداآفرین باز شده است که 9 گور آن مربوط به امسال می‌شود. در میان گورهای باز شده، کشف یک جنگجو که همراه گاو نری تدفین شده، بسیار چشمگیر است.» به گفته ی حسن فاضلی نشلی این گاو نر به عنوان هدیه به جنگجو داده شده است که نشان از اهمیت جایگاه اجتماعی آن در زمان حیات دارد. وی همچنین گفت: « همراه گاو نر تعداد زیادی ظروف خاکستری داغ دار نیز به این جنگجو هدیه داده شده است. همچنین همراه تدفین آن ابزار رزم از قبیل خنجر، شمشیر و سرنیزه نیز کشف شده است.»ابعاد این گور حدود 6 متر در یک و نیم متر است و به گفته نوبری در فصل گذشته نیز اسکلت دیگری با این مشخصات کشف شده بود. با این تفاوت که در آن تدفین به جای گاو نر از اسب استفاده شده بود. رئیس پژوهشکده باستان شناسی همچنین درباره شکل قبور کورگان‌ها گفت: «در ساخت گورها از ملات سنگ و خاک استفاده شده است. سنگ های لایه های بالایی گورها کوچک است و سنگ های پایینی بزرگتر می‌شوند.»وی درباره ظروف به دست آمده، گفت: «ظروف به رنگ خاکستری داغ دار هستند و روی آن ها از نقوش هندسی با رنگ های مختلف استفاده شده است. این نقوش عبارت از خطوط زیگ زاگ، دایره، خطوط شطرنجی، و مواج هستند.»در اکثر گورهای باز شده تدفین ها به همراه حیوانات بوده است. تا کنون حیواناتی از قبیل اسب، گاو، گوسفند در قبور دیده شده اند. هیأت کاوش قصد دارد تا با دعوت از یک انسان شناس، اسکلت های بدست آمده را مورد مطالعه قرار دهد. 

 25 آذر سرپرست هیأت کاوش نجات بخشی در گورستان لاریجان و تپه شتربان از کشف ده تدفین جنینی در این محوطه ها خبر داد. به گزارش میراث  آریا، علی رضا نوبری ضمن بیان این که « این محوطه با استناد به سفال‌های سطحی به دوره کالکولیتیک (دوره مس سنگی ) چهار هزار سال قبل از میلاد باز می‌گردد.»، گفت « ‌لایه‌های فوقانی مربوط به اواخر دوره مفرغ و اوایل عصر آهن یک حتی یک دوره گذر از دوره مفرغ به آهن است.» وی با اشاره به این که در سال گذشته هنگام حفاری در منطقه یاد شده کورگان‌های زیادی به دست آمد، خاطرنشان کرد: کورگان‌ها گودال‌های تپه مانندی هستند که از لایه‌های سنگ همراه با خاک تشکیل شده اند. این دکترای باستان شناسی با بیان این که اصولاً در این قسمت دو عنصر مشاهده می‌شود تصریح کرد: عنصر نخست از سنگ و خاک تشکیل شده به طوری که سنگ‌های بالاتر ریزتر و تعداد و ابعاد سنگ‌های لایه‌های پایین‌تر بزرگتر است. وی عنصر دوم را چاله تدفین اعلام کرد و گفت: در این تدفین، مقدار بسیاری از اشیای فلزی، مفرغی و سفال‌های بسیار بی‌نظیر متعلق به اواخر دوره مفرغ اوایل آهن مشاهده شد.وی اضافه کرد: نوع این تدفین به صورت جنینی است. همچنین به همراه متوفی قربانی حیواناتی مانند اسب، گاو، گوسفند، بز و سایر حیوانات خانگی گذاشته شده است. نوبری ادامه داد: در سایر مناطق یک قطعه گوشت یا غذاهای آماده در ظروفی گذاشته می‌شد. به عبارتی در داخل گورها آثار غذاهای گوشتی و استخوان‌های مختلف داخل ظروف دیده می‌شود.وی با بیان این که تدفین چمباتمه‌ای در عصر آهن و مفرغ بنا بر باورهای مذهبی انسان‌ها انجام می‌شده بیان داشت:‌ به عبارتی مردگان در راستای شرق به غرب و به سمت طلوع یا غروب آفتاب خوابانده می‌شدند. بنابراین، فردی که در روز مرده باشد، به سمت طلوع آفتاب و در بعداز ظهر نیز به سمت غروب آفتاب به خاک سپرده می‌شده است.این پژوهشگر باستان شناس تأکید کرد:‌ اعتقاد به زندگی پس از مرگ نیز از جمله باورهای مردمان آن دوره بوده، به این دلیل مردگان به صورت جنینی گذاشته شده و تمامی احتیاجات یک انسان مانند اشیا و خوراکی در اطراف آنها گذاشته می‌شده است. وی از کشف حدود شش کورگان از گورستان لاریجان در سال گذشته خبرداد و گفت: امسال نیز در لاریجان 10 کورگان باز کردیم که بیشتر آنها به جز چند مورد انفرادی بودند.

و ناگهان در هشتم دی ماه امسال رئیس سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی گفت: « هیچ جسد مومیایی شده ای از منطقه خدا آفرین کشف نشده است.» این خبرِ تکذیبی پس از آن اعلام شد که ظاهراً تصویری از یک جسد مومیایی منتسب به منطقه ی خداآفرین منتشر شده بود. و تراب محمدی در واکنش به این مسئله اعلام کرد « کشف جسد مومیایی شده در کاوش های منطقه خدا آفرین شایعه است و حقیقت ندارد.»به گزارش روابط عمومی این سازمان وی تصریح کرد: « صحبتی که در مورد کشف مومیایی از این منطقه مطرح شده، واقعیت ندارد و فقط شایعه است و اصلاً در این منطقه ما تدفین به شکل مومیایی نداریم.» وی در پایان از مردم منطقه خواست« با تیم های باستان شناسی و کاوشگران حاضر در این محوطه تاریخی همکاری نمایند، تا سایر اقدامات لازم جهت احداث سد که نهایتاً موجب پیشرفت و رفع مشکلات منطقه است، انجام پذیرد.» محمدی سه روز پس از آن، دوباره در پی پخش تصاویر مربوط به مومیایی کشف شده در خداآفرین،گفت:« تصاویر منتشر شده در تلفن های همراه مربوط به یک مومیایی جعلی است.» به گزارش ایسنا، وی افزود: « این تصاویر به یک مومیایی جعلی متعلق است که چند سال قبل از یک قاچاقچی آثار باستانی کشف شده است و هم اکنون در مراغه نگهداری می شود.» محمدی همچنین گفت: « منطقه خداآفرین یکی از مناطق مهم باستانی در استان به حساب می رود و اخیراً نیز یک هیأت کارشناسی برای مطالعات میدانی به خاطر احداث سد منحرف کننده جریان آب ایجاد شده از سد بزرگ خداآفرین کاوش هایی را انجام می دادند ولی تا به حال هیچگونه گزارشی مبنی بر یافت جسد مومیایی دریافت نشده است.» رئیس سازمان میراث فرهنگی افزود: « در کاوش های این گروه ده تدفین به شکل جنینی مربوط به دوره پارت ، به همراه آثار فلزی، مفرغی و سفالی مربوط به اواخر دوره مفرغ و اوایل عصر آهن کشف گردیده است.»

16 دی، اما رئیس سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خبر خوش تری داشت. تراب محمدی از ایجاد موزه آثار کاوش‌های باستان‌شناختی منطقه «خداآفرین» خبر داد. تراب محمدی که در محوطه ی تاریخی خداآفرین حضور یافته بود، ضمن اعلام این خبر گفت: این موزه در آینده نزدیک و با توجه به میزان همکاری مسئولان محلی در یکی از سه شهر خداآفرین، جانانلو و یا کلیبر دایر خواهد شد. وی تصریح کرد: علاوه بر ایجاد یک موزه تخصصی، آثار به دست آمده از فصل‌های مختلف کاوش منطقه خداآفرین در دیگر موزه‌های آذربایجان شرقی و کشور به نمایش در خواهد آمد. تراب محمدی ایجاد موزه تخصصی آثار باستانی در کنار احداث یک سد عظیم و نیز گسترش منطقه آزاد تجاری صنعتی ارس تا خداآفرین را نوید بخش جهش فرهنگی و اقتصادی منطقه دانست. محمدی با اشاره به قدمت 6 هزار ساله منطقه خداآفرین، آن را از لحاظ سیاسی و فرهنگی خوشحال کننده ارزیابی و تأکید کرد: باید از گذشته درخشان خود صیانت کنیم که در غیر این صورت دیگران از هویت ما برای خود تاریخ خواهند ساخت.

18 دی ماه خبر بزرگی از جمع بندی نتایج کاوش ها و کشفیات به دست آمد. رئیس پژوهشکده باستان‌شناسی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گفت:« آثار به دست آمده از کاوش‌های پروژه خداآفرین متعلق به هزاره پنجم قبل از میلاد است.» محمد فاضلی در جریان بازدید از محوطه‌های پروژه باستان‌شناسی خداآفرین با بیان اینکه کاوش‌های پروژه خداآفرین، دستاوردهای مهمی ازآثار متعلق به هزاره پنجم قبل از میلاد تا دوران پارت و اسلام را داشته است، افزود: این آثار حاکی از وجود شهرنشینی مربوط به تمدن «کرا ـ ارس» و یا «ماورای قفقاز» در این منطقه است. به گزارش فارس، وی اضافه کرد: مطالعه ی آثار به دست آمده از این پروژه نشان می‌دهد که نوع شهرنشینی جوامع تمدن «کرا ـ ارس» جدا از نوع شهرنشینی تمدن «بین‌النهرین» با خصلت‌های ایرانی بوده و همین موضوع چشم‌انداز نوینی از علم باستان شناسی برای کشور محسوب می‌شود. 

رئیس پژوهشکده باستان شناسی خاطرنشان کرد: قدمت شهرنشینی در تمدن «کرا ـ ارس»به 5 هزار و 300 تا 5 هزار و 400 سال قبل از میلاد می‌رسد. به گفته فاضلی، جوامع تمدن«کرا ـ ارس» نخستین جوامع خانسالار که اقتدار سیاسی و اقتصادی داشته‌اند، به شمار می‌رود. وی همچنین با بیان اینکه بررسی‌های مربوط به دوران پارت، تحت تأثیر مطالعات دوره ساسانی قرار گرفته بود، اظهار داشت: آثار به دست آمده از پروژه باستان‌شناسی «خداآفرین» از جمله دژها، قلعه‌ها و قبور پادشاهان درک نوینی از دوران پارت را ارائه خواهد کرد. فاضلی با اشاره به دستمایه قرار گرفتن بررسی‌های باستان شناختی منطقه «خداآفرین» به عنوان موضوع پایان نامه‌های کارشناسی ارشد و دکترا افزود: تدوین چند رساله تحصیلات تکمیلی دانشجویان دانشگاه‌های ایران و سایر کشورها، مؤید جایگاه علمی مطالعات باستان شناختی صورت گرفته در این پروژه است. 

 دو هفته نامه گویا ( شماره ۹۱ )

ارک قالاسی