سرود مدارس اورميه در ٩٢ سال پيش و يادي از حاجي ميرزا فضل الله مجتهد اورمولو

در اين نوشته به كوتاهي به حاجي ميرزا فضل الله مجتهد، يكي از برجسته ترين خادمان فرهنگ ترك و پيشگامان نهضت تعليم و تعلم به زبان ملي تركي و مدرنيته آزربايجان و ايران پرداخته ام. حاجي ميرزا فضل الله مجتهد، از عالي رتبه ترين روحانيون شهر اورميه آزربايجان در دو دهه نخستين قرن بيستم است. وي كه بيش از بيست سال در عتبات عاليات كشور عراق به تحصيل و تدريس علوم ديني اشتغال داشت، پس از نيل به درجه اجتهاد به اورميه شهر زادگاه خويش بازگشت. حاجي ميرزا فضل الله مجتهد در سالهاي جنگ جهاني اول در همگامي با حركت اتحاد اسلام بر عليه نيروهاي اشغالگر روسيه تزاري (كه در ضمن آزربايجان شمالي را نيز تحت اشغال داشت) اعلان جهاد نمود. وي در سال ١٩٢٠ در اورميه فوت كرد.

از تاريخي ترين اقدامات حاجي ميرزا فضل الله مجتهدي، تاسيس مدرسه اي در اورميه به نام "مدرسه صلاحيه" ويا "خئيير يوردو" به منظور تدريس زبان تركي است. اين اقدام، نقطه عطفي نه تنها در تاريخ تدريس زبان تركي در آزربايجان جنوبي، بلكه در تاريخ فرهنگ ترك و روند ملت شوندگي خلق ترك است. او خود سمت مديرْيت اين مدرسه را كه جزء اولين مدارس تاسيس شده به سبك مدرن در آزربايجان جنوبي و ايران نيز ميباشد، بر عهده داشت. در مدرسه خئيير يوردو زبان تدريس و همه مفردات به تركي بود. زبان فارسي نيز هر روز به مدت يك ساعت به مثابه زباني خارجي به علاقه مندان تدريس ميشد. مدرسين مدرسه را عمدتا روشنفكران و افسران ترك بومي و نيروهاي آزاديبخش عثماني تشكيل ميدادند. منابع تاريخي ذكر مي كنند كه كلاسهاي مدرسه "خئيير يوردو" در مدت بسيار كوتاهي از كودكان و جوانان شهر كه مشتاق سواد آموزي به زبان مادري خود تركي و تشنه يادگيري فرهنگ ملي خويش بودند پر گشته بود.

يكي ديگر از موضعگيريهاي تابوشكنانه حاجي ميرزا فضل الله مجتهد كه نام وي را در تاريخ فرهنگ و زبان ترك و آزربايجان ماندگار كرده است، فتواي وي در مورد جواز تغيير الفبا و خط عربي و كاربرد الفباي لاتين (براي زبان تركي) به جاي آن است. حكم تاريخي اين مقام ديني برجسته شيعي به جواز خط لاتين براي زبان تركي امروز نيز براي تركهاي مقيد به فتاواي مقامات ديني داراي اهميت مي باشد. در زير فتواي اين روحاني بلند پايه ترك آزربايجاني مدرنيست و آينده نگر آمده است:

فتواي ميرزا فضل الله مجتهد اورميه اي (جريده اختر، سال ١٢٩٧، شماره ٢٢): "تغيير در خط كتب يا اختيار خطي جديدي مطلق جايز است بلا اشكال. بلكه هر گاه موجب تسهيل تعليم و تعلم و تصحيح قرائت بشود راجح خواهد بود. اگر كسي توهم بكند كه اين تغيير تشبه به اهل خارجه است و جائز نيست، اين توهم ضعيف است كه اينگونه تشبيهات حرام نيست و الا استعمال سماور بايد جائز نباشد."

امروز پس از گذشت ٩٢ سال از گشايش مدرسه تركي خئيير يورد، تركهاي آزربايجان جنوبي و ديگر نقاط ايران، در راستاي سياستهاي فارسگرايانه و انكار و امحاء زبان و هويت تركي و حقوق زباني و ملي ملت ترك ساكن در ايران توسط دولت اين كشور، از كاربرد آزادانه زبان ملي خود در نظام آموزشي، عرصه هاي گوناگون حيات اجتماعي و فعاليتهاي دولتي بالكل محروم گشته اند و فرهنگ و هويت خلق ترك ساكن در ايران در نتيجه اقدامات سيستماتيك رسمي حاكميت فارس و غيررسمي جامعه فارسي در آستانه نابودي كامل قرار گرفته است. ايدئولوژي دولتي به تلاشي بسيار گسترده براي باز نويسي تاريخ ايران و زدودن حافظه تاريخي ملت ترك بويژه در دو عرصه سابقه رسميت زبان تركي و تعليم و تعلم به زبان تركي در آزربايجان جنوبي و ديگر مناطق ملي ترك نشين دست يازيده است. زيرا خود بخوبي مي داند آنچه كه ملت ترك ساكن در ايران، در آزربايجان جنوبي و خراسان و جنوب و مركز ايران خواهان آن است، نه چيزي نو و وارداتي، بلكه آنچيزي است كه قبل از پياده شدن طرح استعماري و وارداتي فارس-آرياسازي فعلي به طور طبيعي از بطن تاريخ و جامعه ايراني برخاسته و در جريان بوده است، يعني: برابري و تساوي مطلق ملل ساكن در ايران و زبان و فرهنگها و حقوقشان، طرد نژادپرستي آريايي و قوميت گرايي برتري طلب فارسي.

در يك صد سال گذشته استعمار روس (آزه ربايجانچيليق) و فارس (ايرانچيليق)، هر كدام در جهت مصالح و نيات خود، به بازنويسي تاريخ معاصر آزربايجان جنوبي پرداخته اند و من جمله شماري از رهبران و شخصيتهاي ضد ترك و فارسگراي مرتجع جنبشهاي آزاديخواهانه اما غيرملي مشروطيت آزربايجان و آزادستان را به سيماهاي تاريخي و حتي قهرمانان ملي آزربايجان تبديل كرده اند. اين دو سياست استعماري، در عين حال به حذف شخصيتهاي حقيقتا ملي، متجدد، مترقي و ترك گراي اين دوره مانند ميرزا فضل الله مجتهد اورميه اي و تقي رفعت و همچنين لجن مالي سياستهاي بسيار مثبت عثماني و اتحاد اسلام در قبال تركان ايران و آزربايجان جنوبي در اين دوره دست زده اند. اما واقعيت آن است كه شخصيتهاي ترك گراي مذكور و سياستهاي عثماني در آن دوره و بويژه حركت اتحاد اسلام از جمله با اقداماتي مانند گسترش تركي نويسي، تاسيس مدارس تركي زبان، تشويق به گذار به الفباي لاتيني تركي و طراحي پرچم براي آزربايجان جنوبي، سازماندهي مقاومت مردمي ترك در برابر متجاوزين ارمني-آسوري در مناطق غربي آزربايجان جنوبي، آزادسازي برخي شهرهاي اشغال شده توسط آنها، .... نقش عظيمي در خودآگاهي ملي تركان آزربايجان جنوبي و روند ملت شوندگي آنها در اوائل قرن بيستم داشته است.

با اين وصف، شايسته است كه حاجي فضل الله مجتهد، اين خادم انساندوست و وطنپرور، فقيه عاليقدر، مدرنيست و فرهنگ دوست ترك آزربايجاني و آرمانهايش به نيكي ياد شود و جايگاه شايسته خود را در تاريخ سياسي آزربايجان جنوبي و فرهنگ ترك باز يابد. بسيار بجا خواهد بود اگر روز مبارك تاسيس مدرسه ترك در اورميه در ٩٢ سال پيش نيز، نه تنها فقط در اين شهر، بلكه در سراسر آزربايجان جنوبي و كل ايران به عنوان "روز ملي مدارس ترك" همه ساله گرامي داشته شود.

در زير بخشي از مارش و سرودي را كه ٩٢ سال پيش كودكان و جوانان ترك در مدرسه خئيير يوردوي اورميه آزربايجان ميخواندند تقديم ميشود. سخنان اين مارش، سروده شاعر برجسته ترك، محمدامين يورداقول (١٩٤٤-١٨٦٩) است:

من بير تورك`ه مMәn bir Türkәm

اورمو-١٩١٨ دوغوش ايلي (١٢٩٦ گونه ش ايلي)Urmu 1918

خئيير يوردو اوخولو-Xeyir Yurdu Oxulu

من بير تورك`ه م، دينيم جينسيم اولودورMәn bir Türkәm denim cinsim uludur سينه م، اؤزوم آته ش ايله دولودورSinәm özüm atәş ilә doludur اينسان اولان وطه نينين قولودورİnsan olan vәtәninin quludur تورك ائولادي ائوده دورماز، گئده ره م!Türk evladı evdә durmaz gedәrәm

يارادانين كيتابيني قالديرتمامyaradanın kitabını qaldırtmam وطه نيمين بايراغيني آلديرتمامVәtәnimin bayrağını aldırtmam دوشمه نيمي، وطه نيمه سالديرتمامDüşmәnimi vәtәnimә saldırtmam تانري ائوي ويران اولماز٬ گئده ره م!Tanrı evi viran qalmaz gedәrәm

بو تورپاقلار اجداديمين اوجاغيBu torpaqlar әcdadımın ocağı ائويم٬ كؤيوم٬ هپ بو يوردون بوجاغيEvim köyüm hәp bu yurdun bucağı ايشته وطه ن٬ ايشته تانري قوجاغيİştә vәtәn iştә Tanrı qucağı آتا يوردون ائولاد پوزماز٬ گئده ره مAta yurdun evlad pozmaz gedәrәm

تانريم شاهيد٬ دوراجاغام سؤزومدهTanrım şâhid duracağam sözümdә ميلله تيمين سئوگيله ري اؤزومدهMillәtimin sevgilәri özümdә وطه نيمده ن باشقا شئي يوخ گؤزومدهVәtәnimdәn başqa şey yox gözümdә يار ياتاغين دوشمه ن آلماز٬ گئده ره مYar yatağın düşmәn almaz gedәrәm

آغ كؤينه كله گؤز ياشيمي سيله ره مAğ köynәklә göz yaşımı silәrәm قارا داشلا پيچاغيمي بيله ره مQara daşla piçağımı bilәrәm وطه نيمچون اوجاليقلار ديله ره مVәtәnimçün ucalıqlar dilәrәm بو دونيادا كيمسه قالماز٬ گئده ره مBu dünyada kimsә qalmaz gedәrәm

ترجمه فارسي:

من ترك هستم، دين و جنسم والاستسينه ام، درونم از آتش انباشته است.آنكه انسان است، بنده وطن خويش است، فرزندان ترك، در خانه نمي نشينند، به پيش!

كتاب آفريدگار را هرگز به كسي نمي دهماجازه نميدهم كه كسي پرچم وطنم را برداشته و بيافكند،هيچگاه به دشمن مجال هجوم به ميهنم را نميدهم. خانه پروردگار ويران نميشود، به پيش!

اين خاك، جايگاه مقدس اجداد من استخانه و روستاي من همه در گوشه و كنار اين سرزمين استوطن، آغوش پروردگار استفرزندان، سرزمين پدري را اهمال نمي كنند، به پيش!

خداوند شاهد است، بر سر سخن خود خواهم ايستادعشق ملتم در درونم استبه جز وطنم به چيزي نمي انديشمبستر يار جاي دشمن نيست، به پيش!

با پيراهن سفيد اشك چشمانم را پاك مي كنمبا سنگ سياه چاقوي خود را تيز مي كنمو براي وطن خود سربلندي آرزو مي كنمكسي در اين دنيا باقي نيست، به پيش!

گرچه يه هو!

مئهران باهارلي-٢٠٠٢ (بازنويسي شده ٢٠١٠)

سؤزوموز