کارشناسان سیاسی: «سفراردوغان به ایران، بیشتر جنبه بازرگانی داشت و همکاری دینی دشوار است»با ارزیابی پیامدهای دیدار نخست وزیر ترکیه از ایران و با توجه به اظهارات رجب طیب اردوغان و میهمانداران او در تهران، گفته شد که این سفر بیشتر جنبه بازرگانی و مالی داشت، ولی از بازتاب های سیاسی و منطقه ای آن نیز نباید غافل شد. به گفته آگاهان، اردوغان در عین حال که می کوشد موقعیت ترکیه را به عنوان یک قدرت منطقه ای تثبیت و تقویت کند، خواهان به دست آوردن امتیازات اقتصادی کلان از ایران است – کشوری که در برابر خطر تحریم های فزاینده اروپائی و آمریکائی قرار دارد و به کشوری چون ترکیه نیازمند است تا از طریق آن بتواند آنچه را که غرب حاضر به صادرات آن به ایران نیست، تامین کند. اردوغان در عین حال که هنگام دیدار از ایران سخنانی درباره لزوم وحدت کشورهای اسلامی بیان داشت و انتقادهای گزنده ای از اسرائیل عنوان کرد که با ابراز خشنودی عمیق سران جمهوری اسلامی روبرو شد، خاطر نشان ساخت که سیاست های راهبردی ترکیه تغییری نخواهد کرد. مقامات اسرائیلی نیز گفته اند که روابط گسترده با ترکیه، برای هر دو کشور مهمتر از آن است که دولت های آنکارا و اورشلیم بتوانند از آن صرفنظر کنند. ترکیه، دلال بازرگانی ایران در برابر تحریم های اقتصادی جهانیاردوغان که پیش از تهران، سفری به پاکستان داشت و پیشتر، از عراق و سوریه نیز دیدن کرده است، علنا اعلام داشت که هدف بزرگ او گسترش داد و ستد بازرگانی با ایران و حتی دو تا سه برابر ساختن آن است. در حالی که حجم تجارت فیمابین در حال حاضر به ده میلیارد دلار در سال می رسد، ایران از دوبرابر ساختن آن در ظرف دو سال آینده (بیست میلیارد دلار) سخن می گوید. ولی اردوغان انتظار خود را به سه برابر رساند و از سی میلیارد دلار سخن گفت – گرچه آگاهان ایرانی ابراز تردید می کنند که بتوان به چنین رقمی رسید.در حالی که بیشترین بخش از صادرات ایران به ترکیه (83 درصد) نفت و گاز است، ترک ها کالاهای تولیدی در صنایع کشورشان و همچنین کالاهای کشورهای دیگر را به ایران صادر می کنند. آن ها حتی ابراز علاقه کردند در استخراج گاز از ایران سهیم باشند و جمهوری اسلامی موافقت کرد توسعه فازهای 22 و 23 و 24 پارس جنوبی در خلیج فارس را به ترک ها واگذار کند. ولی از آنجا که ترکیه خود فاقد تکنولوژی بهره گیری از حوزه های گاز زیر دریائی می باشد، با گذشت دو سال از امضای تفاهم نامه، هنوز نتوانسته تیم فنی آن را آماده کند – و این در حالی که طبق تعهد، ترکیه موظف بود در ظرف یک سال آماده امضای قرار داد نهائی باشد.جمهوری اسلامی برای آن که ترکیه را بیشتر به سوی خود بکشاند، این مهلت را یک سال دیگر تمدید کرده است.ترکیه امیدوار است بتواند صادر کننده گاز ایران و ترکمنستان به کشورهای اروپائی باشد. گرچه این هدف به سرمایه گذاری کلانی نیاز دارد، ولی ایران حاضر است هزینه احداث شاه لوله ها را (از ترکمنستان در شمال شرق و از عسلویه در جنوب ایران) تا مرز ترکیه تامین کند. در چنین صورتی، ترکیه می تواند به عنوان دلال گاز ایران و ترکمنستان، هر ساله سود زیادی به جیب بزند.پول کلان قاچاق شده ایران به ترکیه، تا چه حد بر روابط بازتاب دارد؟پرسشی که کارشناسان اکنون به آن پرداخته اند این است که ترکیه تا چه حد می تواند با جمهوری اسلامی ایران و رژیم حزب بعث سوریه و دولت عراق (که هنوز به ثبات سیاسی و امنیتی و بازرگانی نرسیده) یک محور سیاسی – امنیتی – اقتصادی به وجود آورد و به مقام ابرقدرتی منطقه برسد.در مورد امور بازرگانی، اقتصاد چهارکشور نامبرده مکمل یکدیگر نمی باشد و از این رو امکان گسترش همکاری ها زیاد نیست. ترکیه می تواند از ایران و عراق گاز و نفت بیشتری بخرد و دلال صادرات فرآورده های نفتی آن ها به اروپا باشد. ترکیه همچنین می تواند در واردات کالا به ایران (که مورد تحریم و فشار قرار دارد) نقش دلال ایفاء کند. ولی امکانات اقتصادی عراق و توانائی های مالی سوریه بسیار محدود است.در مورد ابرقدرتی منطقه ای، منافع ترکیه با آرمان های جمهوری اسلامی ایران در تضاد است. زیرا حکومت تهران است که خود را نه تنها رهبر منطقه، بلکه رهبر دینی همه جهان اسلام می داند و حاضر نخواهد بود این نقش را به ترکیه منتقل سازد.همچنین، سوریه در همکاری با حکومت اسلامی ایران می تواند سود مالی بیشتری ببرد، و در عین گسترش دوستی با ترکیه، در حدی به دولت آنکارا نزدیک نخواهد شد که موجب غبطه حکومت اسلامی ایران شود.همچنین، ترکیه هنوز همچنان خود را یک کشور اروپائی می داند و آینده خویش را در اروپا می جوید، گرچه هنوز اتحادیه اروپا حاضر به پذیرفتن آن کشور نیست و از گرایش های بنیادگرایانه اسلامی و نقض حقوق انسانی در ترکیه ناخرسند است و خواهان اصلاح آن می باشد. کمک های مالی و سرمایه گذاری اقتصادی، شیوه نفوذ ایران در کشورهای خارجیبرخی تحلیلگران سیاسی، دوباره موضوع قاچاق 5ر17 میلیادر دلار پول ایران به ترکیه را مطرح ساختند و کوشیدند به این پرسش پاسخ دهند که مبلغ نامبرده تا چه حد در روابط دو کشور اثر گذاشته است. دولت های تهران و آنکارا به سکوت در این باره ادامه می دهند، ولی روزنامه های ترکیه مطالب زیادی در این باره منتشر ساختند که هنوز معلوم نیست تا چه حد موثق باشد.چند نماینده مجلس در تهران خواستار آن بودند که با استفاده از حضور اردوغان در ایران از او خواسته شود در این باره توضیحاتی در اختیار ملت ایران قرار دهد. ولی نخست وزیر ترکیه ترجیح داد این موضوع را نادیده بگیرد و از پاسخگوئی خودداری ورزد.حکومت ایران همیشه از طریق اعطای کمک های کلان مادی و سرمایه گذاری های عمده کوشیده است کشورهای دیگر را به سوی خود بکشد که دو نمونه آن ونزوئلا و سوریه می باشند – و در مورد ترکیه نیز اکنون مدت مدیدی است این شیوه به کار گرفته شده است.