منطقه فسیلی مراغه با توجه به پراکنش و غنای فسیل مهره دار، جزو مناطق پنجگانه فسیل مهره دار جهان محسوب و تحت عنوان بهشت فسیل شناسی در دامنه جنوبی کوه سهند و شرق مراغه واقع است. این منطقه در محدوده ای با وسعت ۳۰۰ کیلومتر با روند شمالی و جنوبی و ۵۰۰ کیلومتر با روند شرقی و غربی پخش شده است. طبقات استخوان دار مراغه دارای فسیلهای مهره داران اواخر دوران سوم بوده و این طبقات از دیرباز مورد توجه محققان و کارشناسان خارجی و داخلی بوده است. مجموعه فونای(موجودات جانوری) موجود سازند استخواندار مراغه در اطراف آتشفشان سهند بیانگر جانوران نواحی استپی بوده و شامل جانواران فسیلی مختلف از جمله انواع متعددی از آنتولوپ ها(آهوها) ، بویده ها(گاوسانان)، زرافه ، خانواده فیلدائه( سگ سانان) و ماشیرودونت که نوع بهتر و مشخص تر آن ببر دندان شمشیری است. در این منطقه از خانواده هیانیدائه (حیوانات گوشتخوار) دو جنس کروکوتا و ایکتیوتریوم ( نوعی گربه سان ) تشخیص داده شده و از میان خانواده اکوئیدائه جنس اسب یا هیپاریون در رسوبات قاره ای عصر پلیوسن در انواع متعددی یافت شده است. منطقه فسیلی مراغه به علت داشتن فسیلهایی از علفخواران بزرگ از خانواده فیل ها بویژه Dinotherium و Mastedont، کرگدن ها و پریمات( موجودات عالی از جمله انسان ها و میمونها) از شهرت جهانی برخوردار است. محققان سن فسیلهای مراغه را تا سال ۸۵ حدود ۶/۵ تا ۸/۵ میلیون سال تخمین زده بودند که در این سال با کشف فسیلهای جدیدی از خانواده هیپاریون ها به ویژه یک دندان فیل ، سن این منطقه به ۱۳ میلیون سال قبل تغییر یافت. تعدادی از فسیلهای منطقه مراغه اولین بار توسط “آبیخ ” بازرگان روسی در سال ۱۸۵۷ جمع آوری و بعد از وی محققان متعددی به ترتیب از کشورهای روسیه ، اتریش ، انگلیس ، فرانسه ، ژاپن ، هلند و چین فسیلهای مهره داران مراغه را جمع آوری و مورد مطالعه قرار دادند. منطقه فسیلی مراغه در سال ۱۹۷۴ با طرحی از سازمان حفاظت زیست در تهران با همکاری دانشگاه U.C.L.A و موزه کانتی لوس آنجلس به سرپرستی پرفسور برنارد کمپل مورد مطالعه قرار گرفت که این طرح پس از سه سال اجرا با پیروزی انقلاب اسلامی متوقف شد. مطالعات این منطقه در سال ۸۱ پس از حدود ۲۷ سال وقفه از سوی دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست برای پیجویی و اکتشاف لایه های فسیل مهره دار منطقه فسیلی مراغه در یک هزار متر مربع وسعت مجددا آغاز کرد. هم اکنون نمونه هایی از فسیل های ارزشمند منطقه فسیلی مراغه در موزه های تاریخ طبیعی وین اتریش ، پاریس ، لندن و لوس آنجلس نگهداری می شود. در موزه صحرایی معروف به گرگ دره مراغه نیز فسیل هایی از گوشتخواران و گیاهخواران از جمله جمجمه بوویده ، گوشتخوار ، فیل ، فک های تحتانی زرافه ، کرگدن و هیپاریون به صورت طبیعی و بدون دست خوردگی نگهداری می شود. محقق، دیرینه شناس و استاد دانشگاه تبریز به خبرنگار ایرنا گفت: منطقه فسیلی مراغه از غنای زیادی برخوردار بوده و هر موزه اروپایی افتخار می کند که نمونه هایی از فسیلهای این منطقه را داشته باشد. دکتر زین العابدین پورابریشمی، فسیل فیل های مکشوفه در منطقه مراغه را از نسل اول فیل ها دانست و افزود: تحول و تکامل فیل ها در این منطقه صورت گرفته و به قاره های مختلف مهاجرت کرده اند. وی، فراوانی، گونه زایی شدید و تنوع زیستی زیاد را از مهمترین ویژگی های منطقه فسیلی مراغه ذکر کرد و گفت: این منطقه نیاز به مطالعات زیادی داشته و شناخت ما در مورد اکولوژی و پالئوکولوژی ( فسیل شناسی ) و فسیل های منطقه سطحی است. مدیرکل دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست کشور گفت: منطقه مراغه از غنا ، پراکنش و تنوع فسیلی زیادی برخوردار بوده و مرکز تحقیقات فسیل شناسی این شهرستان نیز در آینده نه چندان دور توانمند سازی می شود. دکتر شهاب الدین منتظمی، افزود: مرکز تحقیقات فسیل شناسی مراغه در آینده نه چندان دور به قطب علمی فسیل شناسی کشورهای منطقه تبدیل و در سطح قاره آسیا به یک مرکز آموزشی ، مطالعاتی و تحقیقاتی برای تربیت نیروی متخصص با گرایش های تخصصی در زمینه فسیل شناسی بویژه مهره داران تبدیل می شود. مدیرکل دفتر زیستگاه ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست کشور نیز گفت: اثر ملی و طبیعی منطقه فسیلی مراغه یکی از این مناطق حفاظت شده این سازمان بوده و وجود فسیل و قدمت گونه های جانوری در آن از قدمت حضور انسان در روی زمین بیشتر است. امیر عبدوس ، افزود: در نتیجه کاوش های محققان ، قدمت فسیل ها و گونه های جانوری روی کره زمین به بیش از ۴۰۰ میلیون سال قبل می رسد در حالی که طبق قدیمی ترین آثار به دست آمده قدمت زندگی انسان به پنج هزار سال می رسد. مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی نیز گفت: هم اکنون حفاظت محیط زیست ۴۰ هزار هکتار از مناطق و محدوده پراکنش فسیلی مهره دار منطقه مراغه را تحت عنوان مناطق چهارگانه مدیریت می کند که از این میزان حدود یک هزار و ۲۶ هکتار به ثبت رسیده است. بیوک رئیسی، افزود: به منظور عملیاتی شدن تحقیقات و کاوش های منطقه فسیلی مراغه ایجاد مرکز فسیل شناسی در این شهرستان ضروری است. وی، گفت: با ایجاد این مرکز محققان و پژوهشگران می توانند یافته ها ، تحقیقات و مقالات مهم و بین المللی خود را از این مرکز به دنیا ارایه کرده و موجب احیای دانش دیرینه شناسی و ترغیب اهل فن به این رشته شوند. وی گفت: این سازمان در تلاش است با همراهی آحاد جامعه میراث طبیعی را برای نسل های آینده محافظت کند. هم اکنون دومین کارگاه آموزشی بین المللی دیرینه شناسی مهره داران با حضور دیرینه شناسان کشورهای فنلاند ، چین ، ژاپن و جمعی از کارشناسان کشور در منطقه فسیلی مراغه در حال برگزاری است. این کارگاه آموزشی از ۱۵ اردیبهشت ماه امسال آغاز و به مدت ۱۵ روز ادامه دارد.