انتخابات از جمله پدیده های مهم سیاسی است که معمولا نیروهای سیاسی و فکری حرکت مدنی – ملی آزربایجان را با تنوع و تشتت آراء و افکار مواجه می کند. با توجه به این که این حرکت ماهیت و هویت جنبشی و نه سازمانی دارد، اتخاذ موضع واحد در خصوص انتخابات ویا کاندیداهای مطرح امری غیرقابل انتظار می باشد. البته در مواردی حتی احزاب و تشکل های سیاسی مرکزنشین نیز به این سطح از وحدت رویه نمی رسند .گرچه اختلاف نظرها و تفاوت دیدگاه ها در خصوص انتخابات و یا کاندیداهای مطرح امری طبیعی و حتی زمینه ای برای رشد و ارتقاء ظرفیت های فکری نیروهای حرکت مدنی – ملی آزربایجان می باشد، ولی هدفمند و روشمند نبودن تکثرآراء و اختلاف سلیقه ها که بایستی مبتنی بر منطق تقویت این حرکت باشد، می تواند دارای آفت ها و آسیب هایی باشد که نه تنها موجب رشد فکری و تقویت ظرفیت های سیاسی و اجتماعی حرکت ملی نمی گردد بلکه فرصت های بزرگ را می تواند به زمینه ای برای ظهور اختلافات مبتنی بر کینه توزی های دشمنانه شخصی و گروهی تبدیل نماید. چنان که در در یک دهه اخیر و با قوت گرفتن حرکت مدنی – ملی آزربایجان شاهد بودیم فرصت های انتخاباتی میتواند زمینه را برای ایجاد تشکل های موازی حرکت مانند ظهور ناگهانی “مجمع آذری زبانان مقیم مرکز” و یا جریان سازی های هدفدار فراهم نماید. در این صورت اختلافات مغرضانه در درون حرکت به تسویه حساب های گروهی منجر شده و ناآگاهانه و یا احتمالا آگاهانه و هدفمند در خدمت تضعیف و تخریب حرکت مدنی – ملی آزربایجان قرار میگیرد. بر این مبنا ورود به هرگونه آگاهی بخشی و مناظره و مباحثات انتخاباتی و موضع گیری علیه و یا له کاندیداها بایستی مبتنی بر یکسری الزامات و پیش شرط هایی باشد تا در جهت تقویت و نه تضعیف حرکت باشد. این الزامات را می توان در چند حوزه مورد بحث قرار داد و این شاخص ها معیارهای اولیه پیشنهادی نگارنده به سایت ها و محافل سیاسی و مدنی حرکت مدنی – ملی آزربایجان برای سنجش و انتشار هرگونه مواضع افراد و گروهها می باشد. البته فعالان دیگر به تکمیل این شاخص ها و شفافیت آنها کمک خواهند کرد. این الزامات را در موارد زیر می توان برشمرد: ۱- ابتناء مباحث و مواضع بر عقلانیت جمعی هرگونه اظهار نظر و موضع گیری دربارة کاندیداها بایستی مبتنی بر رایزنی های گسترده، مداوم، غیر عجولانه و خردمندانه باشد. هر کدام از انجمن ها، گروهها و حتی دیدگاههای برخی محافل دوستانه و دانشجویی باید پس از تاملات فراوان و با در نظر گرفتن الزاماتی مانند مستند بودن، منصفانه بودن و غیر احساساتی بودن مواضع به بیان و انتشار آنها اقدام نمایند. لذا از برخی سایت های اینترنتی انتظار می رود در انتشار دیدگاههای افراد سطحی نگر به عنوان تضارب آراء، دقت و حساسیت لازم را به عمل آورند. در واقع مواضعی باید در معرض مطالعه و قضاوت و آگاهی مخاطبین حرکت مدنی – ملی آزربایجان قرار گیرد که حداقل شرایط و الزامات تحلیل سیاسی و علمی مانند واقعیت نگری، رعایت بی طرفی و انصاف و کمک به تقویت اهداف حرکت را مد نظر داشته باشد. مطمئنا رایزنی ها و تحلیل های مبتنی بر مباحثات و خرد جمعی، بسیاری از نقاط ضعف تحلیل های سطحی و مغرضانه را کاهش خواهد داد. مگر این که جمع خاصی هدف خود و مبنا را بر تضعیف و تخریب سرمایه های حرکت مدنی – ملی آزربایجان قرار داده باشند که در این صورت نبایستی به این جمع های هدفمند مهلت خودنمایی به عنوان تضارب آراء را داد. ۲- توجه و تاکید بر منافع و اهداف کلان حرکت مدنی – ملی آزربایجان منافع و اهداف حرکت مدنی – ملی آزربایجان یک امر انتزاعی و موهوم نیست، بلکه دارای عناصر و شاخصه هایی است که رعایت و توجه به آنها شرط ورود به گفتمان این حرکت می باشد. لذا هر کسی و هر گروهی نمی تواند به عنوان تضارب افکار یا آگاهی بخشی به غافلان ! با منفعت کلان حرکت بازی کرده و افکار عمومی و مخاطبین حرکت مدنی – ملی آزربایجان را با سردرگمی در مواضع و اغتشاشات ذهنی غیر ضرور و تخریب گرانه مواجه سازند. و نیروها و فعالان این حرکت در هر سطحی و مرتبه ای را که سرمایه های اصلی حرکت هستند را بازیچة برخی توهمات ناآگاهانه و احیانا هدفمند خود قرار دهند. دغدغه ها و منافع حرکت مدنی – ملی آزربایجان دست ساخته برخی ذهنیت های خام و ساده اندیش نیست، بلکه این منافع دارای استقلال ذاتی است که حداقل در طول یکصد سال گذشته از دورة مشروطه و در قالب اهداف جنبش شیخ محمد خیابانی، جنبش فرقه دموکرات آذربایجان، خلق مسلمان و نیز حرکت دموکراتیک – ملی سال های اخیر هویت یافته و و استحکام پیدا کرده است. بر این اساس چنان که شاهد بوده ایم برخی تلاش ها ی سطحی دشمنان دانا و یا دوستان نادان ثمری نداشته و جنبش توانسته از گرداب تلاطم های سهمناک، مسیر خود را یافته و اهداف خود را فارغ از این و آن گروه و شخصیت متجلی سازد. قیام های شورانگیز خرداد ۱۳۸۵ شاهدی بر این مدعاست که امواج آن، گروهها و افراد را در مسیر و در میان خود پنهان ساخته بود. لذا جریان سازی های دولتی و یا بعضا تلاش ناآگاهانه برخی دوستان از درون برای مصادره اهداف و منافع حرکت مدنی – ملی آزربایجان، مدتی کوتاه دوام نیاورده و حتی در برخی موارد درون حرکت هضم شده و به سرمایه آن به عنوان یک تجربه جدید تبدیل شده اند. اما چنان که اشاره شد حرکت مدنی – ملی آزربایجان با هویتی دموکراتیک نه قوم پرست و یا پان ترکیستی!! ( اتهام و برچسب نیروهای ضد دموکراتیک برای سرکوب و تخریب هویت این حرکت) دارای هویت و منافعی غیرانتزاعی است که بر عناصری مانند حقوق مدنی –دموکراتیک، هویت ملی- تاریخی، میراث سرزمینی و تاریخی، حق تعیین سرنوشت، وحدت و انسجام نیروهای ملی استوار می باشد که این عناصر را به صورت عینی در جنبش های تاریخ معاصر آزربایجان جلوه گر ساخته است. با توجه به این ملاحظات، هرگونه موضع و حرکتی که به تقویت هرچند اندک این عناصر کمک نماید در چارچوب حمایت از منافع جمعی آزربایجان ارزیابی خواهد شد. در غیراین صورت، ضربه به هریک از این عناصر از جمله ضربه به انسجام نیروهای جنبش (در هر سطحی ) خیانتی آشکار محسوب میگردد. لذا تنها استراتژی ها و تاکتیک هایی ک موجب تقویت عناصر منفعت جمعی حرکت باشد قابل تقدیر خواهد بود. ۳- ابتناء تحلیل ها بر رویکرد استراتژیک یکی از الزامات اساسی و ضروری در تدوین و ارائه دیدگاهها و مواضع سیاسی و انتخاباتی، داشتن نگرش استراتژیک در تحلیل هاست. چنین نگرشی مبتنی بر رویکرد بلندمدت و آینده نگر، جامع نگر، تکاملی اندیش و واقعیت گرا و نیز بر اساس منطق هزینه- فایده نگری خواهد بود. بر این اساس، تحلیل ها و مواضع افراد و گروهها در تحلیل فرصت ها و تهدیدات نه در یک نگاه فصلی و کوتاه مدت بلکه در یک چشم انداز بلند مدت، تاریخی و چند بعدی دیده می شود. لذا مواضع برخی نویسندگان و وب سایت های حرکت ملی در چند هفته اخیر که صرفا به منافع کوتاه مدت می اندیشند دارای عمق تحلیلی لازم نبوده و تلاشی در تضعیف حرکت ملی می باشند. به لحاظ روش شناختی، داشتن یک نگرش بلند مدت مستلزم برخورداری از حداقل اطلاعات صحیح، چارچوب های تئوریک و قدرت تحلیلی و استدلالی مشخص می باشد. فرد یا گروهی که برخوردار از این توانمندیها نمی باشند، نبایستی در شرایط حساس مانند انتخابات با ارائه تحلیل های مغشوش در له یا علیه کاندیداها و یا شخصیت های آزربایجانی، تضارب آرا را به اغتشاش آرا تبدیل نمایند. این نوع تحلیل ها این صلاحیت را ندارند که افکار و مواضع خود را پیشروانه، حقیقت مطلق و مواضع دیگر را ضد منافع حرکت ملی محسوب نمایند. و خود را سخنگوی حرکت تاریخی آزربایجان بدانند. در یک نگرش بلند مدت پدیده های سیاه و سفید تلقی نمی شود، بلکه رفتار، هدف و عملکرد هر فردی و نیز هر پدیده ای به نسبت نوع رابطة مبتنی بر منطق هزینه- فایده ای که با اهداف کلان و بلند مدتی که با منفعت حرکت ملی برقرار می کنند مورد ارزیابی قرار میگیرد. در این گونه نگرش، کاندیداتوری شخصی مانند آقایان اکبر اعلمی و یا میر حسین موسوی به عنوان گزینه های مورد توجه حرکت ملی، بایستی نه بر حسب اغراض شخصی و یا برخی نقاط ضعف این افراد، بلکه بر حسب میزان هزینه – فایده حضور آنها برای جنبش ملی در کوتاه و بلند ارزیابی شود. بر حسب عقل جمعی و بر حسب منافع مشخص کلان حرکت و به ویژه بر مبنای مقتضیات حال و تجارب قبل و نیز با توجه به شناخت حرکت ملی از مواضع حال و گذشته این افراد و عملکرد این کاندیداها (بر مبنای یک رویکرد حداقلی و ایجابی نه حداکثری و سلبی) در دفاع از منافع آزربایجان، باید به دقت این پرسش در سه سطح مورد بررسی قرار گیرد که ۱-اعلان حضور ۲- کاندیداتوری رسمی ۳- احتمال موفقیت و ریاست جمهوری این افراد چه آثاری به لحاظ سیاسی، اقتصادی و فضای تنفس مطبوعاتی و دانشگاهی برای حرکت دموکراتیک ملی آزربایجان می تواند داشته باشد. افراد و تحلیل گرانی که قادر به درک و فهم حداقلی این آثار و تفاوت ها نیستند صلاحیت ارائه مواضع سیاسی را ندارند. و اگر چنین افرادی دست به تخریب فضای گفتمانی حرکت و کاندیداهای مطرح را داشته باشند رفتار و روش آنها خدمتی به حرکت ملی نخواهد نمود و مواضع احیانا توام با حسن نیت آنها تاثیر بر عکسی خواهد داشت. ۴- نگرش تکاملی به پدیده های سیاسی و اجتماعی در چارچوب نگرش تکاملی، فعالان حرکت بایستی نگاه های حداکثری، جبراندیش و جهشی – تصاعدی را کنار بگذارند و به تاثیرگذاری تکاملی و تدریجی تلاش ها و اقدامات دوراندیشانه خود بیندیشند. مثلا به جنبش و پدیده دوم خرداد ۱۳۷۶ و دولت اصلاحات دو رویکرد می توان داشت. در یک نگرش تکاملی این پدیده را می توان فرصت بسیار مغتنمی در بالندگی تدریجی حرکت مدنی- ملی آزربایجان دانست که به لحاظ گستره پایگاه اجتماعی، سازوکارهای و ابزارهای طرح مطالبات و کاهش هزینه های فعالیت سیاسی و اجتماعی و دیگر مسائل تاثیرات بسیار مثبتی بر تقویت حرکت نهاد. و در یک نگرش سطحی و کوتاه مدت می توان عملکرد دولت اصلاحات را با فقط به نقد و اهانت گویی کشید. در یک نگرش بلند مدت و تکاملی تحلیل گران روشن اندیش اذعان خواهند کرد که چگونه فضای دوم خردادی در شش سال اول خود موجب افزایش تصاعدی نشریه های دانشجویی و مطبوعات هویت گرا، رشد انجمن های علمی – فرهنگی، امکان برگزاری سمینارهای علمی و تاریخی گردید. حتی همایش عظیم سالانه قلعه بابک که یکی از بی نظیرترین نمادهای مدنی جنبشهای ملی در جهان بود در سایه آگاهی بخشی های فضای گفتمانی جدید خلق گردید. یا در سایه همین گفتمان بود که تیراژ هفته نامه ای مانند شمس تبریز در یک زمان کوتاه از یک هزار تیراژ به بیست هزار تیراژ در یخبندان تبریز رسید. لذا بر مبنای این ملاحظات، بحث نباید این باشد که اعلمی یا موسوی چه کارهایی برای آزربایجان نکرده اند یا دارای چه تفاوت های فکری و یا سیاسی با اهداف حرکت مدنی- ملی آزربایجان می باشند، بلکه دغدغه فعالان و تحلیل گران بایستی این باشد که چگونه و با چه روشها و استراتژی می توانیم از حضور و وجود این شخصیت ها برای تقویت و بالندگی کمی و کیفی حرکت ملی بیشترین و بهترین بهره را بگیریم. فعالان سیاسی- اجتماعی باید توجه نمایند که رمز نخست پایداری و تداوم جنبش های اجتماعی، تبلور حداقل شعور و آگاهی سیاسی و اجتماعی در میان توده ها و به ویژه طبقه متوسط یک جامعه است، بر این مبنا بایستی به این نکته توجه نماییم که حضور مغتنم کدام یک از شخصیت ها می تواند به تقویت این شعور جمعی کمک نماید. با توجه به این که ظهور و رشد سیاسی ملت ها فرایندی کاملا تدریجی و بطئی می باشد، لذا ضروری است که با پرهیز از هرگونه مواضع سطحی تخریبی و با اتخاذ مواضع مستدل به تقویت اشخاص و فضایی فکر نماییم که به تعمیق و رشد آگاهی جمعی مردم و نخبگان آزربایجان کمک خواهند کرد. نتیجه گیری گرچه نمی توان نقش افراد و یا موقعیت های خاص را در سرنوشت دموکراتیک اقوام و ملت ها خیلی بنیادی دانست، ولی توجه به این نکته بسیار ضروری است که موقعیت و سرنوشت ملت ها بستگی زیادی به شخصیت ها و مردان بزرگ هر قوم و نیز فرصت های تاریخی خاص داشته است. اگر ایده تکاملی بودن جنبش ها را باور نماییم، بایستی بپذیریم که شخصیت ها و استفاده خردمندانه ا ز فرصت ها بزرگترین سرمایه های یک ملت هستند. بر این مبنا انتخابات ریاست جمهوری و نیز کاندیداهای آزربایجانی حاضر در آنها سرمایه های بنیادی و نادر حرکت مدنی- دموکراتیک ملت آزربایجان هستند. لذا برخی افراد سطحی اندیش از هر طیفی صلاحیت ندارند که به هر نحوی در تخریب این فرصت ها از فضای گفتمانی موجود استفاده نمایند. باید دقت نماییم که یک ملت می تواند شامل تمام انسانهایی با نقاط ضعف و قوت فراوان باشند و تخریب هر عضوی از آن به منزله تضعیف موقعیت آن در زمان های مختلف و نابودی تدریجی وجودیت آن در گذر زمان می باشد. بر همین مبناست که نیروهای ضد دموکراتیک همواره به دنبال حذف و خاموش سازی موتور محرکه ملت ها یعنی نخبگان آنها هستند. لذا از فعالان و به ویزه مدیران سایت های اینترنتی انتظار می رود فضا را برای تضارب آراء نه اغتشاش آن فراهم نمایند و از تخریب شخصیت ها و موقعیت ها پرهیز نمایند.