گونتای گنجالپ پیشه وری نین داورانیشلاری اوزَرینه تنقیدی باخیش Pişəvərinin davranışları üzərinə tənqidi baxış - پیشه وری نین یئری اولوسال تاریخیمیزده، اولوسال دوشونجه میزده هاردادیر؟ - پیشه وری نین دوشونجه چیزگیسی حاققیندا بیلگیلنمک چوخ اؤنملیدیر. یعنی بیر فردی تانییا بیلمه میز اوچون اونون دوشونجه سی نین اولوشما و اولقونلاشما (یئتیشمه) سورجینی اؤیرنمه لی ییک. حیاتی بویونجا اؤزومسه دیگی دوشونجه لرین مضمونونو و قایناقلارینی بیلمکله اؤنملی بیلگیلر الده ائده بیلریک. چونکو بیر حرکتی یؤنلندیرن او حرکتین اؤنجولری نین (قاباقجللارینین) فیکیرلریدیر. بو آچیدان (زاویه دن) باخیلدیغیندا پیشه وری نین سیاسی دونیاگؤروشونو بیلمک گرکمکده دیر. پیشه وری نین یئرینی ده بو شکیلده تثبیت ائده بیلریک. - یعنی پیشه وری نین داها اؤنجه کی دونیاگؤروشو 1945-46-جی ایللر اولایینی تاثیرلندیرمیشمی؟ - پیشه وری " میللی حؤکومت"ین باشینا کئچمه دن اؤنجه بیر کوممونیست، بیر لئنینیست ایدی. بو یولدا اوزون زاماندا زینداندا قالمیشدی. پیشه وری نین دوشونجه چیزگیسینی ایزله دیگیمیزده، اونون باخیشیندا بعضی جوزیی دَییشیکلیکلرین اورتایا چیخدیغینا تانیق اولوروق. لاکین کؤکدن بیر دَییشیکلیک اولمامیشدیر. پیشه وری فیکرن و حیسسن اؤز کوممونیست کئچمیشی ایله حسابلاشمامیشدی. او کوممونیست کئچمیش کی، اورادا تورک کیملیگینه دایما ایکراهلا باخیلمیشدی. کوممونیزم ایرانا گیردیگی گوندن اعتیبارن تورک کیملیگینه قارشی توتوم سرگیله میشدیر. بلکه بو سببدن اولسا گرک کی، پیشه وری نین سؤزلری نین، یازیلاری نین ایچینده هئچ بیر زامان " تورک" سؤزونه راستلانمیریق. سووئتلرده موساواتچی کیملییه قارشی ستالین طرفیندن اورتایا قویولموش آذربایجانچیلیق چوخ ضعیف شکیلده پیشه وری نین نیطقلرینده گؤرونمکده دیر. 21 آذرده کی شوعارلاری، مئیدانلاردا سؤیله نن شعرلری اینجله دیگیمیزده بو حرکتین صینفی یؤنونون میللی یؤندن داها آرتیق اولدوغونو گؤروروک. بو شعرلرده فئودالیزم لعنتله نیر. - فئودالیزمین لعنتلنمه سی نین میللی مسئله ایله بیر ایلگیسی یوخمو؟ - فئودالیزم بیر تاریخی سورجدیر. فئودالیزمی اورتادان قالدیرماق میللی حرکتین آماجی اولمامالی ایدی، چونکو بونو باشارا بیلمزدی. فئودالیزمی اورتادان قالدیرما تاریخین وظیفه سیدیر. یعنی تاریخی ایره لیله ییش سورجینده بورژوازی مئیدانا چیخدیغیندا فئودالیزم اؤز-اؤزونه تاریخ صحنه سیندن گئری چکیلر. فئودالین مالینی آلیب یوخسوللارا پایلاماق نتیجه سینده آذربایجاندا گوج صاحیبی اولان فئوداللار تئهران رئژیمینی اؤزله مه یه باشلادیلار. میللی حرکت او زامان فئوداللارلا دوست اولماسایدی دا ان آزیندان اؤزونو دوشمن کیمی ده گؤسترمه مه لی، نئیترال داورانمالی ایدی. بلکه ده گوجلندیکدن، آذربایجاندا ایستیقرار برقرار ائتدیکدن 10-15 ایل سونرا فئودالیزمه قارشی اینقیلابی شکیلده دئییل، باشقا نؤوع ساواش آچماق مومکون اولاردی. یعنی آذربایجانا قارشی اولان خاریجی تهدیدلر، اؤزللیکله تئهران تهدیدی اورتادان قالخدیقدان سونرا دؤولت پلانلاماسی اساسیندا اؤلکه ده صنایئعلشمه گئدر و میللی بورژوازی یاراناردی. فئودالیزمی بو شکیلده تاریخه گؤممک اولاردی، 4-5 فئودالین مالینی، تورپاغینی آلیب رعیتلر آراسیندا پایلاماقلا فئودالیزم اورتادان قالخماز. فئودالیزم بیر ایقتیصادی سیستئم اولاراق تاریما (کشاورزییه) باغلیلیقدیر. تاریم ایقتیصادی سیستئمی نین یئرینی صنایئعلشمه آلدیغیندا فئودالیزم ده اؤز کولتورو ایله تاریخده قالار. یوخسا فئوداللارین یئرلرینی رعیتلر آراسیندا پایلاماقلا فئودالیزمین کولتورو اورتادان قالخماز. - میللی حؤکومتین فئوداللارا قارشی داورانیشی دوغرو اولمامایشدیر دئییرسینیز؟ - هر هانسی بیر ایش ائدیله جکسه، اونون زامانلاماسینا چوخ دیقت ائتمک لازیمدیر. اؤنجه دؤولت قورولمالی، اؤزونو ساووناجاق گوجو اولمالی، سونرا دوشمن و دوست تانیملاری گلیشمه لیدیر. او زامانکی ان چوخ دا شعر اولاراق یازیلان ادبییاتی اوخویاندا گؤروروک کی، میللی مسئله یه چوخ دا اؤنم وئریلمیر، داها چوخ صینفی موباریزه یه اؤنم وئریلیر. سادجه بو صینفی موباریزه نین مکانی آذربایجان اولاراق گؤستریلیر. آذربایجان دوشمنه قارشی موباریزه نین سنگری کیمی گؤستریلیر. هانسی دوشمنه؟ فئوداللارا قارشی! یعنی او زامان فارس شووینیزمی نین تورکلره قارشی هر جور سالدیریسینا، ایدئولوژیک حمله سینه رغمن بیر تک یئرده " فارس شووینیزمی" ایفاده سی تلففوظ ائدیلمیر. فئودالیزمه قارشی موباریزه نی ده سووئتلر کؤروکله ییردی. سووئتلر و سووئت یانلیسی اولان پیشه وری تورک میللی کیملیگی نین اورتایا چیخماسیندان یانا دئییلدیلر. چونکو تورک کیملیگی اورتایا چیخدیغیندا سووئت مکانینداکی تورکلری ده تاثیرلندیره بیلردی. بونا نه سووئتلر ایذن وئرردی، نه ده پیشه وری بونو ایستردی. پیشه وری نین ان ضعیف جهتی ده فیکیر باخیمیندان بو ایدی. بو ضعیف جهتینی اورتادان قالدیرماق اوچون مخفی شکیلده ده اولسا اؤز کوممونیست کئچمیشی ایله حسابلاشمالی و روسلارا بو قدر گوونمه مه لی ایدی. بیر لیدئرین گووَن یئری میللی ایراده اولمالیدیر، باشقا بیر اؤلکه نین سیاسی فلسفه سی دئییل. - بونو بیر آز داها آچارمیسینیز؟ - پیشه وری ایرانی کیملیکدن، یعنی فارسچیلیغی تمثیل ائدن ایرانی کیملیکدن ذهنی باخیمدان تام اولاراق آیریلمامیشدی. اونون تبریزده سؤیله دیگی مشهور بیر نیطقی وار. دئییر کی: " آذربایجان گنجلیگی بوتون ایران گنجلیگینه نمونه اولاجاق. " آداما سورمازلارمی کی، سنین ایران گنجلیگی ایله نه ایشین وار؟ سورمازلارمی کی، سن آذربایجان کیملیگی اینشاء ائتمک ایسته ییرسنسه ندن آذربایجان گنجلیگی نین میللی ائنئرژیسینی و دیقتینی ایرانا نمونه اولماغا گؤستریرسن؟ بوتون بو سؤیله ملرین (گفتمانلارین) هامیسی دونیانی بوروین سووئتیزاسیون سؤیله ملریندن باشقا بیر شئی اولمامیشدیر. او زامان آذربایجان اهالیسی نین سایینی 4.5 میلیون اولاراق قئید ائدیرلر. یعنی بو آز میقداردا اولان توپلومون قورتولوشچو سؤیله ملری وطن محورلی اولمالی ایدی. ایندی ده او شکیلده. بو گون ده تورک گنجییگی نین تاریخی میسسیونو اؤز میللی کیملیگینی، میللی دیلینی، میللی جوغرافییاسینی، میللی اوردوسونو، میللی بیلینجینی اینشاء ائتمکدن عیبارتدیر. تاریخده کی سؤیلم (söyləm- گفتمان) یانیلقیسی ایچینه گیرمه میز بیزه چوخ باها باشا گلمیشدیر. - او زامان فرقلی سؤیلم گلیشدیرمک مومکونمو ایدی؟ هم زامانین اؤزونده بیزیم منافعییمیز آچیسیندان بعضی عکسیکلیکلری وار ایدی، هم ده او زامان دونیانین بؤیوک گوجلری آذربایجاندا بوینوز- بوینوزا گلمیشدیلر. - اؤنملی بیر شخصییت زامانین ایچینده اولماز، زامانین اوستونده اولار، زاماندان یوکسک اولانلاری دوشونر. ذاتن زاماندان یوکسَیه چیخا بیلمه مک، مثلن حتّی 10 ایل سونراکی گله جگی گؤره بیلمه مک حسابینا میللی موباریزه صینفی موباریزه یه ائندیریلمیشدی. یعنی سؤزده میللی دئییلیردی، آنجاق داورانیش اولاراق صینفی موباریزه ایدی. آیریجا، او زامان مؤوجود اولان ان بؤیوک خطالاردان بیری ده بؤیوک دؤولتلرله موناسیبتده آلتئرناتیوسیز بیر پولیتیکانین ایزلنمه سی ایدی. یالنیز روسلارا گووه نیلمیشدیر. غرب دؤولتلری پیشه وری نین کئچمیشیندن دولایی اونا گووَنه بیلمزدیلر، چونکو او زامان ایکینجی دونیا ساواشیندان غالیب چیخمیش و یا غالیب چیخدیغی تبلیغ ائدیلن سووئتلر، غربی تهدید ائدیردی. سووئتیزم ایدئولوژیسینه قاپیلمیش شخصلره، اؤزللیکله ایران و آذربایجان کونوسوندا غرب اؤلکه لری گوونمیردی. اونلارلا طرف موقابیل اولماق ایسته میردیلر. پیشه وری کئچمیشی ایله حسابلاشمیش اولسایدی، بو گووه نی یارادا بیلردی. پیشه وری تک آلتئرناتیولی داورانماق یئرینه بیر نئچه آلتئرناتیو گلیشدیره بیلسه یدی، بیز مغلوب اولمازدیق. پیشه وری بیر شکیلده غربه ایثبات ائتمه لی ایدی کی، آذربایجان سووئتلرین اوسسو (üss- پایگاه) اولماق فیکرینده دئییلدیر. - آنجاق پیشه وری نین بو شکیلده داورانماسینا سووئتلر ایذن وئرمزدی. چونکو او زامان سووئت اوردوسو تبریزده و آذربایجانین دَییشیک یئرلرینده ایدی. - سووئتلرین بونا ایذن وئریب- وئرمه مه سی باشقا کونودور. سؤز کونوسو پیشه وری نین ذهنییتینده بو شکیلده بیر پلانین اولوب-اولماماسیدیر. پیشه وری نین داورانیشلاری و یازیلاری بئله بیر پلانین اولمادیغنی گؤستریر. یعنی پیشه وری ایسته سه ایدی اؤز نیماینده لرینی گیزلین شکیلده ده اولسا غرب سفیرلیکلری و نیماینده لری ایله ایله گؤروشدوره بیلردی. منجه هر حالدا غرب اؤلکه لری ده بو گؤروشه حاضیر اولاردیلار. بئله بیر گیریشیملرین اولمادیغی گؤرونور. بئله بیر پلان اولسایدی آذربایجان مصئله سی استالینین اینحیصاریندان چیخیب باشقا بؤیوک دؤولتلری ده ماراقلاندیرا بیلردی. یعنی آنلاشیلان بودور کی، دونیایا حاکیم اولان او گونکو شرطلر ایچینده آذربایجان مسئله سی یاخشی اورتایا چیخمیشدی، آنجاق یاخشی داوام ائده بیلمه دی. داوام ائتدیرجک کادرلار یوخ ایدی. - پیشه وری سووئتلره گئتمه سه ایدی، تبریزده قالیب ساواشسا ایدی، آذربایجان میللی مسئله سی نین عاقیبتی فرقلی اولا بیلردیمی؟ - پیشه وری تبریزده قالسایدی هئچ ساواش دا اولمایاجاقدی بلکه. یعنی تئهران اؤزو هامیدان اؤنجه آذربایجانین حاقلارینی تانییاجاقدی. - بونون اوچون یئترلی تاریخی بیر دلیل وارمی؟ - دوکتور جاواد هئیتین فیروز هئیت آدیندا بیر قارداشی وار. فیروز هئیت آمئریکادا " رئفورم " آدیندا بیر درگی چیخاریردی. بو درگیده 1946-جی ایلده تئهراندان تبریزه یوللانان اوردونون باشیندا دوران سرهنگ فولادوندین خاطیره لری یاییلدی. فولادون یازیر: " بیز فدایلرین ایمانیندان چوخ قورخوردوق. تبریزه گئدرکن زنگاندا اوردو اوتوراق سالمیشدی. گئجه یاریسی عسگرلرین بیری نین توفنگیندن تصادوفن بیر گولله آچیلدی. ائله بیلدیک فدایلر هوجوما کئچمیش. عسگرلریمیز قورخولاریندان پرن- پرن داغیلدیلار." و رئفورم درگیسی نین ایکینجی ساییسیندا یئنه ده سرهنگ فولادوند داوام ائدیر: " اگر آذربایجانی ساووناجاق 500 فدایی اولسایدی، بیزیم اینتیحاردان باشقا چاره میز یوخ ایدی. بوتون فدایلرین سیلاحلارینی آلمیشدیلار. بیز ده چوخ راحات شکیلده آذربایجان گیردیک." بیلیرسینیز کی، تئهراندان گلن بو اوردو آذربایجاندا بؤیوک قتللر تؤرتدی. بو اوردونون قارشیسیندا او زامان تبریزین باش موللاسی اولان شریعتمداری قوربان کسدی. یعنی شهرین باش موللالاری دا سووئتیزمین دین دوشمنلیگیندن قورخویا دوشموشدولر. بو موللالارلا دا گیزلین و یا آچیق شکیلده موناسیبت قورولمامیش، اونلارا دَیَر وئریب میللی جبهه یه چکمه میشدیلر. بؤیوک داورانیش و بیلگی عکسیکلیگی نین اورتادا اولدوغونا تانیق اولوروق. بونون سببی او ایدی کی، روسلارین آرخادان ضربه ووراجاقلارینا اینانمیردیلار. میللی ایراده یه گوون نه دئمکدیر؟ یعنی میللتین ایچینده اولان بوتون صینیفلرین و دینی قروپلارین حیمایه سینی جلب ائله مک. آتاتورک میللی قورتولوش ساواشینا باشلارکن، دیندارلاری دا اؤز یانینا آلدی. اؤلکه نی قورتاردیقدان و دؤولتی قوردوقدان سونرا گیزلین پلانینی، یعنی سئکولار دؤولت قورما پلانینی آچیقلادی. یعنی بوتون تهدیدلرین اورتادان قالخدیغی بیر دؤنمدن سونرا. پیشه وری بونو دوشونمه لی ایدی کی، روسلار اونو زورلا تبریزدن آییرا بیلرلر. بونو دوشونمه میش دئمک. دوشونسه ایدی، روسلارین احاطه سیندن چیخماق اوچون بیر یول تاپاردی. بیر یول تاپیب و قورتولوش ساواشینا باشلامالی ایدی. یعنی هم روسلارا، هم فارسلارا قارشی خالقی سفربر ائتمه لی ایدی. بئله بیر گیریشیمده بولونسایدی، دونیانین دیقتینی جلب ائدر و آذربایجان حقیقتی نین روس اینحیصاریندا اولمادیغینی دونیایا گؤسترردی. فدایلرده اولان بو ایمان نتیجه سینده نه تئهران آذربایجانا سالدیرا بیلردی، نه ده روسلار موداخیله ائده بیلردی. چونکو سووئتلر آمئریکانین آتوم بومباسی تهدیدیندن قورخموش، ایراندان قیسا سوره ده چیخماغی بوینونا آلمیشدی. تام بو سیرادا چوخ جسارتلی و شرفلی بیر موباریزه نی باشلاتمانین زامانی ایدی. آذربایجاندا مینلرجه اینسانین اؤلدویونو بیلیریک. بو اینسانلار ساوونماسیز قالمیشدیلار. بونلار ساواش مئیدانیندا اؤلسَیدیلر باشقا تاریخ یاراناردی. ساواش مئیدانیندا اؤلسَیدیلر اونلارین قانی یوردلارینین قورتولوشونون ضامینی اولاردی. آنجاق کیمین رهبرلیگینده ساواشمالییدیلار؟ حؤکومتین باشچیسی یا اؤزو گئتمیش، یا دا روسلار آپارمیشدیلار باکییا؟ مملکتین سنه احتییاجی اولدوغو بیر زاماندا سنین باکیدا نه ایشین وار؟ بئله شئی اولورمو؟ اگر بئله اولاجاقدیسا او زامان اووَلدن بو ماجرایا گیرمه مه لی ایدین. - پیشه وری ایله او زامانکی کوردوستان حؤکومتی آراسینداکی موناسیبتلری نئجه دَیَرلندیریرسینیز؟ - او زامان پیشه وری 25 ایل اؤنجه نریمانووون باکیداکی داورانیشینی تبریزده تکرارلامیشدی. یعنی نریمانوو زنگزورو ائرمنیلره باغیشلادی، پیشه وری ده ساوجیبولاغی کوردلره باغیشلادی. ساوجیبولاق آذربایجانین تام اورتاسی و تورک یوردودور. ائله شئیمی اولور؟ کوردلر حؤکومت قورورلارسا گئتسینلر ان بؤیوک شهرلری اولان سنندجی اؤزلرینه باشکند ائله سینلر. - گئرچکدن او زامان پیشه وری نین ساوجیبولاغین کوردوستانین باشکندی اولماسینی اؤنله یه جک گوجو وارمی ایدی؟ - وار ایدی. پیشه وری تکلیف ائتسیدی کی، باشکندینیزی سنندج اولاراق سئچین، اونلار دا بونا تسلیم اولاردیلار. چونکو او زامان کوردلر ده آذربایجانلا قارشی- قارشییا گلمک ایستمیردیلر. اونلار دا گوجسوز ایدیلر. هله پیشه وری نین گوجو وار ایدی یا یوخ، بو باشقا مسئله دیر. ان آزیندان پیشه وری نین بئله بیر آچیقلاماسی اولمالی ایدی. او آچیقلاما بو گون و گله جکده بیزیم الیمیزده رسمی سند اولاردی. شخصیتلر گله جک حاققیندا دا دوشونمک زوروندادیرلار. بورادا بیر شئیه تانیق اولورق کی، اؤز ایدئولوژی کئچمیشلری ایله حسابلاشیب آیریلمایان نریمانوو و پیشه وری یوردلارینا یارارلی اولا بیلمه دیلر. - سیز بورادا سانکی یالنیز پیشه ورینی سوچلو اولاراق گؤرورسونوز! سانکی فارسلار یوردوموزا هوجوم ائتمه میشلر! - بو حاقدا چوخ آراشدیرمالار آپاریلیب. فارسلارین نه قدر تورک قانی آخیتدیغینی هامی بیلیر. آنجاق ندن بیز ساوونماسیز قالدیق؟ بوندان بیر عیبرت درسی آلمالیییق یا یوخ؟ پیشه وری نین دار گونده تبریزده اولماماسی روح دوشگونلوگو یاراتدی. میللت باشسیز قالدی. فدایلر سیلاحسیزلاندیلار. دیره نیش و ساواش روحو قیریلدی. ایندی بو حادیثه یه گؤره گئدیب داغداکی چوبانی سورقولایا بیلمریک البتته کی. بو حرکتده اؤنه چیخمیش اینسانلار تاریخی مسئولییت داشیییرلار. - آنجاق او زامان بؤیوک ایشلر گؤرولدو. تبریزده اونیوئرسیتئت و فلورمونیا آچیلدی. بونلار آزمی؟ - بونلار گؤزل ایشلر. آنجاق ان بؤیوک و ان گؤزل ایش غلبه دیر. یاپیلانلار اؤز یئرینده، یاپیلمایانلارا گؤره سورقولانما اولمالیدیر. بیر حقیقت وار تاریخیمیزده کی، حئیدرعمواوغلو ایله کوممونیزم ایدئولوژیسی گونئی آذربایجانا سوخولدوغو گوندن اعتیبارن بیزه ضرر وئرمیشدیر. - پیشه وری نین آذربایجانچیلیق ایدئولوژیسینه قیساجا ایشاره ائتدینیز. بو نه دئمکدیر؟ - آذربایجانچیلیق 1940´لاردان سونرا اورتایا چیخدی سووئت آذربایجانیندا، بوگونکو آذربایجان جومهورییتینده. بو ایدئولوژینی موساواتچیلیغین تورکچولوک ایدئولوژیسینه قارشی گلیشدیردیلر. آذربایجان بیزیم جوغرافی کیملیگیمیزی اولوشدورا بیلر. اولوسال کیملیگیمیزین تاریخی آدی تورکلوکدور و ایدئولوژیمیز ده تورکچولوک اولا بیلر. موساواتچیلار بونو دوغرو سئزمیشدیلر. پیشه وری زامانیندا آذربایجانچیلیق آنلاییشی نین اورتایا چیخماسی نین بیر او قدر ده ضرری یوخ ایدی. خئییرلی ایش ایدی، چونکو نتیجه اعتیباری ایله آنا دیلییمیزده، یعنی تورک دیلینده مکتبلر آچیلیردی. آنجاق او زامانکی سووئت باسقیسی بلکه بونو ایجاب ائدیردی. لاکین بو گون بیزیم بیر تک یولوموز واردیر او دا تورک میللی کیملیگیمیزه صاحیب چیخیشیمیزدیر. او ایدئولوژی تاریخده قالدی. بو گونکو حرکتلیلیگیمیزی تورک میللی کیملیگی نین یوکسلیشی اولاراق تانیملامالیییق.