Ali Lider Müctəba Xameneinin ictimaiyyət qarşısında görünməməyə davam etməsi Tehranda qeyri-adi siyasi vəziyyət yaradıb. Ona aid edilən mesajlar, o cümlədən ABŞ-la danışıqlar məsələsində ölkənin əsas siyasətini müəyyənləşdirməyə davam etsə də, onun ictimaiyyətlə birbaşa ünsiyyətinin olmaması yüksək vəzifəli şəxslərə və güclü dövlət institutlarına onun mövqeyini şərh etmək üçün geniş imkan yaradır.

Bu isə İranın gələcək xarici və təhlükəsizlik siyasəti üçün ciddi nəticələr doğura bilər.

Təhlükəsizlik aparatının artan rolu

Əsas narahatlıq yalnız Xameneinin ictimaiyyət qarşısında görünməməsi deyil. Problem ondadır ki, onun yoxluğu hakimiyyət və hərbi imkanları çox olan qurumlara onun səlahiyyətlərindən isifadə etməkdə imkanlar verə bilər.

İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) və digər təhlükəsizlik qurumları artıq İranın siyasi sistemində mühüm mövqeyə malikdir.

Ali Liderin mövqeyi qeyri-müəyyən olduqda, məhz bu institutlar onun mesajlarının əslində nə demək olduğunu göstərməkdə mühüm gücə ola bilərlər. Beləliklə Ali Liderin ictimaiyyətə açıqlanan mesajları sözügedən qurumların maraqlarına uyğun dəyişdirilə və ya şərh edilə bilir. Bununla da, eyni lider həm danışıqları dəstəkləyən, həm də ona prinsipial olaraq şübhə ilə yanaşan şəxs kimi təqdim edilə bilər.

İranın qarşıdurma ilə diplomatiya arasında seçim etdiyi bir vaxtda bu qeyri-müəyyənlik vəziyyəti daha da qəlizləşdirə bilər.

Daha aqressiv İran?

İranın mütləq şəkildə daha aqressiv olacağına dair əminlik yoxdur. Lakin mövcud siyasi struktur narahatlıq üçün müəyyən əsaslar yaradır.

Əgər hərbi və təhlükəsizlik institutları Ali Liderin mövqeyinin şərh edilməsində daha böyük rol əldə edərlərsə, münaqişəni üstün tutan siyasətləri əsaslandırmaq daha asan ola bilər.

SEPAH İranın hərbi imkanlarının, regional müttəfiqlərinin və çəkindirmə strategiyasının qorunmasında güclü institusional maraqlara malikdir. SEPAH rəsmiləri Xameneini hərbi sahədə güclü biliyə və hakimiyyətə malik, fəal müharibə lideri kimi təqdim edirlər. İran xarici rəqiblərinin təzyiqi altında olduğu bir dövrdə belə bir obraz xüsusilə diqqətə laiqdir.

Uzunmüddətli böhran təhlükəsizlik aparatını zəiflətmək əvəzinə, əksinə, onun amansız mövqeyini daha da gücləndirə bilər.

Qeyri-müəyyən liderliyin təhlükəsi

Ən narahatedici məqam İranın getdikcə Ali Liderin aydın şəkildə açıqladığı qərarlarla deyil, onun mövqeyinin şərh edilməsi ilə idarə edilməsidir.

Siyasət açıq şəkildə müəyyənləşdirildikdə məsuliyyəti müəyyən etmək nisbətən asandır. Lakin qərarlar yazılı mesajlar vasitəsilə çatdırıldıqda və müxtəlif rəsmilər tərəfindən fərqli şəkildə şərh edildikdə, bir neçə siyasi qrup öz mövqeyinin ölkənin ali rəhbərinin iradəsini əks etdirdiyini iddia edə bilər. Bu isə məsuliyyətin yayılmasına gətirib çıxarır.

Hərbi eskalasiya Ali Liderin istəyinə uyğun addım kimi təqdim edilə bilər. Diplomatik təşəbbüs də eyni şəkildə onun razılığı ilə həyata keçirilən siyasət kimi göstərilə bilər. Əgər bu siyasətlərdən hər hansı biri uğursuzluğa düçar olarsa, məsuliyyət onları həyata keçirən şəxslərin üzərinə qoyula bilər.

Belə sistem İranın siyasətini daha az proqnozlaşdırılan edir.

Xameneidən sonrakı İran məsələsi

Daha böyük sual İranın mövcud hakimiyyət strukturunun gələcəkdə necə dəyişəcəyidir.

Təhlükəsizlik institutlarının üstünlük təşkil etdiyi gələcək İran daha mərkəzləşdirilmiş, hərbiləşdirilmiş və rəqiblərinə qarşı daha sərt mövqedə dayanan dövlət ola bilər.

Belə bir ssenaridə İran diplomatik kanalları açıq saxlaya, eyni zamanda hərbi imkanlarını genişləndirə və regional silahlı qruplara dəstəyini davam etdirə bilər.

Bu isə İranın qonşuları və Tehranla uzunmüddətli razılaşma əldə etməyə çalışan Qərb dövlətləri üçün daha mürəkkəb vəziyyət yaradar.

Artıq əsas sual yalnız İranın Ali Liderinin diplomatiyanı dəstəkləyib-dəstəkləməməsi olmayacaq.

Əsas sual İrandakı hansı qurumların diplomatiya üçün yetərincə qədər gücə malik olması və diplomatiyanın uğursuzluğa düçar olduğu halda nə baş verəcəyidir.

Potensial olaraq daha təhlükəli İran

Bura qədər haqqında danışılan proseslər İranın milli siyasətinin müəyyənləşdirilməsində təhlükəsizlik aparatının daha böyük rol oynadığı sistemə doğru hərəkət edə biləcəyini göstərir.

Bu, İranın avtomatik olaraq daha aqressiv olacağı anlamına gəlmir. Lakin hərbi və təhlükəsizlik institutlarının Ali Liderin səlahiyyətlərini şərh edən əsas qüvvələrə çevrilməsi ölkənin bundan sonra daha aqressiv ola biləcəyi ehtimalını artırır.

İctimaiyyət qarşısında görünməyən lider, qeyri-müəyyən siyasi mesajlar və güclü təhlükəsizlik aparatı potensial olaraq təhlükəli vəziyyət yaradır.

İran yenə də danışıqlar apara bilər. Yenə də razılaşmalar imzalaya bilər. Lakin ölkənin istiqamətini müəyyənləşdirmək imkanına malik olan siyasi qüvvələr İranın hərbi gücünün və regional təsirinin qorunmasında marağı olan qüvvələr kimi görünür.

İranın qonşuları, ABŞ və İsrail üçün bundan çıxan nəticə aydındır: İranda yeni hakimiyyət strukturunun formalaşması avtomatik olaraq ölkənin daha mötədil istiqamətə yönəlməsi kimi qiymətləndirilməməlidir.

Əksinə, İran diplomatiyanı hərbi təzyiqlə birləşdirən və rəqibləri ilə qarşıdurmanı milli strategiyasının əsas elementlərindən biri kimi görməyə davam edən daha iddialı və potensial olaraq daha aqressiv dövlətə çevrilə bilər.

 

C