Reyçel Avraham

28 Yanvar 2026

Mən bunu yazdığım bir vaxtda, iranlılar İran rejimini devirmək üçün etirazlarda iştirak edərək həyatlarını təhlükəyə atırlar. Ölənlərin sayı artmaqda davam edir, onlarla etirazçı öldürülüb. Bir çox etirazçı həbs olunub, işgəncə verilib və cinsi təcavüzə məruz qalıb. Həbs olunanlar “Allaha düşmənçilik” və digər uydurma ittihamlarla ciddi şəkildə edam olunma riski ilə üzləşiblər. Bu etirazlardan sonra İrandakı Azərbaycan qadınları Qərb feministlərini onlarla həmrəylik nümayiş etdirməyə çağırırlar.

“Azərbaycan qadınları uzun müddətdir davam edən gender zülmü və etnik ayrı-seçkiliyin kəsişməsindədirlər. Bu da onların hökumət repressiyaları nəticəsində əziyyətlərini artıra bilər”, - deyə insan haqları fəalı Türkan Bozqurd bildirib. 

İnsan haqları hesabatları göstərir ki, ölkə miqyasında baş verən üsyanla paralel olaraq, azərbaycanlıların çoxluq təşkil etdiyi şəhərlər, o cümlədən Təbriz, Urmiya, Xoy və Ərdəbildə nümayiş və tətillərdə iştirak edib. Bu arada təhlükəsizlik qüvvələri cinayətlərin tam miqyasını gizlədən kommunikasiya məhdudiyyətləri fonunda ölümcül güc tətbiq edib və kütləvi həbslərə başlayıb.

İran rejiminə müxalif jurnalist Əhməd Obali da məsələ ilə bağlı fikirlərini bildirib: "Bu gün Güney Azərbaycanda qadınlar bu repressiv dini rejimə qarşı mübarizənin ön cəbhəsindədirlər. Bədnam Evin həbsxanasında cəza çəkən Nobel Sülh Mükafatı laureatı Nərgiz Məhəmmədi özü Azərbaycandan və Zəncan şəhərindəndir.Media  beynəlxalq səviyyədə onun etnik kimliyini əks etdirmir."

Azərbaycanlı qadınların təqib və incidilməsi

İrandakı azərbaycanlı qadınlar on illərdir ki, ana dilində təhsil almaq və işləmək hüququndan məhrumdurlar və etiraz etdikləri zaman həbs, işgəncə və hətta edamla üzləşirlər. İran İnsan Hüquqları Təşkilatının hesabatına görə, azlıqların dillərinin sıxışdırılması, Güney Azərbaycanda qadınların savadsızlıq səviyyəsinin 20 faizə çatması ilə nəticələnib. Bu yüksək savadsızlıq səviyyəsi onların İran məhkəmə sistemi ilə qarşılaşmalarına da mənfi təsir göstərib. İran İnsan Hüquqları Təşkilatının məlumatına görə, "Güney Azərbaycan kimi etnik bölgələrdə qadınların edam edilməsi halları daha çoxdur".

Bununla belə, Bozqurd qeyd edib ki, etirazlara qoşulan İrandakı azərbaycanlı qadınların Fars bölgələrindəki feminist həmcinslərindən fərqli prioritetləri var. O, bildirir ki, fars bölgələrindəki yuxarı təbəqədən olan qadınlar bütün İran qadınlarına təsir edən məcburi hicaba qarşı şövqlə kampaniya apararkən, Güney Azərbaycandakı qadınlar "namus üstündə qətllər, uşaq nikahları, təhsil imkanı və mövcud bərabərsizlikləri daha da artıran su və qida çatışmazlığı və ətraf mühit məsələləri" kimi daha aktual problemləri qaldırırlar.

“Urmiya gölünün quruması əsasən pis idarəetmə və bənd tikintisi və kənd təsərrüfatı suyunun yönləndirilməsi kimi yanlış siyasətlə idarə olunan amillərlə bağlıdır. Bu, ətraf bölgələrdəki əhali üçün əhəmiyyətli sosial və sağlamlıq problemlərinin ortaya çıxmasına səbəb olub. Araz çayı hövzəsindəki çirklənmə ilə bağlı narahatlıqlar, o cümlədən çay sisteminin bəzi hissələrində ağır metalların tapılması elmi tədqiqatlarda sənədləşdirilib. Su çatışmazlığı və ətraf mühitin dağıdılması davamlı şəkildə ödənişsiz məişət məsələləri və qayğı məsuliyyətlərinin yükünü artırdığı üçün, bu şoklar Azərbaycan qadınlarının üzərindəki qeyri-mütənasib yükü artırır”,- o əlavə edib. 

Məişət və dövlət zorakılığı ilə mübarizə

Bu məsələnin daha aydın olması üçün qeyd edək ki, Məhkəmə Tibb Təşkilatının Klinik Müayinələr Ofisinin baş direktoru Fərzanə Mehdizadə 2022-ci ildə məişət zorakılığı nəticəsində yaranan fiziki xəsarətlərə görə 75.000 qadın və uşağın məhkəmə tibb müəssisəsinə göndərildiyini açıqlayıb.

“Bu şok edici statistika göstərir ki, İranda qadınlara qarşı ayrı-seçkilik mövzusunda müzakirələr vahid və məhdud diqqət məsələsindən daha irəliyə getməlidir.”

Bu, Güney Azərbaycandakı qadınların məcburi hicaba etiraz etmələrinin vacib olmadığı demək deyil. 

Sosioloq Sevil Süleymani məsələ ilə bağlı deyib: "Digər İran qadınları kimi, Azərbaycan qadınları da məcburi hicaba, dövlət zorakılığına və gender aparteidinə etiraz edirlər. Ancaq onlar həm də daha dərin bir problemə etiraz edirdilər: etnik kimliklərinin silinməsinə. Etirazlar zamanı bir çox Azərbaycan qadını yaralandı, həbs edildi və ya öldürüldü, Ancaq onların azərbaycanlı kimliyi tez-tez və bilərəkdən mediada işıqlandırılmırdı. Bu isə Azərbaycan qadınlarının gender zülmünə və etnik marjinallaşmaya müqavimət göstərməsi kimi deyil, sadəcə "İran qadınları" kimi təqdim olunurdu."

O, əlavə edib: "Buna görə də beynəlxalq ictimaiyyətin diqqəti haqlı olaraq ölümü qlobal qəzəbə səbəb olan Məhsa Əminiyə yönəlib, Azərbaycan qadınlarının müqaviməti isə əsasən diqqətdən kənarda qalıb. Bu, qurbanlar arasında rəqabət deyil, bu olduqca seçici yanaşma və tanıma məsələsidir. Qərb mediası və hətta beynəlxalq feminist diskursun bəzi cərəyanları tez-tez İran qadınlarının mübarizələrini qloballaşdırır, İranda bərabərsizliyi formalaşdıran etnik, dil və irqin daxili iyerarxiyalarını görməzdən gəlir. Azərbaycan qadınları bu boşluqda ilişib qalıblar."

Güney Azərbaycan türkləri İran əhalisinin təxminən 40 faizini təşkil edir, ancaq onlara ikinci dərəcəli vətəndaşlar kimi yanaşılır. İrandakı Azərbaycan qadınları həm qadın, həm də azərbaycanlı kimi ikiqat ayrı-seçkiliklə üzləşirlər. Onlar gündəlik həyatlarında həm gender aparteidinə, həm də etnik aparteidə qarşı mübarizə aparırlar.

Qərb feministləri molla rejimindən azadlıq istəyən Güney Azərbaycan qadınları ilə həmrəylik ifadə etməlidirlər.

GünazTV