Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında “Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi”nin imzalanması Yaxın Şərqdə son dövrün ən mühüm təhlükəsizlik hadisələrindən biridir. Sazişə imza atan ölkələr onu müdafiə xarakterli və hər hansı konkret ölkəyə qarşı yönəlməyən razılaşma kimi təqdim etsələr də, bu sənəd İranın regiondakı ən böyük təhlükəsizlik böhranlarından birinin mərkəzində olduğu bir vaxtda imzalanıb.

Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının liderləri cümə günü, avqustun 7-də Məkkədə bu sazişi imzalayıblar. Açıqlanan müddəalara əsasən, üç ölkədən birinə qarşı silahlı hücum hər üç ölkəyə qarşı hücum kimi qiymətləndiriləcək. Sazişin tam mətni hələ açıqlanmayıb və bu səbəbdən üzvlərin dəqiq hərbi öhdəliklərini qiymətləndirmək çətindir. Bununla belə, “birinə hücum hamısına hücumdur” prinsipi sazişi kollektiv müdafiə mexanizmlərinə yaxınlaşdırır.

 

Bu saziş hazırkı şəraitdə niyə əhəmiyyətlidir?

Bu pakt boşluqda yaranmayıb. Region son aylarda qarşıdurmaların, raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumların, eləcə də enerji üçün həyati əhəmiyyət daşıyan marşrutlara təhdidlərin artmasının şahidi olub. Belə bir şəraitdə üç regional güc təhlükəsizliyin bir hissəsinə dair məsuliyyəti ortaq mexanizm çərçivəsində təşkil etməyə çalışıb.

Türkiyə NATO üzvüdür və alyansın ən böyük ordularından birinə malikdir. Pakistan nüvə silahına malik yeganə müsəlman ölkəsidir. Səudiyyə Ərəbistanı isə maliyyə gücü, siyasi mövqeyi və ərəb dünyası ilə enerji bazarında strateji əhəmiyyətə malikdir.

Bu üç ölkənin hərbi, iqtisadi və geosiyasi imkanlarının bir araya gəlməsi yeni sazişə ciddi çəki verir.

Lakin sazişin əsl əhəmiyyəti yalnız üzv ölkələrin hərbi gücündə deyil. Əsas sual budur: bu üç ölkə məhz indiki mərhələdə niyə yeni müdafiə çərçivəsi yaratmağa ehtiyac duydu?

 

Türkiyə: Bu pakt İrana qarşı deyil!

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan şənbə günü bu sazişin İrana və ya hər hansı başqa ölkəyə qarşı yaradılmadığını vurğulayıb.

Fidan bildirib ki, pakt texniki baxımdan NATO-nun 5-ci maddəsindəki qarşılıqlı müdafiə prinsipinə bənzəyir. Lakin üzvlərdən birinə hücum edilmədiyi müddətdə konkret heç bir ölkə təhdid kimi müəyyən edilməyib. O, həmçinin Misir də daxil olmaqla digər ölkələrin gələcəkdə bu çərçivəyə qoşula biləcəyini bildirib.

Səudiyyə Ərəbistanı da sazişin hərbi ox və ya məzhəb blokunun yaradılması anlamına gəlmədiyini vurğulayıb.

Beləliklə, rəsmi mövqeyə görə cavab aydındır: Məkkə sazişi İrana qarşı deyil.

Lakin beynəlxalq siyasətdə yalnız bir sazişin mətnində yazılanlar əhəmiyyət daşımır. Sazişin hansı vaxtda, hansı şəraitdə və hansı təhlükəsizlik mühitində imzalanması da onun siyasi mesajını müəyyən edir.

 

İran niyə bu sazişə laqeyd qala bilməz?

İran sazişin mətnində birbaşa təhdid kimi göstərilməsə belə, yeni paktın İranın əsas hərbi güclərindən biri olduğu bir regionda yaradıldığını nəzərdən qaçırmaq olmaz. Tehranla Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasındakı münasibətlər isə əməkdaşlıqla yanaşı, rəqabət və regional fikir ayrılıqlarını da özündə birləşdirir.

Əgər bu saziş gələcəkdə daha vahid hərbi struktura çevrilərsə, Səudiyyə Ərəbistanına qarşı genişmiqyaslı hər hansı hücum Tehran və Ər-Riyad arasındakı münasibətlərdən daha böyük məsələyə çevrilə bilər.

Belə bir şəraitdə ikitərəfli böhran üçtərəfli məsələyə çevrilə və ən azı siyasi və müdafiə öhdəlikləri baxımından Türkiyə ilə Pakistanı da prosesə cəlb edə bilər.

Sazişin İran üçün əsl əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır.

 

“İslam NATO-su” formalaşırmı?

Son günlər bəzi təhlillərdə bu saziş “İslam NATO-su”nun yaradılması istiqamətində addım kimi qiymətləndirilib. Lakin hazırda bu ifadə hüquqi reallıqdan daha çox siyasi təsvir xarakteri daşıyır.

Məkkə sazişi struktur və əməliyyat öhdəlikləri baxımından hələ NATO-dan xeyli uzaqdır. Sazişin tam mətni açıqlanmayıb və üzvlərdən birinə hücum ediləcəyi təqdirdə digər iki ölkənin dəqiq hansı səviyyədə hərbi dəstək göstərməli olduğu məlum deyil.

Fidan həmçinin üzv ölkələrin nazirlərindən ibarət komitənin yaradılacağını və baş katibliyin Səudiyyə Ərəbistanında yerləşəcəyini bildirib. Bu struktur daha sistemli müdafiə əməkdaşlığı üçün zəmin yarada bilər. Lakin onun nə dərəcədə real hərbi ittifaqa çevriləcəyi hələ məlum deyil.

Bu səbəbdən hazırda Məkkə sazişini “İslam NATO-su” deyil, regional müdafiə çərçivəsinin yaradılması cəhdi kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.

 

Türkiyə bu təhlükəsizlik hesablamasına nə əlavə edir?

Türkiyənin bu pakta qoşulması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Pakistan hərbi təcrübəyə və nüvə potensialına, Səudiyyə Ərəbistanı maliyyə imkanlarına və ərəb dünyası ilə enerji bazarında mühüm mövqeyə malikdir. Türkiyə isə güclü ordusu ilə yanaşı, sürətlə inkişaf edən müdafiə sənayesinə sahibdir və NATO üzvüdür.

Saziş inkişaf etdirilərsə, bu kombinasiya üç ölkənin fərqli imkanlarını vahid çərçivədə birləşdirə bilər.

Türkiyə üçün də belə bir mexanizm müdafiə əməkdaşlığını genişləndirmək, müdafiə sənayesi məhsullarının ixracını artırmaq və Ankaranın Yaxın Şərqin təhlükəsizlik hesablamalarındakı təsirini gücləndirmək imkanı yarada bilər.

 

Lakin böyük bir sual qalır

İranla Səudiyyə Ərəbistanı arasında müharibə baş verəcəyi təqdirdə Türkiyə və Pakistan həqiqətən İranla birbaşa hərbi qarşıdurmaya girəcəklərmi?

Hazırda bunun cavabı aydın deyil.

Pakistan İranla ortaq sərhədə malikdir və Tehranla mürəkkəb münasibətlər saxlayır. Türkiyə də İranla ciddi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, bir çox regional məsələdə Tehranla həm əməkdaşlıq edir, həm də rəqabət aparır.

Bu səbəbdən kollektiv müdafiə ilə bağlı siyasi öhdəliklə birbaşa müharibəyə qoşulmaq arasında böyük fərq var.

Məkkə sazişi praktiki olaraq daha çox çəkindirici rol oynaya bilər. Yəni məqsəd genişmiqyaslı hücuma başlamazdan əvvəl qarşı tərəfə bir ölkəyə hücumun bir neçə ölkənin reaksiyasına səbəb ola biləcəyini göstərmək ola bilər.

Bu halda sazişin əsas gücü müharibə aparmaqda deyil, müharibənin qarşısını almaqda olacaq.

 

İran yeni təhlükəsizlik hesablaması qarşısında

İran üçün məsələ yalnız Məkkə sazişinin İrana qarşı olub-olmamasından ibarət deyil.

Daha mühüm məsələ regional qeyri-sabitliyin davam etdiyi bir şəraitdə İranın ətrafındakı ölkələrin yeni təhlükəsizlik mexanizmləri yaratmağa başlamasıdır.

Əgər bu proses davam edərsə və Misir və ya digər ölkələr də sazişə qoşularsa, İran əvvəlkindən fərqli təhlükəsizlik mühiti ilə üzləşə bilər. Belə bir mühitdə regionun bəzi mühüm ölkələri yalnız xarici güclərin təhlükəsizlik təminatlarına arxalanmaq əvəzinə, regional müdafiə şəbəkəsi yaratmağa çalışacaqlar.

Bu baxımdan Məkkə sazişi Yaxın Şərqdə güc balansının daha geniş miqyasda dəyişməsi çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.

 

Sazişin əsl sınağı imzalanma günü deyil

Müdafiə sazişləri kağız üzərində çox güclü görünə bilər. Lakin onların real dəyəri üzvlərdən biri həqiqətən hücuma məruz qaldığı zaman ortaya çıxır.

Gələcəkdə üzvlərdən birinə qarşı ciddi hücum baş verərsə, əsas sual bu olacaq: Türkiyə və Pakistan real hərbi böhrana müdaxilə etməyə hazır olacaqmı, yoxsa onların dəstəyi siyasi bəyanat, kəşfiyyat məlumatları, silah və məhdud hərbi yardımla kifayətlənəcək?

Bu sualın cavabı hələ məlum deyil.

Lakin bir reallıq aydındır: Məkkə sazişi region ölkələrinin təhlükəsizliklərini yalnız xarici güclərin təminatlarına bağlamaq istəmədiyini göstərir.

Bu dəyişiklik, Məkkə paktının gələcəkdə güclü hərbi ittifaqa çevrilməsindən və ya yalnız çəkindirici mexanizm olaraq qalmasından asılı olmayaraq, İran üçün əhəmiyyət daşıyır.

Çünki Tehran artıq yalnız ənənəvi rəqibləri ilə deyil, həm də ətrafında yeni təhlükəsizlik əməkdaşlığı şəbəkələrinin formalaşması ehtimalı ilə üz-üzədir.

Bəlkə də Məkkə sazişinin ən mühüm mesajı məhz budur: Yaxın Şərqin təhlükəsizlik xəritəsi dəyişir və İran bu dəyişikliyi görməzdən gələ bilməz.

 

 

GunAz TV
R.G