Yayılan məlumatlara görə, İsrailin müdafiə naziri İsrael Kats İsrailin kürdlərə İran İslam Respublikasına qarşı quru əməliyyatına rəhbərlik etmələri üçün dəstək verməsi ideyasını dəstəkləyib. Plana əsasən, İsrail kürdlərə təkcə uçuşa qadağan olunmuş zona yaratmaqla kifayətlənməyəcək, həm də onların irəliləməsi zamanı havadan davamlı hərbi dəstək göstərəcəkdi.

Müxtəlif mənbələrin iddiasına görə, bu planın həyata keçirilməməsinin əsas səbəbi Donald Tramp administrasiyasının etirazı olub.

Bəzi iddialara əsasən, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ABŞ Prezidenti Donald Trampa təsir göstərib və planın reallaşmamasının yeganə səbəbi də bu olub. Lakin İran üzrə bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, əgər məqsəd rejim dəyişikliyinə gətirib çıxaracaq geniş müxalifət koalisiyası yaratmaqdırsa, planın baş tutmaması əslində müsbət hal ola bilər.

Bir daha vurğulamaq lazımdır ki, İran çoxmillətli dövlətdir və burada farslarla yanaşı kürdlər, türklər, lurlar, bəluclar, əhvaz ərəbləri və bir çox digər etnik qruplar yaşayır.

Əgər İran rejimi uğurla devriləcəksə, etnik azlıqların hamısı rejimə qarşı olan farslarla birlikdə birləşməli və ortaq mübarizə aparmalıdır.

Lakin indiyədək belə bir birlik formalaşmayıb. Bunun əsas səbəbi isə vahid müxalifət rəhbərliyinin olmamasıdır.

Keçmiş şahzadə Rza Pəhləvi özünü vahid müxalifətin lideri kimi təqdim etməyə çalışsa da, reallıq ondan ibarətdir ki, o, İranın etnik azlıqları arasında ciddi dəstəyə malik deyil. Hətta rejimə qarşı olan və İran daxilində yaşayan farslar arasında da onun populyarlığı yüksək deyil.

Əslində, rejimə qarşı olan iranlıların böyük əksəriyyəti İranın liberal, dünyəvi və mərkəzsizləşdirilmiş federal demokratiyaya çevrilməsini istəyir və monarxiyanın bərpasını qətiyyən arzulamır. Lakin iranlıların əksəriyyətinin Rza Pəhləvinin qayıdışını istəməməsi, onların ölkəyə kürdlərin rəhbərlik etməsini istədikləri anlamına da gəlmir.

Güney Azərbaycan Dövlətçilik Şurasının sədri Pınar Şakir müsahibəsində bildirib ki, kürdlərlə güney azərbaycanlılar arasında mövcud olan gərginliklər daxili qarşıdurmalara səbəb olur və bu da rejim dəyişikliyi məqsədinə zərbə vurur.

"Güney Azərbaycan hərəkatları ilə bəzi kürd siyasi təşkilatları arasındakı münasibətlər uzun müddətdir davam edən çətinliklərlə müşayiət olunur."

O əlavə edib:

"Mənim qiymətləndirməmə görə, bu gərginliyin əsas səbəbi bəzi kürd qruplarının Güney Azərbaycan fəallarının tarixi Güney Azərbaycanın tərkib hissəsi hesab etdiyi ərazilərlə bağlı irəli sürdüyü ərazi iddialarıdır.

Bu məsələ tərəflər arasında qarşılıqlı etimadın və uzunmüddətli əməkdaşlığın formalaşmasını ciddi şəkildə məhdudlaşdırıb."

Şakir sözlərinə davam edərək bildirib:

"Siyasi mübarizə üsullarındakı fərqlər də fikir ayrılıqlarının digər mühüm səbəbidir. Güney Azərbaycan siyasi qüvvələri əsasən mülki, siyasi və zorakılıqdan uzaq mübarizə formalarına üstünlük veriblər.

Bunun əksinə olaraq, bir çox kürd təşkilatları tarixən silahlı mübarizəni siyasi strategiyalarının tərkib hissəsi kimi qəbul ediblər.

Güney azərbaycanlı fəalların baxışına görə, bu yanaşma bəzi hallarda azərbaycanlı mülki şəxslərin zərər görməsinə səbəb olub və iki toplum arasındakı münasibətlərə mənfi təsir göstərib."

Şakir daha sonra qeyd edib:

"Demək olar ki, bəzi kürd təşkilatlarının silahlı üsullara üstünlük verməsi onların ABŞ, İsrail və bir sıra Avropa ölkələri də daxil olmaqla bəzi Qərb hökumətlərindən, əsasən dinc və siyasi fəaliyyət göstərən Güney Azərbaycan hərəkatları ilə müqayisədə daha çox siyasi və media diqqəti almasına səbəb olub.

Bununla belə, son regional hadisələr göstərir ki, həmin qrupların real siyasi təsiri gördükləri beynəlxalq diqqətlə tərs mütənasibdir."

Əslində, İran əhalisinin 40 faizə qədəri ya Güney Azərbaycan, ya da ümumilikdə türk mənşəlidir. Əsrlər boyu İranın hökmdarları türk mənşəli olublar. Yalnız Pəhləvilər hakimiyyətə gəldikdən sonra ölkədə farslar hakim mövqeyə sahib olublar.

Bu səbəbdən, Güney azərbaycanlıları, türkləri və İranın digər türk xalqlarını nəzərə almadan İran haqqında ciddi müzakirə aparmaq mümkün deyil.

Güney Azərbaycanın qurucu rolu

Savalan Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri və Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Cəbhəsinin İdarə Heyətinin üzvü Sadiq İsabəyli bildirib:

"Güney Azərbaycan sadəcə coğrafi ad deyil; o, dövlətçilik yaddaşının, siyasi təşkilatlanma ənənəsinin və tarixi davamlılığın dərin köklərə malik daşıyıcısıdır və hər zaman müasir, bəşəri dəyərlərin qoruyucusu olub."

O əlavə edib:

"Güney Azərbaycanın təsiri yalnız onun demoqrafik göstəricilərində və ya coğrafi mövqeyində deyil, həm də son yüz il ərzində formalaşdırdığı siyasi şüurda və müasir dövlətçilik təcrübəsində öz əksini tapır."

İsabəyli davam edib:

"Güney Azərbaycan bu dövrlər ərzində tarixi proseslərin heç vaxt passiv müşahidəçisi olmayıb. Əksinə, o, dəfələrlə regionun siyasi istiqamətini dəyişən əsas hərəkətverici qüvvə olub."

O bildirib ki:

"XX əsrin əvvəllərində baş vermiş Məşrutə Hərəkatı (1905–1911) bunun ən parlaq sübutudur.

Həmin dövrdə Təbrizin rəhbərliyi altında Güney Azərbaycanın bütün bölgələri ölkədə baş verən hadisələrin sadəcə şahidi deyildi. Əksinə, konstitusional düşüncənin formalaşdığı və siyasi dəyişikliklərin istiqamətləndirildiyi əsas mərkəz məhz burası idi.

Təkcə bu fakt Güney Azərbaycanın tarixi proseslərdə qurucu rol oynadığını sübut edir."

İsabəylinin sözlərinə görə:

"Bu siyasi ənənə 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə yaradılmış Milli Hökumət dövründə daha konkret forma aldı.

Qısaömürlü olmasına baxmayaraq, bu hökumət yerli idarəetmənin, ictimai-siyasi təmsilçiliyin və milli-mədəni hüquqların real və praktik nümunəsini yaratdı. Bununla da sözdə deyil, əməli şəkildə göstərdi ki, İran adlanan siyasi coğrafiyada xalqların demokratik əsaslarla özünüidarəsi tamamilə mümkündür."

İsabəyli sözlərini belə davam etdirib:

"Pişəvərinin çıxış və bəyanatlarında dəfələrlə vurğuladığı kimi, Azərbaycan azadlıq hərəkatının nəticələri yalnız bir vilayətin xilası ilə məhdudlaşmırdı. O, bu hərəkatı azadlığın manifesti və İranda yaşayan digər xalqlar üçün nümunəvi model kimi qiymətləndirirdi."

O əlavə edib:

"Onun fikrincə, Azərbaycan vilayət və mahal şuralarının yaradılması, daxili azadlıqların əldə olunması təkcə Azərbaycan bölgələrinin taleyini müəyyən etmədi, eyni zamanda İranda yaşayan digər xalqlara da zülm zəncirlərindən qurtulmağın praktik yolunu göstərdi."

İsabəyli bildirib:

"Güney Azərbaycan Milli Hökumətinin lideri Pişəvəri Güney Azərbaycanın Tehran mərkəzli hökumətin irticaçı təzyiqindən azad olunmasını yalnız Azərbaycanın deyil, həm də digər xalqların azadlığa aparan qapısı kimi qiymətləndirirdi."

O davam edib:

"Demokratik hakimiyyət və azadlıq anlayışını izah edərkən Pişəvəri qəti şəkildə bildirirdi ki, İranda yaşayan xalqlar mərkəzləşdirilmiş köləlik və zülm formasını qəbul etməməlidirlər. O vurğulayırdı ki, Azərbaycan Milli Hökumətinin məqsədi mərkəzləşdirilmiş qüvvələrin repressiv siyasətinə son qoymaq və xalqların öz müqəddəratını təyin etməsi prinsipi əsasında onların siyasi təmsilçiliyini bərpa etməkdir."

İsabəyli çıxışını belə yekunlaşdırıb:

"Bu yanaşmanın əsas prinsipi aydın idi: Azərbaycan Milli Hökuməti yaratdığı demokratik özünüidarə modeli ilə presedent formalaşdırmaq istəyirdi ki, İranın siyasi coğrafiyasında yaşayan digər xalqlar da bu nümunədən ilham alaraq ictimai-siyasi azadlıqlarını əldə etsinlər və bunun nəticəsində Tehrandakı mərkəzləşdirilmiş siyasətə qarşı vahid, demokratik alternativ formalaşsın."

Rejimə qarşı birləşmək

Pişəvərinin irəli sürdüyü baxış uğurlu rejim dəyişikliyinin modeli olmalıdır. İranın bütün etnik qrupları rejimə qarşı olan farslarla birlikdə qüvvələrini birləşdirməli, baxışlarındakı fərqlərə baxmayaraq birlikdə çalışmalı və bu rejimə qarşı ortaq mübarizə aparmalıdırlar.

Pəhləvi kimi xaricdən irəli sürülən tək bir lider əvəzinə, rejimi devirmək məqsədilə ölkə daxilində birlikdə fəaliyyət göstərən liderlər koalisiyası yaradılmalıdır.

Kürdlər şübhəsiz ki, rejimin devrilməsi prosesində mühüm rol oynamalıdırlar. Lakin onlar mümkün quru əməliyyatına rəhbərlik edən əsas qüvvə olmamalıdırlar.

Bunun əvəzinə, kürdlər də daxil olmaqla İranın bütün etnik qrupları ölkə daxilində ümumi xalq üsyanına rəhbərlik etməli və birlikdə mübarizə apararaq azlıqların hüquqlarına, qadın hüquqlarına və insan hüquqlarına hörmət edən dünyəvi, liberal, mərkəzsizləşdirilmiş və federal İran yaratmalıdırlar.

Bəzi xalqlar sonradan ayrılaraq öz müstəqil dövlətlərini qurmaq imkanına da malik ola bilərlər. Lakin onlar hələlik bu məqsədi bir kənara qoymalı və İranın bütün xalqları ilə birlikdə mövcud rejimi devirmək üçün ortaq fəaliyyət göstərməlidirlər.

Əlbəttə, İsrail onlara havadan dəstək verə bilər. Lakin heç bir etnik qrupa digərlərinə nəzərən daha çox üstünlük verilməməlidir.

Əksinə, hamı vahid komanda kimi birlikdə çalışmalı və rejimin birdəfəlik devrilməsini təmin etməlidir.

Müəllif: Reyçl Avraham
The Jerusalem Post: https://www.jpost.com/opinion/article-901452