TEHRAN DƏLİDİR Kİ, 10 MİLYARD KUBMETR ÖTÜRÜCÜLÜK QABİLİYYƏTİ OLAN KƏMƏR DURA-DURA ƏLAVƏ XƏRC ÇƏKSİN Martın 2-də Tehranda rəsmi səfərdə olan Rusiyanın enerji naziri Sergey Şmatko İran hökumətinə bir sıra təkliflər edib. İran mətbuatının yazdığına görə, Moskvanın təklifləri sırasında İranın öz neftinin bir hissəsini Sankt-Peterburq birjasında satması və Tehranın Avropaya qaz ixracı məsələsində Rusiya ilə əməkdaşlıq etməsi də var. Bu səfəri dəyərləndirən erməni analitiki Armen Xanbabayan bildirib ki, Tehran Avropa Birliyi ilə razılaşarsa, “Nabukko” üçün İrandan veriləcək qaz artıq hazır olan İran-Ermənistan kəməri vasitəsilə ötürülə bilər. Azərbaycanlı iqtisadçı ekspert İlham Şaban isə bunun fantastik ideya olduğunu bildirir. “Media forum” saytına açıqlamasında İ.Şaban deyib ki, İran Rusiyanın təklifinə ikiəlli razılaşa bilər, amma bu əməliyyatın hansı yolla həyata keçirilməsi məsələsi xeyli sual doğurur: “İran qazı Rusiyaya üç yolla ötürülə bilər – Türkmənistan üzərindən, Xəzər dənizi boyunca, ya da Azərbaycan üzərindən. Ermənistan variantı tamamilə istisna olunur, çünki əvvəla, bunun üçün İran böyük tutumlu əlavə bir boru kəməri çəkməli və Ermənistana da tranzit haqqı ödəməlidir. 2007-ci ildə böyük təntənə ilə açılışı olan İran-Ermənistan qaz kəməri, 2008-ci ilin yekunlarına görə, ümumiyyətlə işləmir. Çünki bu kəmər Mehri yaxınlığındakı Qacaran məntəqəsinə qədər çəkilib. Ermənistanın əsas infrastrukturu isə Ararat vadisində və şimaldadır. Bu qaz kəməri də əsasən şimalda olan sənaye infrastrukturu üçün nəzərdə tutulmuşdu ki, onun üçün əlavə 120 kilometrlik boru xəttinin çəkilməsinə ehtiyac var. Yəni İran-Ermənistan qaz kəməri daha çox siyasi layihə idi. Kommersiya baxımından bu kəmərin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Tehran dəlidir ki, İranla Türkiyə arasında 10 milyard kubmetr ötürücülük qabiliyyəti olan kəmər dura-dura əlavə xərc çəksin? Digər tərəfdən, tutaq ki, İran xərc çəkdi, Ermənistan üzərindən əlavə qaz kəməri inşa etdi, bu zaman da siyasi problem yaranır. Çünki bu kəmər Gürcüstan və Abxaziya üzərindən Rusiyaya keçməlidir ki, indiki siyasi münaibətlər şəraitində bu, mümkün deyil”. Yuxarıda qeyd olunan digər üç varianta gəlincə, İ.Şaban qeyd edib ki, bunlar da kifayət qədər böyük vəsait tələb edən marşrutlardır: “Deyək ki, İran öz qazını Azərbaycan üzərindən Rusiyaya verməyə razılaşdı. Bunun üçün çox ciddi vəsait tələb olunur. Əvvəla, yeni boru kəməri çəkilməli, infrastruktur yaradılmalıdır. İranın qaz yataqları ölkənin cənubunda – Fars körfəzi yaxınlığındadır, bu səbəbdən də İran, Azərbaycan və Rusiya ərazilərində qaz kəmərləri çəkilməlidir. Üstəlik, Azərbaycanın düzənlik ərazisindən Şimali Qafqazın dağlıq ərasizinə getdikcə, bu, daha çox kapital deməkdir. Real görünən budur ki, Türkmənistanla İran arasında ötürücülük qabiliyyəti 6 milyard kubmetr olan qaz kəməri var və bunu genişləndirmək mümkündür. Amma hazırda bu kəmərin genişləndirilməsi də gündəlikdə deyil. Xəzəryanı qaz kəmərini çəkmək də öz növbəsində böyük xərc tələb edir”. Ekspertin sözlərinə görə, ümumilikdə cənubdan şimala və ordan Avropaya çıxmağın iqtisadi baxımdan səmərəliliyi problemi var: “Son 4-5 ilin təcrübəsi göstərdi ki, Avropa dövlətləri Amerikadan asılı olmadıqlarını nümayiş etdirməyə çalışsalar da, iş reallığa və maraqlara gələndə səddi keçmirlər. Bu baxımdan İran qazının alınması məsələsi bir qədər çətin görünür. Onlar hətta infrastrukturu yarada da bilərlər, amma pulun köçürülməsi zamanı iş mürəkkəbləşir”.