Zakir Sadatlı:“Dünyanın birinci şeirinə “Salam” verəcəyəm, sonuncu adamına “Sağ ol” deyəcəyəm” Türkiyədə ilk türk ensiklopediyası olan “ Divani-lüğait-türk”-ün müəllifi Mahmud Kaşğarinin 1000 illiyi ilə əlaqədar olaraq 24 tükdilli xalq arasında keçirilmiş hekayə müsabiqəsinin üç qalibindən biri yazıçı Zakir Sadatlı oldu. Bu münasibətlə yazıçıyla həmsöhbət olduq, bəzi suallara cavab tapdıq. 1. Amerika yazıçısı Tom Volf deyir: Yazıçılar roman, hekayələri şöhrət üçün yazır. Bəs sizi yazmağa nə vadar edir? - Dəqiq deyə bilmərəm, vallah. Bəlkə də belədir, bəlkə də belə deyil. Od yanmayan yerdən heç vaxt tüstü çıxmır, axı... Ola bilsin, bu, oxucularını belə fikirlərlə silahlandıran yazıçının şəxsi düşüncəsi, özəl qənaətidir. Onu nə təsdiq, nə də inkar etmək doğru olar. Çünki yazıçı öz xüsusi yolu ilə zamana və tarixə yoldaşlıq edir. Bu səfərdə onun görüb-götürdüyü, tapıb-itirdikləri riyazi deyil, ilahi hesablamalarla ölçülür.Yazmaq, bəlkə də, yazıçının öz layiq olduğu yeri və layiq olduğu haqqı uğrunda mücadiləsidir. Bu mücadilədə şöhrət də qazanmaq olar, şəhidlik də... Hər ikisi gözəldir, hər ikisi Mübarəkdir! Təkcə yazıçının deyil, bütövlükdə insanların şöhrətinə yox, şöhrətpərəstliyinə pis baxmaq lazımdır. Bir az böyük çıxmasın, məni heç kim və heç nə nəyəsə vadar edə bilməz. Ağlım kəsməyən, ürəyimə yatmayan heç bir işin qulpundan yapışmıram. Yazmaq da mənim öz könüllü seçimimdir. Burda nə şöhrətin sifarişi var, nə də seçilməyin diqtəsi ... 2. Ədəbiyyatı zaman kəsiyində qoysaq, siz dünənin , bu günün, yoxsa sabahın yazıçısısınız? - Boynuma alıram. Gənclik illərimdə düşünürdüm ki, nə vaxtsa, dünyanın birinci şeirinə “Salam” verəcəyəm, sonuncu adamına “Sağ ol” deyəcəyəm. İllər keçdi, gördüm yoox ... Dünyagörüşümün xəritəsi və mənəvi iqlimim çox dəyişdi. Başladım düşünməyə ki, qalib gəlmək cəhənnəm, heç olmasa məğlub olmayım...Və sonra yavaş-yavaş təkəbbür və iddialarımın içimdə göyərmək istəyən budaqlarını öz əlimlə qıra-qıra qoymadım böyüsün. Bu gün özüm haqqımda iddialı proqnoz vermək qədər maymaq və səfeh sevdalara düşməyi özümə rəva görməzdim. 3. Qələminiz mürəkkəbdən doyur, yoxsa sözdən? - Ürəyimdən hər gün yazmaq keçsə də, qələmi tez-tez çağırıb-buyurmağa ərinirəm. Bəzən söz bizə gələndə qələmi tapammıram, bəzən qələm evdə olanda söz qapımı döymür. Onların hər ikisini həmişə bir yerdə yaxalamaq olmur. Elə olur ki, aylarca pencəyimin cibində boş-bekar oturan qələmdən “yediyini” qaytarıb, üst-başımı bulaşdıranda xəbər tuturam. 4. Şöhrət artdıqca qonorar artır, yoxsa söz bazası? - Məsuliyyət hissindən başqa heç nə artıb-azalmayıb. Nisbi sakitlikdir. Müvazinətimi itirməmişəm, daxili tarazlığımı qoruyub-saxlayıram. Əlbəttə, bütün Söz adamları kimi Sözün tərəfini saxlamaq, onun təəssübünü çəkmək, qədir-qiymətini bilmək, enməyə qoymamaq həmişə olduğu kimi bu gün də mənim üçün öz qüvvəsində qalır. Çoxdan, lap çoxdan qeydlər elədiyim cib dəftərimdə təqribən belə bir cümlə yazmışdım: Canım söz! Hər şey cəhənnəm – səni çox görməsin taleyim mənə... Bəlkə də bu, sizin sualınızın birbaşa cavabı deyildi. Amma elə-belə, məqamı gəldi dedim. 5. İndi müharibələrin, silahların hakimlik etdiyi bir zamanda dövləti sözlə, yoxsa, silahla qorumaq olar? - Əvvəla sizin yerinizə olsaydım, ”dövləti” sözünü ya “bəşəriyyəti”, ya da “dünyanı” ifadəsiylə əvəz edərdim. Çünki mətndəki dövlət anlayışı, sualı çox konkretləşdirir və siyasətçi izahı tələb edir.Və beləliklə, yazıçı ilə siyasətçi arasında bərabərlik işarəsi qoyur. İkinci, qayıdaq sualın cavabına. Silah- kobud gücün, söz-zəif və zərif gücün göstəricisidir. Hər halda hər ikisində “güc” komponenti var. Sözə o qədər də fağır və mağmın güc vahidi kimi baxmaq olmaz. Elə olsaydı, heç vaxt ”Söz də bir silahdır!” deyilməzdi. Fikir verirsinizmi? Zahirən iqtidar – müxalifət görüntüsü yaradan Silah və Söz, əslində, mahiyyətcə bir yerdədir, qohum-əqrabadır. Hətta, xəlvətdə görüşüb-öpüşür, bir-birinə əl tutur və s. Deməli, bəşəriyyət və ya dünyanı silahla, sözlə bərabər həm də ağıl, zəka və ədalətlə qoruyub idarə etmək lazımdır. Qoy əlavə elədiyimiz bu üç anlayışın da ekvivalenti olsun kütlə, xalq, millət... Və nəhayət, Siz “indi müharibələrin, silahların hakimlik etdiyi zaman” deyirsiniz. Yadınıza salmaq istərdim ki, bu indinin söhbəti deyil. Müharibələrin və silhların yaşı dünyanın özü qədər qədimdir. 6. Müharibədən söz düşmüşkən, Əfqanıstanda müharibədə iştirak etmisiniz. Bunun yaradıcılığınıza nə kimi təsiri oldu? - Biz Əfqanıstana getdiyimiz vaxt ilk gördüyüm yer Herat şəhəri oldu. Mən o qeyri-adi “görüş” haqqında hələ kitab şəklində çap olunmamış “Yaddaşımın Əfqanıstan yazıları” romanımda da ətraflı yazmışam.”Sübhün işığında Herata baxdıqca, ruhumu ovsunlayan qədimliyin sehrinə düşmüşdüm. Bu nə məhrəmlik, bu nə doğmalıqdı, ilahi!... Burda nə vaxt doğulmuşam, burda nə vaxt yaşamışam, burda haçan ölmüşəm mən?... Sümüklərim niyə sızıldayır, ürəyim niyə döyünür axı?... Nə vaxt görüşmüşük, nə vaxt ayrılmışıq?... Yadıma sala bilmirəm, ay Herat, yadıma sala bilmirəm!... Herat, ay Herat ! Hardaydın, dədəm –qardaşım! Ruhumun qərib paytaxtı, hardaydın indiyəcən?... ... Hər yandan başı ağ çalmalı kişilər, əyni-başı tökülmüş ayaqyalın uşaqlar sovet qoşununa hisli-paslı aftafalarda isti çay,bağlamalarda pendir-çörək daşıyırdılar. Bu insanların yerişi-duruşu, nəvazişi, qabar əlləri, çal saçları bütün görkəmləri bizim kəndin adamlarına necə də oxşayırdı, ay Allah!... Təkcə dilləri ayrıydı.Nə danışdıqlarını başa düşməsəm də, anlayırdım.” Demək istəyirəm ki, Əfqanıstan nəinki yazı-pozularıma təsir elədi, hətta, özümü ovsunladı.Və o sehr, o ovsun hər yerdə, hər zaman mənimlədi. Arabir mənə elə gəlir ki, heç buralarda yoxam, oralarda qalmışam. Bu da elə belə deyil. Çox ciddi ruhi və tarixi səbəblərdən qaynaqlanır. 7. Zakir Sadatlı üçün əsl nəşə nədir? - Yaxşı kitab oxumaq, yaz axşamları ulduzlu göylərə baxmaq, ilin axır çərşənbəsində tonqal qalayıb şam yandırmaq, ilahi sakitlik , balalarımı öpüb oxşamaq, yaxşılıq elədiyim adamın üzündəki sevinci görmək, yaz yağışı, payızda otların ilk cücərtisi, yuvasına yem daşıyan qarışqaların və bal arılarının bəxtəvər əməksevərliyinə, ilahi sırasına tamaşa eləmək... Və əlbəttə, yaxşı yazmaq. 8. Televiziyada işləyirsiniz. Televiziya sizi bədii yaradıcılıqdan uzaqlaşdırır, yoxsa, təkan verir? - Televiziya mənim üçün yalnız iş yeridir.Onun öz aurası, spesifik iş metodları və yaradıcılıq xüsusiyyətləri var. İstəsən də, istəməsdən də bu belədir. Bədii yaradıcılıqla televiziya yaradıcılığı arasında ümumi cəhətlər də var, bir-birindən ayrılan, bir-birinə qovuşub tamamlayan cəhətlər də... Amma mənim axtardıqlarım televiziyada deyil. Heç televiziyanın da axtardığı adam mən deyiləm.Ona görə də məni televiziyada axtarmaq düz deyil. Baxmayaraq ki, televiziyada bəyənilən və bəyənilməyən çoxsaylı film və verilişlərdə imzam var. Təbiət etibarilə başgirləyən adam olmadığıma görə, televiziya üçün gördüyüm işlərə də can yandırmışam, güc qoymuşam. Ötən illər ərzində ən yaxşı fikirlərimin, düşüncələrimin bir hissəsi efirdə uçub gedib. Bilməmişəm ki, ünvanını tapıb, yoxsa yox... Bədii yaradıcılığımın “ətindən-qanından kəsib” efirə pay vermişəm. Bütün bunların müqabilində az-çox hörmət və çörək qazanmışam. Vəssalam! Amma öz fərdi yaradıcılığım uzun illər kölgədə qalıb. İndi yeri düşüb, məqamı gəlib, istəyirəm ki, Televiziya üçün sinov gedənlərin nəzərinə çatdırım: Televiziya gözəl və cazibədar bir qadın kimidir. Əgər o səni çox yaxına buraxırsa, axırda ya səni həsrətiylə “güllələyəcək”, ya da sehrli ağuşuna “əsir götürəcək”. 9. Kaşğarinin 1000 illik yubileyi ilə bağlı müsabiqə keçirildi. Hekayəniz 3 qalib yerdən birini tutdu. Müsabiqə haqqında təəssuratlarınız... - Bu barədə kifayət qədər danışılıb və yazılıb. Sözsüz ki, olub keçən hər nə varsa, insanın tərcümeyi-halında öz izini və imzasını qoyur. Ancaq çox istərdim ki, bütün bu olaylar təkcə mənim adımla bağlanmasın, mənim ətrafımda ümumiləşdirilməsin. Azərbaycanda tanıdığım istedadlı qələm sahibləri çoxdur. Xoşbəxtlikdən onların böyük əksəriyyəti ilə şəxsi dostluğum var. Amma fərqi yoxdur. Təki istedadlı yazarlarımızın hamısı ədəbiyyatda öz layiq olduğu yerə sahib dursunlar. İlk növbədə yazarlar özləri bir-birinə layiq olduğu qiyməti verməlidirlər. Müqəddəs dəyərlər, əzəli və əbədi kriteriyalar onsuz da bu günkü dünyamızda tərksilah olunub, sıxışdırılıb. Daha insani dəyərlərin ədəbiyyatdan savayı döyməyə ikinci bir ümid qapısı, sığınacaq yeri yoxdu. 10. Müsabiqə ilə əlaqədar Türkiyəyə yollandınız. Bir neçə görüşləriniz, çıxışlarınız oldu. Qardaş xalqla daha yaxından tanış oldunuz... - Əvvəla onu deyim ki, Türkiyə özünə türkəm deyən hər kəsin ata ocağıdır. Zaman-zaman gözümüzü oraya dikmişik. Bu doğmalığa kiçik bir vaxt çərçivəsində baxmaq yanlışlıq olar. Türkiyə ilə Azərbaycanın və ya başqa türkdilli ölkələrin müqayisəsi qüsurlu görünməsə də, əslində, səhv nəticələrə gətirib çıxara bilər. Şükürlər olsun ki , bu məmləkət daha bizimçün “xarici ölkə” anlamında deyil. Biz Türkiyəyə M.Kaşğarinin 1000 illik yubileyi münasibətilə keçirilən ədəbiyyat müsabiqəsinin yekun mərhələsində iştirak etmək üçün dəvət olunmuşduq. 24 türkdilli xalq arasında keçirilən yarışmanın qaliblərindən biri də mən idim.Təbii ki, bizə çox doğma və isti münasibət , hörmət və ehtiram göstərdilər. Maraqlı görüşlərimiz oldu. Həm türkiyəli, həm də ayrı-ayrı türkdilli ölkələrin şair və yazıçıları ilə. Məncə, kifayətdir. Çünki ürəyimdən keçir ki, təəssuratlarımı ayrıca qələmə alım. 11. Yaşa dolduqca suallara asanlıqla cavab verirsiniz, yoxsa əksinə? - Baxır hansı suala. Dünyada elə suallar var ki, heç onun cavabı olmur. Bəzən də elə suallar olur ki, cavab verəndə özümü müəllim qarşısında şagird kimi hiss eləyirəm. Mənim üçün danışmaq xətrinə danışmaq dünyanın ən əzablı işlərindən biridir. Hər adamla söhbətim tutmur. Çiy söhbət eləyənlərin yanında çox darıxıram. Adam ki, adam kimi danışa bilmir, onu at getsin. Ən yaxşı həmsöhbətim özüməm. Arabir sual-cavabsız elə məhrəm, elə şirin-şirin danışırıq ki...