Azərbaycan Türkiyəyə az kömək etməyib Anadolu bizimdir. Yəni, bütün türklərindir. Zatən hansı türk dara düşsə, sığındığı yer Anadolu olub. Sadəcə, türklər deyil, bütün qonşu məzlum xalqlar (ləzgi, gürcü, çərkəz, alban, bosniyalı və sair) da nə zaman zülm görsə üzünü Anadoluya tutub. Anadolunun harasına getsəniz Krım türklərindən Əfqanıstan türklərinə, Azərbaycan türklərindən Kazan türklərinə qədər hər bölgənin türkü ilə qarşılaşa bilərsiniz. Yəni, Anadolu Türküstanın açıq bir qucağı kimi hər gələni bağrına basıb. Təbii ki, bu da səbəbsiz deyil. Anadolu nə zaman dara düşübsə, Türküstan türkləri ya Anadolu uğrunda savaşıb, ya da maddi kömək kimi əlindən gələni əsirgəməyib. Anadolu daxili və xarici düşmənlərlə müharibə edərkən ən çox güvəndiyi şərqi türklər olub. Hindistan, Buxara, Daşkənd, Xivədən gələn yardımlarla yanaşı, Azərbaycandan Anadoluya göndərilən maddi kömək də az miqdarda olmayıb. Müstəqillik savaşı özü ilə bərabər qarışıqlıq, acı və yoxsulluq da gətirir. Belə vaxtda insanın ilk yüyürdüyü qapı təbii ki, qardaş qapısıdır. Bizim hamımız (xüsusilə Anadolu türkləri) Osmanlı türklərinin Azərbaycana etdiyi yardımları yaxşı bilsələr də Azərbaycanın Türkiyəyə etdiklərini bilmirlər. Halbuki Azərbaycanda milli hökumət yıxıldıqdan sonra belə, Azərbaycan Türkiyəyə yardımını davam etdirir. Kommunist olmasına baxmayaraq yazılarından, məktublarından və o vaxtın şahidlərindən (bu qəzetdə xatirələrindən bir hissəsini dərc etdiyiniz Rza Nur kimi) öyrəndiyimizə görə, eyni zamanda yaxşı bir türk oğlu olan Nəriman Nərimanov bütün təzyiqlərə baxmayaraq, Anadolu və Atatürklə əlaqəsini kəsməyib və hər yardım istənildikdə onların köməyinə çatıb. Atatürkün 3 may 1920-ci ildə Şərq ordusu komandiri, general Kazım Qarabəkirə göndərdiyi məktubda baxın nə yazır: "Dövlətin pulu qalmadı. İndiki halda heç bir yerdən kömək istəməyə ümid də yoxdur. Başqa çıxış yolu tapana qədər Azərbaycan hökumətindən borc almağınızı rica edirəm". Kazım Qarabəkir Atatürkün xahişini birbaşa Nəriman Nərimanova çatdırır. Nərimanov 19 avqust 1920-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinə bir məktub göndərir. Məktubda deyilir: "Müsəlman kommunistlər sizin istəyinizə çatmağınız üçün bütün gücləri ilə yanınızda olacaqlar. Siz məğlub olduğunuz təqdirdə nə sizin üçün, nə də digər Şərq xalqları üçün qurtuluş yolu qalmayacaq". ( Doğan Avçıoğlu "Milli qurtuluş tarixi", 2-ci cild, səhifə 430). Bu məktubu alandan sonra Atatürk Bakıya bir səfir göndərir. Diplomat olmaqla yanaşı, yaxşı bir yazıçı olan səfir Məhmət Şövkət Esendal Bakıya çatdıqdan sonra Azərbaycan da ilk səfirini - İbrahim Əbilovu Ankaraya göndərir. İ.Əbilovun 1921-ci ilin oktyabr ayında Ankaraya gəlməsi böyük bir sevincə səbəb olur. Səfirlik binasını Atatürk açır və öz əlləri ilə Azərbaycan bayrağını yüksəldir. Anadoluda qazanılan 1-ci və 2-ci İnönü savaşlarından sonra Azərbaycanın xarici işlər naziri Mirzə Davud Hüseynov Ankaraya teleqram vurur. Teleqramda deyilir: "Qazanılan bu böyük zəfər münasibətilə türk xalqını Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası adından təbrik edirik!" Bu teleqramın ardınca Azərbaycanın göndərdiyi yardım Anadoluya çatır. Bu yardım 30 sistern neft, 2 sistern benzin, 8 sistern kerosindən ibarət idi. Yardımların arası kəsilmir. Çox keçmir ki, 62 sistern neft göndərilir. Türk səfiri 1921-ci ilin 17 martında Atatürkün N.Nərimanova yazdığı məktubu öz əlləri ilə ona təqdim edir. Məktubda Atatürk borc pul istəyir. Nərimanovun Atatürkə yazdığı məktub gözləri yaşardacaq qədər səmimidir. Nərimanov belə yazır: "Cənab general, bizim türk millətində qardaş qardaşa borc verməz. Qardaş hər zaman qardaşın əlindən tutar. Biz qardaşıq və hər zaman əlinizdən tutacağıq" (A.Şəmsəddinov "Qurtuluş savaşı illərində Türkiyə-Sovet İttifaqı əlaqələri", səhifə 66). Azərbaycan hökuməti çox keçmir ki, 500 kiloqram qızılı Türkiyəyə göndərir. Qardaş köməyi bununla bitmir. Nərimanov Rusiyadan aldığı 10 milyon qızıl rublu da Türkiyəyə ünvanlayır. 23 mart 1921-ci ildə isə Türkiyənin xəbəri olmadan bu ölkəyə Azərbaycan hökuməti hədiyyə kimi 30 sistern neft, 2 sistern benzin, 8 sistern yağ göndərir. İstiqlal şairimiz Məhmət Akifin də dediyi kimi, Allah bu millətə yeni bir istiqlal savaşı yaşatmasın! İstiqlal savaşı hər bir millətin ölüm-qalım mücadiləsidir. Ölümlə imtahana çəkilmək bir millət üçün heç də asan deyil. Amma bir millətin yaşaması üçün hər zaman ölümə hazır oğulların yetişməsi lazımdır. Harda yaşayırsa-yaşasın türk milləti belə oğulları hər zaman yetişdirib və gələcəkdə də yetişdirəcək. Zəruri qeyd: Türkiyə-Ermənistan münasibətində istiləşmə dövrü başladığından "525-ci qəzet"dən götürülərək adını dəyişdirdiyimiz bu yazının növbəti dəfə dərcini lazım bildik. Orxan Aras (Almaniya)