İranda İslam İnqilabının 30. ili geridə buraxılarkən ölkənin müxalif vətəndaş hərəkətləri dövlətin təzyiqlərinə baxmayaraq gün keçdikcə yayılır. Əhalininin yarısından çoxu Fars olmayan etnik birliklərdən ibarət olan/yaranan İranda başda universitet şagirdləri və jurnalistlər olmaq üzrə milyonlarla Azərbaycanlı, dövlətdən Azərilərin və digər Fars olmayan millətlərin iqtisadi, mədəni və ictimai sahələrdə uğradığı ayrı-seçkilikçiliyin sona çatdırılmasını və konstitusiyanın 15. maddəsində iştirak edən ana dildə təhsil haqqının tətbiq olunmasını tələb edir. Ancaq bu tələblərin, internetdəki webbloglar, universitetlərdəki şagird jurnalları, 21 Fevral Dünya Ana dili Günü yeriyişləri və ya İran Azərbaycanlılarının tarixi qəhrəmanlarını məzarları başında xatırlama mərasimləri kimi şiddət ehtiva etməyən yollarla dilə gətirilməsi, bu mədəni hərəkətin aktivistlərinin dövlət vəzifəliləri tərəfindən həbs olunmasını maneə törədə bilmir. Azərbaycanlı Siyasi Həbsləri Müdafiə etmə Birliyinin bildirdiyinə görə: İranda Azərbaycanlı aktivistlər təhlükəsizlik gücləri tərəfindən kefi olaraq həbs olunur, həftələrcə günahlandırmaları ifadə olunmadan və vəkil tutma haqqları tanınmadan nəzarətdə tutulur, bu nəzarət müddətlərində ağır fiziki və prixoloji işgəncələrə məruz qalır və daha sonra on minlərcə dollarlıq kefalet qarşılığında məhkəmə tarixinə qədər sərbəst buraxılırlar. Bu müddətdə, mədəni aktivistlərin ailələri onların harada və nə vəziyyətdə tutulduqları haqqında məlumatlandırılmır və çox vaxt insan haqqları quruluşlarına və xaricindən nəşr edən müxalif mətbuat nəşr orqanlarına məlumat verməmələri mövzusunda hədələlənirlər. Son olaraq ərdəbil əyalətinin İnqilab Məhkəməsinin 1. şöbəsinin Hakimi Hasanzade, 2 Fevral Bazar ertəsi günü bağlı olaraq keçirilən məhkəmədə 5 Azərbaycanlı mədəni aktivisti "milli təhlükəsizlik əleyhinə fəaliyyət" günahlandırmasıyla bəşər il sürgündə həbsə məhkum etdi. Rehim Gulami (32), Vedud Səadəti (36), Behruz Alizade (23), Erdeşir Kərimi (23) və Hüseyin Hüseyni (21) adlı aktivistlər, 2008-ci ilin Aprel ayında ərdəbil şəhərində nəzarətə alınmış və 20 gün boyunca nəzarətdə tutulduqdan sonra 20.000 dollar təminat qarşılığında müvəqqəti sərbəst buraxılmışdılar. Azərbaycanlı Siyasi Həbsləri Müdafiə etmə Birliyinin ifadə etdiyinə görə, mədəni aktivistlər ərdəbil şəhərinin Ettelaat (İran Kəşfiyyat Təşkilatı) sorğu mərkəzində məhbus qaldıqları müddət boyunca elektrik şoyu, dayaq və uzun müddət yuxusuz buraxılma daxil olmaq üzrə fiziki və prixoloji işgəncələrə məruz qaldılar. Erdeşir Kərimi, ərdəbil Azad Universiteti Elektrik Mühəndisliyi şagirdi və Xəzər adlı şagird jurnalının redaktoru, Rehim Gulami "Yaşıl Muğan", "Mehr ərdəbil", "Yarpaq" və "Araz" jurnallarında yazan bir jurnalist, Vedud Səadəti, Behruz Alizade və Hüseyin Hüseyni isə Azərbaycanlıların mədəni haqqları mövzusunda həssas olan universitet şagirdləri idilər. Şagirdlərdən ərdəbil Razi Universiteti Memarlıq hissəsində oxuyan 21 yaşındakı Hüseyin Hüseyni, 13 Noyabr 2008 tarixində Settar Xan/mehmanxanas(n)ı (İranda Hökumət inqilabını reallaşdıran Azərbaycanlı tarixi qəhrəman) Tahranın yaxınındakı Rəy şəhərindəki məzarı başında xatırlama mərasiminə qatılarkən təkrar həbs olunmuş və 68 gün boyunca, günahlandırmaları ifadə olunmadan və vəkil tutma haqqı tanınmadan Evin həbsxanasının 209. hissəninin hüceyrəsində tutulmuşdu. Verilən məlumata görə Hüseyni, universitetdən məzun olmasına tək bir dərsi qalmasına baxmayaraq buna görə məktəbdən də ixrac edildi. Qərara görə jurnalist Rehim Gulami ərdəbil şəhərinə 1000 km uzaqlıqdakı Hamedan həbsxanasına, şagird Hüseyin Hüseyni Kermana, Erdeşir Kərimi Basra körfəzi sahilindəki Hürmüzgan şəhərinə, Vedud Səadəti Simnan şəhərinə və Behruz Alizade Bucurda sürgün edilib ordaki həbsxanalarda 5 il məhbus qalacaqlar. Eyni hakim qısa bir müddət əvvəl Esger Ekberzade adlı 23 yaşındakı şagirdə yalnız 10 dəqiqə davam edən məhkəmə iclası sonunda 5 il sürgündə həbs cəzası vermişdi. ərdəbil Peyam-i Nur universiteti Kimya hissəs(n)i şagirdi olan Esgerzadenin sürgün cəzasını çəkməsi lazım olan yer/yeyər pakistan-fqanıstan sərhədinə yaxın olan Zahidan şəhərinin mərkəzi həbsxanası. Beluçistan əyalətinin paytaxtı olan bu şəhər Orta şərq narkotik ticarətinin mərkəzi və İranın ən/en təhlükəli nöqtəsi olaraq bilinir. Aktivistlərin şikayət müraciətində ol/tapılmalarının dərhal ardından İranın İsfahan, Urmiye, Mahabad və Tahran Universitetlərinin Azərbaycanlı şagirdləri bir məlumat nəşr edərək Azərbaycanlı aktivistlərə verilən kriminallara etiraz etdilər. Universitetlərdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Şagird Jurnalları Birliyi də bir məlumat nəşr edərək aktivistlərə qarşı verilən cəzaların qaldırılmasını istədi. Azərbaycan mənbəlilər İran əhalininin ən az yüzdə 40ını meydana gətirməkdə və ölkənin şimal-qərbindəki Şərq azərbaycan, Qərb azərbaycan,ərdəbil, Zencan və Tahran əyalətlərində sıxlıqda tapılmaqdadırlar.gaip