"Şaumyan Bakıda dəfn edilməyib" Kərəm Məmmədov: "İndi bir erməninin sözünəmi inanaq?" Sahil bağında aparılan yenidənqurma və bərpa işləri zamanı sökülən məşhur "26 Bakı komissarları" monumentinin altından 26 deyil, 23 nəfərin skeleti çıxarıldı. 23 nəfərin arasında məhz Stepan Şaumyanın cəsədinin olmaması isə uzun illər Azərbaycan türkünü düşündürən, ancaq cavabı hələ də tapılmayan bir sualı yenidən müzakirə predmeti etdi: Türkün qanına susamış bu daşnak bəs harda dəfn edilib? Və ümumiyyətlə, o, 1918-ci ildə həqiqətən Ağcaqum çölündə güllələnən "komissarlar" arasında olubmu? Qeyd edək ki, məlum hadisə Şaumyan barəsində "o "26-lar"ın arasında olmayıb, qaçıb və uzun illər Hindistanda yaşayıb" ehtimallarını bir qədər də gücləndirdikdən sonra hazırda Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda hind araşdırmaları mərkəzinin rəhbəri vəzifəsində işləyən nəvəsi Tatyana Şaumyan Moskvada nəşr olunan "Kommersant" qəzetinə müsahibə verib və babasının Bakıdakı dəfnində nənəsinin və digər qohumlarının iştirak etdiyini bildirib. T.Şaumyanın iddiasına görə, "26-lar"ın hamısının dəfni kinoxronikada göstərilir. "İndi deyirsiniz bir erməninin sözünəmi inanaq?" deyən tarix elmləri namizədi Kərəm Məmmədov isə "26-lar"dan çıxarılmış 23 skeletin mütləq ekspertizadan keçirilməsini və kimin-kim olmasının aydınlaşmasını zəruri hesab edir: - Stepan Şaumyan 1970-ci ildə Bakıya gizli şəkildə gəlib. Və özünün heykəlinə baxıb gülüb ki, "nə qədər sadəlövh millətdir"... Bu reallığı çoxları qəbul etmək istəmir. Şaumyanın sözləridir ki, erməni xalqının xoşbəxtliyi ondadır ki, 7-dən 77-yə hamı Böyük Ermənistan haqda düşünür. Amma Azərbaycan xalqının bədbəxtliyi ondadır ki, bu qədər pantürkisti, panislamisti ola-ola heç kəs Böyük Turan haqqında fikirləşmir. İndi Şaumyanın nəvəsi çıxıb deyir ki, nənəm, babam dəfn edilərkən orada olub. Şaumyanın qəbri Bakıdadır. 1918-ci il hadisələri zamanı Şaumyanın arvadı ümumiyyətlə Bakıda olmayıb, Həştərxandaymış. Ümumiyyətlə, onun anası heç vaxt Bakıda olmayıb. Şaumyan da Bakıda dəfn edilməyib. Əslində "26-lar" 26 nəfər yox, 27 nəfər olub. Sovet vaxtı hamının yaxşı tanıdığı Anastas Mikoyan da onların arasında idi. Ancaq indi məzarlıqdan 23 nəfərin nəşi çıxır. Bunun çox sadə cavabı var; "26-lar"ın sırasında olmayan Anastas Mikoyan, Avakyan, Şaumyan, bir də Hamazazdı. Qafqaz İslam Ordusu Bakıya daxil olmazdan öncə "26-lar" həbsxanadan çıxarılmışdı. Onları həbs edən də Sentrokaspi diktaturası idi. "26-lar"ı ona görə həbs etmişdilər ki, dövlətin malını oğurlamışdılar. Onları gəmiyə mindirəndə də oğurladıqları qızılları sandıqda yanlarına qoymuşdular. Sonrakı hadisələr də məlumdur. Qaldı ki, kommunistlərin hay-həşirinə, doğrusu, bu mənə qəribə görünür. Məgər "26-lar"dan qalan 23 nəfərin hamısı kommunistmi olub?! Ermənilər məlum məsələdir. Hətta Leninin Şaumyan haqqında sözləri var ki, "bu erməni hinduşqası millətçilikdən o yana gedə bilmədi". "23-lər"in arasında olan Vəzirov sol-eser idi. Digərləri də hərəsi başqa-başqa partiyaların üzvü olub. İndi əsas məsələ kimlərin Bakıya gətirilib dəfn edildiyini aşkarlamaqdır. Bu da tibbi-ekspertizanın, antropoloqların əlində asan bir işdir. Hətta kəllə sümüyü olmasa belə, skeletin müəyyən hissələri əsasında nəşin kimə məxsusluğunu bərpa etmək tamamilə mümkündür. Xüsusən elmin yüksək dərəcədə inkişaf etdiyi indiki zamanda. Qeyd edək ki, "26-lar" monumentinin altından çıxarılan cəsədlərlə bağlı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyi və Milli Arxiv İdarəsi tərəfindən geniş və hərtərəfli elmi-tədqiqat işlərinin aparılması məqsədilə araşdırmalara başlanıb. Həmin ərazidə dəfn olunmuş insanların şəxsiyyətlərinin, 26 Bakı komissarı fenomeni kimi sovet tarixində yaradılan yanlışlıqların və bütövlükdə 1918-ci il sentyabrın 20-də baş verənlərin sonrakı dövrdə saxtalaşdırılmaya məruz qalması ilə bağlı yenidən təhqiqatlar aparılacaq. 23 nəfər çıxan "26-lar" isə artıq Hövsan qəbiristanlığında uyuyur. Məlahət Rzayeva