İranda Azerbaycan Siyasi Mehbuslarını Mudafiə Assosiasiyasının Aylıq Hesabatı İran İslam Cumhuriyyəti təhlükəsizlik güclərinin, dinc yollarla ayrı-seçkiliyə qarşı çıxan və milli kimliklerini qorumaq üçün çalışan Azərbaycanlı aktivistlərə olan basqılar artaraq davam edir. Öz xoşuna həbslərlə qarşı-qarşıya qalan bu aktivistlər mühakimə olmadan, və ittihamları rəsmi olaraq bildirilmədən həbsdə saxlanılırlar. Vəkillə təmin olmayıb və ailələriylə görüşdürülməyən məhbuslar işgəncə və çeşidli əziyyətlərə məruz qalma təhlükəsi altındadırlar. Keçici Olaraq həbsdə olanlar (Nəzarətə Alınanlar) 2 Azərbaycan aktivisti, Tehran’da "Şəhid Rəcayi" Üniversitəsi memarlıq müəllimi mühendis Abdullah Abbasi Cavan və Ərdəbil’də Üniversitəsi İslami Əncüməninin əski sədri Hüseyn Hüseyni, 2008 Noyabrın 13-də Rey şəhərində tutulublar. Bu aktivistlər Səttarxanı (1906-1914 illərindəki məşrutə hərəkatının Azərbaycanlı lideri) anma mərasiminə qatılarkən tutulub və Tehranın Evin Həbsxanasının İran təhlükəsizliyinə aid olan 209 nömrəli bölümdə saxlanılırlar. Aile üzvlərinin aktivistlerin harada saxlandığını bilmək üçün olan çabaları sonucsuz qalmış və təhlükəsizlik gücləri tərəfindən təhdid edilərək bir daha başvurmamaları söylənmişdir. Noyabrın 13-dən bəri bu məhbusların ailələriylə qura bildiyi tək əlaqə, onların 2-3 dəfə qıssa müddətli telefon danışıqları olub. Evin həbsxanasının 209 nömrəli bölümündən keçmiş həftələrdə sərbəst buraxılan iki aktivistin verdiyi bilgiyə görə mühəndis Abdullah Abbasi Cavan, qanunsuzca tutulmasına və təməl hüquqlarının tapdalanmasına etiraz olaraq 2008 Dekabrın 12-də (hənsə alınmasının 23-cü günü) aclıq aksiyasına başlayıb. 2008 Noyabrın 9-da Təbrizdə tutulan Azərbaycanlı qadın hüquqları müdafiəçisi jurnalist Şahnaz Qulami hələ də xəbərsiz bir halda həbsdədir. Qulami, nəzarət zamanının uzadılmasına və sorğu-sualın davam etməsinə etiraz olaraq 2008 Noyabrın 21-dən başlayan 8 günlük aclığa getmişdi. Keçən günlərdə onunla görüşə bilən ailəsinin bildirdiklərinə görə Qulaminin sağlıq durumu pisləşərək, müalicə və dərman məsələsində də sıxıntılar və sınırlamalarla üzləşib. Təbriz həbsxanasının qadınlar bölümündə tutulan Şahnaz Qulaminin həbs qərarı Təbriz İnqilab məhkəməsi Sorğulama dairəsinin 2-ci Şöbəsinin Qazısı Haşimzadə tərəfindən verilib. Araraşdırmanın bitməməsi nədəni ilə sorğulama davam etməkdədir və haqqındakı günahlandırmalar isə hələ bilinməyir. "Azerwomen" weblogunun yazıçısı olan jurnalist Şahnaz Qulami keçən il Avqust ayında da Təbriz İnqilab Məhkəməsinin 1-ci Şöbəsi tərəfindən "nizam əleyhinə təbliğat" ittihamıyla 6 ay həbs cəzasına məhkum olmuşdu. Bu jurnalist daha öncə 1989-1994 illəri arasında siyasi məhbus olaraq 5 il və 2007-ci ilin Avqust ayında isə 1 ay boyunca həbsdə qalmışdı. Yeni Həbslər 12 dekabr (21 Azar) günü, İranda Azərbaycan Hökümətinin qurulması və Türk dilinin rəsmiləşməsinin 66-cı ildönümündə Urmiya şəhərində ən az 7 adam təhlükəsizlik gücləri tərəfindən həbs olunmuşdur. Nəvid Sultani, Səid Məhmudi, Hüccət Mahmudi, Sitarə (Ulduz) Qasımi və Rəhman Qasımi, 3 həftə nəzarətə alındıqdam sonra 4 Yanvar 2009 tarixində zəmanətlə sərbəst buraxılıblar. Bu aktivistlər 2008 Dekabrın 10 və12-də evlərində tutulmuşdular. Təhlükəsizlik gücləri onların evlərini axtarıb bilgisayarlarına, CD-lerine, kitab və sənədlərinə əl qoymuşlar. Aktivistlərin hamısı 3 həftə boyunca Ettelaat mərkəzində və Urmiya Həbsxanasında məhbus olaraq sorğulanmışlar. Bu müddətdə onlar vəkillə təmin olmamış və çoxuna ailələriylə görüşmə izni verilməmişdir. Ailələrinin dediyinə görə onlar "Urmiya şəhərinin Ettelaat mərkəzində sorğulandıqları müddətdə işgəncə və əziyyətlərə məruz qaldıblar". 27 yaşındakı Azərbaycan Milli Hərəkəti fəalı Tövhid Hüseynpur, 2008 Noyabrın 6-da Urmiya şəhərinin küçələrində vərəqə dağıdarkən həbs olunmuş və 2008 Dekabrın 14-də 10 milyon tümən zəmanət qarşılığında məhbus olduğu Urmiya Ettelaat mərkəzindən müvəqqəti sərbəst buraxılmışdır. Hər il 12 dekabr (21 Azər) tarixində, 1945-də Azərbaycan Milli Hökümətinin quruluşu və Azərbaycan Türkcəsinin rəsmi dil olmasının ildönümü səbəbiylə Urmiya və başqa Azərbaycan şəhərlərində atəş havalandırma nümayişləri keçirilib və bildirilər dağıdılar. Vəhid Şıxbəyli (Şeyxbeyglu), Təbriz Azad Universiteti İqtisad öyrəncisi və "Arman" öyrənci təşkilatının keçmiş üzvü, 2008 Dekabrın 24-də Çərşənbə axşamı Təbrizdəki evində həbs olunub Ettelaat mərkəzinə aparılmışdır. Bu müddətdə Şıxbəyli, ailəsiylə yalnız bir telefon görüşməsi edə bilmiş və həbs olunma səbəbi hələ bəlli olmayıb. Vəhid Şıxbəyli, daha əvvəl 2008 Noyabrın 28-də Tebriz həbsxanasından aylar sonra sərbəst buraxılan 9 Tebrizli öyrıncini qarşılama mərasimində iştirak etdiyi üçün bir neçə adamla birlikdə həbs olunmuş və bir neçə saat sonra sərbəst buraxılmışdı. Həbs olunanlar arasında olan Tebrizli aktivist Cəmşid Zareyi, 18 Noyabr günü işyerində təkrar həbs olunmuş və 9 gün nəzarətdə saxlandıqdan sonra 20 milyon tümən zəmanət qarşılığında Təbriz Həbsxanasından sərbəst buraxılmışdır. Vəhid Şıxbəyli, 2006 May ayında Azərbaycan Türklərinin İran qəzetinin təhqir məzmunlu karikaturasına qarşı keçirilən etirazlara qatıldığı üçün Təbrizdə həbs olunmuş və 50 gün məhbus qaldıqdan sonra zəmanətlə sərbəst buraxılmışdı. O, daha sonra 91 gün şərtli həbs cəzasına məhkum oldu. Verilən Hökümlər: Ərdəbil şəhərindən Azərbaycanlı tələbə aktivist Əsgər Əkbərzadə, "ölkə təhlükəsizliyini pozmaq" ittihamı ilə 5 il Zahidan Həbsxanasına sürgün cəzasına məhkum oldu. Esger Ekberzadenin hökmü, 2008 Dekabrın 10-da məhkəmənin ilk iclasında Ərdəbil İnqilab Məhkəməsinin qazısı Hüseynzadə tərəfindən verildi. Əkbərzadənin dediyinə görə 10 dəqiqə sürən məhkəmədə ona özünü müdafiə etmə izni verilməmiş və qazı yalnız iki sual soruşaraq hökmü vermişdi. Qazının qərarda yazdığı günahlandırmaların bəzisi bunlardır: Azərbaycan Milli Hərəkəti birliyini qurmaq, Pantürkist (Türkçü) yazar Məhəmməd Əli Fərzanənin cənazə mərasimində iştirak etmək, öyrənci yığıncaqlarına qatılmaq, Azərbaycan ənənəvi rəqsləri kursuna getmək və etnik bir simvol olaraq əliylə Bozkurt simvolunu göstərmək, beynəlxalq quruluşlara, birliklərə və "Savalan Səsi" internet saytına xəbərlər göndərmə, CD, bildiri və elanlar çoxaldıb paylamaq, separatçı və milliyyətçi düşüncələri yaymaq. Əkbərzadənin mühakimə olunduğu məhkəmə vəkilsiz və bağlı olaraq keçirilib. 23 yaşındakı Ərdəbil "Pəyam-i Nur" universiteti kimya öyrəncisi Əsgər Əkbərzadə, 2008 İyunun 9-da universitet çıxışında təhlükəsizlik gücləri tərəfindən həbs olunmuş və 28 gün sonra 30 milyon tümən zəmanətlə sərbəst buraxılmışdı. Bu müddət içində onun ailəsi, 20 gün boyunca onun tutulduğu yerdən və vəziyyətindən tamamilə xəbərsiz qalmışdı. Sərbəst buraxıldıqdan sonra dediyinə görə həbs müddətində doğru olmayan günahlandırmaları etiraf etməsi üçün fiziki və ruhi işgəncəyə məruz qalmışdır. Əsgər, bu qərardan bir neçə gün sonra, təkrar Ərdəbil Cəza Məhkəməsi 105-ci Şöbə Başçısı Qazı Hüseyiniyan tərəfindən "nizam əleyhinə çalışan təşkilatların təbliğatını etmək" və "xalqı qiyama təşviq etmək" ittihamlarıyla 6 ay şərtli həbs cəzasına məhkum edilmişdir. Əkbərzadə daha öncə ana dildə təhsil haqqı üçün keçirilən aksiyalara və 2006 May ayında Azərbaycan şəhərlərindəki etirazlara iştirakı səbəbiylə həbs olunmuş və "Milli təhlükəsizliyə qarşı çıxmaq", "Nizam əleyhinə təbliğat" ittihamlarıyla bağlı məhkəmədə mühakimə olunub həbs və pul cəzasına məhkum olmuşdu. Beynəlxalq Əfv Təşkilatı 2006 Noyabr və 2007 Fevral aylarında nəşr etdiyi hesabatlarla Əkbərzadə-nin vəziyyətiylə bağlı narahatlıqlarını bildirmişdi. Azərbaycanlı mədəni aktivistlər Əli Sədiqi, Həmid Rızainiya və Əkbər Hüseynnijad, " Nizam əleyhinə təbliğat" və "Milli təhlükəsizliyə qarşı fəaliyyət" ittihamlarıyla bir il həbs cəzasına məhkum olublar. 2006-cı ilin May ayında Azərbaycanlılar tərəfindən İran qəzetinin təhqir məzmunlu karikaturasına qarşı etirazların göstərilərinin 2-ci ildönümü səbəbiylə basılan elanlar və CD-lər bu ittihamların səbəbləri olaraq göstərilmişdir. Bu aktivistlərin mühakiməsi Təbriz İnqilab Məhkəməsinin 2-ci Şöbəsi tərəfindən vəkilsiz və bağlı olaraq keçirilmişdir. Aktivistlər 2008 Mayın 15-də, Azərbaycan şəhərlərindəki May ayı etirazlarının 2-ci ildönümündə həbs olunub təxminən bir ay qədər nəzarətdə saxlanılıb, daha sonra zəmanətlə Təbriz həbsxanasından sərbəst buraxılmışdılar. 2008 Mayın 15-də təhlükəsizlik gücləri tərəfindən Xoy şəhərində həbs olunan və 7 gün nəzarətdə saxlandıqdan sonra zəmanətlə sərbəst buraxılan Azərbaycanlı mədəni aktivistlər Süleyman İraqi (Peyam-i Nur universiteti Azərbaycan Ocağının keçniş sədr köməkçisi və Xoyda "Əvrin" NGO quruluşu mərkəzi şuranın üzvü ), Salar İraqi (Urmiya universiteti mekanik mühəndisliyi öyrəncisi), Hüccət İraqi (Urmiya fən fakültəsi mekanik öyrəncisi), Pəyam Elm Qulu (Qəzvin Azad universitetinin əkinçilik mühəndisliyi öyrəncisi) və Əli Əkbər Abdullahı (Urmiya fən fakültəsimekanik öyrəncisi) Xoy İnqilab Məhkəməsinin 1-ci şöbəsindən qazı Novruzi tərəfindən 2 il boyunca təxirə salınacaq olan 1 il şərtli həbsə məhkum oldular. Aktivistlərin ittihamları "Nizam əleyhinə təbliğat -Türkçülük fəaliyyətlərinə qatılmaq" (May ayındakı Azərbaycan etirazlarıyla əlaqədar bildirilər yaymaq) olaraq ifadə edilmişdir. Bu aktivistlərin hamısı Xoy şəhərində Əvrin NGO quruluşunun üzvləridirlər. Daha öncə bu quruluşun keçmiş sədrləri İbrahim Cəferzadə 1 il həbs ilə Borazcan şəhərinə 2 il sürgün və Şirzad Hacılı 3 ay həbs cəzasına məhkum olmuşdular. Batı Azərbaycanın Makı şəhərinin aktivistlərindən İbrahim Abdullahnijad, Əli Hilmi, Möhsün Hüseynzadə, Sabir Beytullahi və Bəhmən Nəsirzadə, 2006 May ayı etirazlarıyla əlaqəli olaraq 1 il və 10 ay arasında dəyişən həbs cəzalarına məhkum olmuşdular. Xoy İnqilab məhkəməsinin 1-ci şöbəsindən qazı Novruzi, 22 yaşındakı İbrahim Abdullahnijad-a 1 il həbs, 35 yaşındakı Əli Hilmi-yə 2 il boyunca təxirə salınacaq olan 1 il şərtli həbs, 35 yaşındakı Əli Hüseynnijad Əsl ilə 40 yaşındakı Möhsün Hüseynzadeyə 10 ay həbs cəzasının bədəli olan 500,000 tümən para cəzası vermişdir. Aktivistlərə istiqamətli ittihamlar "Nizam əleyhinə fəaliyyət göstərən pantürkist (Türkçü) hərəkətlərin (Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti) təbliğatını etmək" olaraq ifadə edilmişdir. Xoy İnqilab Məhkəməsi tərəfindən 1 il həbsə məhkum edilən və qərara etiraz edən 35 yaşındakı müəllim Sabir Beytullahi və 37 yaşındakı şair Bəhmən Nəsirzadə, 30 Noyabr günü yenidən məhkəməyə çağırılmış və özlərini müdafiə edəndən sonra məhkəmə qərarını gözləyirlər. Adı çəkilən aktivistlərin bütünü 2006 İyunun 17-də İran qəzetinin təhqir məzmunlu karikaturası əleyhinə keçirilən etirazlarda qatılarkən tutulub 27 gün nəzarətdə tutulduqdan sonra zəmanətlə sərbəst buraxılmışlar. Başqa Aktivistlerin Durumundan: 2008 Noyabrın 21-də Əhər şəhərinin Xoca qəsəbəsində Ettelaat məmurları tərəfindən həbs olunub Təbriz Ettelaat mərkəzinə aparılan jurnalist, yazar və şair Məhəmməd Rıza Ləvayi, 23 gün həbsdən sonra14 Dekabrda sərbəst buraxılıb. Levayinin dediyinə görə, ürək xəstəliyi üzündən məhbus həbsə alındıqdan 11 gün sonra, durumu pisləşmiş və xəstəxanasına aparılıb 12 gün orada qalmışdır. Ləvayinin ailəsi, bu müddətdə onun həbs olunma səbəbi və harada olduğu ilə bağlı məlumat ala bilməmişlər. Levayi, haqqındakı ittihamların və həbs olunmasının səbəbinin İranda Azərbaycanlı ziyalılara istiqamətli basqının izah edildiyi "Mədəni Müstəmləkə və Müstəmləkə Mədəniyyəti" adlı məqaləsi olduğunu bildirib. Məhəmməd Rıza Ləvayinin gələcək günlərdə məhkəməyə çıxması gözlənilməkdədir. Ərdəbil şəhərinin mədəni aktivistlərindən mühəndis Rəhim Hacızadə, 2008 Sentyabrın 25-də həbs olunmuş və 61 gün sonra 80 milyon tümən zəmanət qarşılığında Ərdəbil həbsxanasından sərbəst buraxılmışdır. Hacızadenin ailəsinin bildirdiyinə görə, ona verilən ittihamlar "nizam əleyhinə təbliğat" və qanuni olaraq nəşr olunan "Savalan Tayfaları" adlı kitabının 2-ci cildində "müqəddəs dəyərləri aşağılamaq" olmuşdur. Təbrizli Azərbaycan Milli Hərəkəti fəalı Əmir Əli Zəbihi, təxminən 2 ay öncə 8 aylıq həbs cəzasını çəkmək üçün Təbriz həbsxanasına aparılmışdır. Təbriz Azad Universiteti inşaat mühəndisliyi məzunu olan bu fəal, 2006 May ayı etirazlarında həbs olunub 45 gün məhbus qaldıqdan sonra zəmanət qarşılığında müvəqqəti sərbəst buraxılmışdı. Tələbə Dərgilərinin Bağlanılması 2008 Dekabrın 13-də Mahabad (Soyuqbulaq) şəhərinin Azad universitetinin mədəniyyət şurası, Farsca-Türkcə ikidilli olaraq nəşr olunan Bulud dərgisinin bağlanılması qərarını vermişdir. Jurnalın öncəki nəşr müdirinin məzuniyyətindən sonra, yeni nəşr müdirini qəbul etmək üçün dərgini işləyən tələbələrdən Ettelaat (kəşfiyyat və təhlükəsizlik təşkilatı) formalarını doldurub imzalamalarını tələb edilmişdir. Öyrəncilər isə bunu rədd edincə universitet məsulları nəşri dayandırıb dərgini bağlamağa qərar vermiş və bu bağlama qərarı, hüquqi mərhələ təqib edilmədən, hətta dərgini işləyənləri qərar yığıncağına çağırılmadan verilmişdir. Yeni tədris ilində universitetlərin mədəniyyət şura məsulları Azərbaycanlı öyrənci dərgilərini böyük təzyiqlərə məruz qoyublar. Ulus, Nəsim, Araz, Özlük, Oyanış, Səttarxan, Kimlik, Yoldaş, Yağış, Aydın Gələcək, Qıpçaq, Günəş, Yarpaq, Telenger, Çənlibel, Yaşıl Yol, Ana Yurdu, Səhər, Açıq Söz və Sayan, keçən aylarda bağlanılan öyrənci dərgilərindən bəziləridir.gaip