Arxiv "Atatürkün Azərbaycan siyasəti" Kitabın tərtibçiləri professor Nizami Cəfərov və Mehmet Akif Turaldır E.Qaliboğlu Bu yaxınlarda Atatürk Mərkəzi tərəfindən "Atatürkün Azərbaycan siyasəti (öz dili ilə)" kitabı "Çaşıoğlu" nəşriyyatında nəfis şəkildə işıq üzü görüb. Kitabın tərtibçiləri professorlar Nizami Cəfərov və Mehmet Akif Turaldır. Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün nitq, çıxış və mülahizələri əsasında hazırlanmış kitab-toplu böyük öndərin Azərbaycan siyasətini əks etdirir. "Ön söz" müəllifləri qeyd edirlər ki, Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu, Türk Dünyasının böyük liderlərindən biri Mustafa Kamal Atatürkün xarici siyasətinin əsaslarını həmişə bir hədəf - Türkiyə Cümhuriyyətini qurub möhkəmləndirmək, "Yurdda sülh, cahanda sülh"ə nail olmaq təşkil edib. 19-cu yüzilin sonu, 20-ci yüzilin əvvəllərində geniş miqyas almış ümumtürk dövləti, yaxud Tuançılıq ideyasının dövrünün real beynəlxalq vəziyyətinə uyğun gəlmədiyini görən Atatürk milli demokratik bir dövlət yaratmaq uğrunda mübarizə apararaq öz məqsədinə çatsa da, heç zaman unutmamışdı ki, eyni etnik-mənəvi sistemin tərkib hissəsi olan türklərin siyasi-ideoloji birliyi qaçılmazdır: "Ona görə də yeganə müstəqil Türk Cümhuriyyəti tarix meydanına ümumtürklüyün birbaşa varisi kimi çıxmışdır. Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu 30-cu illərdə özünəməxsus cəsarətlə Türk Dünyası ilə əlaqələrin - "körpülərin" həmişə sağlam saxlanılmasını, etnik-mədəni bağların möhkəmləndirilməsini vəsiyyə edib. Atatürkün Azərbaycan siyasəti onun ümumi xarici siyasətinin üzvi tərkib hissəsidir". Tərtibçilər daha sonra bildirirlər ki, milli mücadilə dövründə imperialist dövlətlərin təzyiqinə qarşı dayanmaq üçün Sovet Rusiyası ilə münasibətlər yaradan, lakin bir kommunmist imperiyası ilə bu cür münasibətin axıra kimi gedəcəyinə inanmayan (və ömrünün son illərində bunu açıqca etiraf edən) Atatürkün guya Azərbaycanın müstəqilliyinə laqeyd münasibət göstərdiyini iddia etmək yalnız dövrün, zamanın siyasi konyukturasını, tarixin "məntiqi"ni anlamamaqdan irəli gələ bilər: "Ən böyük liderlər belə ürəklərindən (və beyinlərindən) keçənləri deyil, bacardıqlarını edirlər. Atatürk hər şeydən əvvəl Osmanlı paytaxtına kimi işğal eləmiş müxtəlif məqsədli düşmənləri dəf eləmək üçün xalqın iradəsini bir yerə toplaya bildi. İkincisi, Vətənin o zamana görə mümkün ola biləcək hüdudlarını müəyyənləşdirdi. Və üçüncüsü, Türk xalqının (ümumən türk etnosunun ) müstəqil demokratitik dövlət (cümhuriyyət) qurmaq istedadını bütün dünyada nümayiş etdirdi". Tərtibçilər qeyd edirlər ki, Sovet Rusiyası həm milli mücadilə, həm də Cümhuriyyət qurucuğu illərində Ataürkün (və Atatürk inqilablarının) dünyada demək olar, yeganə müttəfiqi idi. Bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq şərtilə bu dostluğa ehtiyac vardı: "Atatürk istəsəydi belə, Azərbaycanı Sovet Rusiyasının pəncəsindən xila edə, müstəqil Axərbaycan Cümhuriyyətinin yaşamasına kömək edə bilməzdi. Bununla belə 18 oktyababr 1921-ci ildə Ankaradakı Azərbaycan səfirliyi qarşısında çıxış edərkən söylədiyi fikirlər, keçirdiyi hisslər onun Azərbaycan sevgisinin möhtəşəmliyini göstərir: "Azərbaycan bayrağının Türkiyə bayrağının yanında, Türkiyə səmasında dalğalanmasını görmək bütün millətimiz üçün böyük bir bayramdır" - deyən Atatürk çox güman ki, yalnız Türkiyə türklərinin deyil, bütün türklərin - türk millətinin əhvali-ruhiyyəsini ifadə edirdi". "Mili mücadilə qəhrəmanı Qazi Mustafa Kamal 1918-1920-ci illərdə Azərbaycanda gedən mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərdə Azərbaycan türklərinin öz milli iradəsini lazımi şəkildə ortaya qoya bilməmələrindən narahat olduğu kimi, sonrakı illərdə də Azərbaycandakı vəziyyətlə ardıcıl olaraq maraqlanmış, Türkiyədəki azərbaycanlı mühacirlərlə təmasda olmuşdu". Bu məqamı vuğulayan tərtibçilər daha sonra yazırlar ki, ermənilərin Şərqi Anadolu və Azərbaycan Türklərinə qarşı qətliamının qarşısını almaq, "Ermənistan"ın hüdudlarını genişləndirmək siyasətinin irticaçı xarakterini bütün dünyaya bəyan eləmək uğrunda mübarizə aparan Atatürk "erməni məsələsi"nin Türk Dünyası üçün nə qədər ciddi problemlər yaradacağını dərindən bilən türk liderlərindən idi. Lakin yalnız gücü ona çatdı ki, Şərq Anadoluda erməni dövləti qurmaq iddiasının qarşısını ala, erməniləri Türkiyə Cümhuriyyəti hüdudlarından kənara - Şərqə ata bildi". Sonda N.Cəfərov və M.A.Tural bildirirlər: "Atatürkün Azərbaycan siyasətini əks etdirən sənədləri ilk dəfə toplu şəklində nəşr edərkən düşünürük ki, bu sənədlər Azərbaycan tarixininin mübahisəli dövrlərindən birinin daha obyektiv şəkildə öyrənilməsinə təsirsiz qalmayacaq. Atatürkün nitq, çıxış və müşahidələrindən alınmış mətnlər necə varsa, o cür verilib, böyük öndərin dil-üslubuna toxunulmayıb". Qeyd edək ki, kitabdakı canlı mətnlərlə bağlı ayrıca yazı oxuculara təqdim olunacaq.