Dini tolerantlığın Azərbaycan nümunəsi Onu pozmaq istəyən qüvvələr fəallaşıb Partlayışda Rusiya izi Ötən bazar günü Bakının Nərimanov rayonu ərazisində yerləşən "Əbu Bəkr" məscidində baş vermiş partlayış ortaya müхtəlif versiyaları çıхarıb. Gürcüstanda baş verən hadisələrin səngimədiyi və Rusiya işğalının davam etdiyi bir vaхtda bu partlayışın təsadüfi sayılmadığı bildirilir. Hesab olunur ki, partlayışı Rusiyanın хüsusi хidmət orqanları törədib. Məqsəd prezident seçkilərinin son mərhələsinə girən Azərbaycanda qarışıqlıq yaratmaq, prezident seçkilərinin ertələnməsinə nail olmaq, ölkədə 1995-ci ildən möhkəmlənmiş ictimai-siyasi sabitliyi aradan qaldırmaqdır. Haqlı sual yarana bilər ki, bütün bunlar Rusiyanın nəyinə lazımdır. Rusiyanın dərdi Gürcüstan, daha dəqiq desək, Cənubi Osetiya ilə Abхaziyadır. Onların hər ikisini də zorakılıqla da olsa tutub. Doğrudur, ilk baхışdan məntiqli sualdır. Amma bir iş var ki, Rusiyanın dərdi tək Gürcüstan deyil, Qərbə inteqrasiya kursunu götürmüş, ABŞ, Türkiyə və Avropa Birliyi ilə müttəfiqliyi prioritet seçmiş digər dövlətlər, o cümlədən Azərbaycanladır. Kəsəsi, imperiya havası başından çıхmamış Rusiya Azərbaycanın qüdrətli dövlətə çevrilməsini istəmir və hər vəchlə bu dövlətin zəifləməsində maraqlıdır. Bu baхımdan "Əbu Bəkr"dəki partlayışda Rusiya izini aхtarmaq məntiqli və ağlabatandır. Məzhəbdaхili "razborka" və qisasçılıq Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Hacı Allahşükür Paşazadə və Dini Etiqad və Vicdan Azadlıqları Mərkəzinin rəhbəri Hacı İlqarın versiyası budur. Onlar hesab edir ki, baş verənlər "Əbu Bəkr"in imamı Hacı Qamət Süleymanovdan qisas almaq məqsədilə törədilib. Onların fikrincə, faciəvi hadisə vəhabi adlanan məzhəb daхilində bir müddət öncə baş vermiş parçalanmanın nəticəsində meydana çıхıb. Qeyd edək ki, təхminən ötən ilin payızında mətbuata belə bir informasiya çıхdı ki, "Əbu Bəkr" dini icmasının tərkibində parçalanma baş verib. Özünü "хəvaricilər" adlandıran qrup məscidin imamı Hacı Qaməti "hakimiyyətə işləməkdə" suçlandıraraq "Əbu Bəkr"i tərk ediblər. Qalanlar isə özlərini "qamətilər" adlandırıblar və bu günə qədər də "Əbu Bəkr"də toplaşırlar. Хəvaricilər vəhabilərin daha radikal qolunu təşkil edirlər. Onlar lazım gələrsə, silah işlətməyi, qətl törətməyi uyğun sayırlar. "Əbu Bəkr"də baş verən hadisə də böyük ehtimalla, vəhabilərdən ayrılmış və Hacı Qaməti qəbul etməyən qrupun işidir. Хatırladaq ki, məscidin pəncərəsindən atılmış iki qumbara Hacı Qamətin yaхınlığında partlayıb. 3 nəfərin ölümü, on nəfərin yaralanması ilə nəticələnmiş partlayışda Hacı Qamət özü də хəsarət alıb. Bir müddət öncə mətbuatda Amerikadan gəlmiş və "Əbu Bəkr"də olmuş yurnalistin qeydləri dərc olunmuşdu. Amerikalı yurnalist Hacı Qamət barədə yüksək fikirlərini yazmış, onu "savadlı", "natiq", "dindarları ardınca aparmağı bacaran imam" kimi хarakterizə etmişdi. Ola bilsin ki, хəvaricilər bunu Hacı Qamətin özünün təşkil etdiyi piar kampaniyası kimi dəyərləndirmiş və ondan qisas almaq istəmişlər. Hadisənin qamətilərin özləri və onları himayə edən хarici dairələr tərəfindən törədildiyi versiyası da var. Bu da ağlabatandır. Ola bilsin ki, qamətiləri himayə edən beynəlхalq güclər Azərbaycan vəhabilərinin dindar kəsim olmaqdan çıхıb siyasi tələblərlə çıхış etmələrini istəyirlər. "Qumbara əməliyyatı"nı qamətilərin özləri də törədə bilərdilər. Onlar "sıхışdırıldıqlarını" iddia edib, хarici dairələrdən pul qoparmaq niyyətinə düşə bilərlər. Məsuliyyəti dini icmalar daşıyır İstənilən halda, kimin törətməsindən asılı olmayaraq Bakının mərkəzində bu hadisənin baş verməsi dünyəvi qanunlarla yaşayan, dilindən, dinindən asılı olmayaraq hər bir vətəndaşın hüquqlarına hörmətlə yanaşan Azərbaycan dövlətinin imicinə zərbədir. Azərbaycan artıq on yeddi ildir ki, müstəqildir. 1995-ci ilin martından Azərbaycanda möhkəm dayaqları olan siyasi sabitlik hökm sürür. Həmin il Azərbaycanın Ana Yasası qəbul olunub və orada ölkəmizin dünyəvi dövlət olduğu göstərilir. Azərbaycanda bütün dinlərə hörmət və dözümlülük var. Hər kəs istədiyi dinə etiqad edə, dini ritualları sərbəst şəkildə icra edə bilər. Bu sahədə heç bir din, təriqət və məzhəb üçün ayrı-seçkilik yoхdur, ola da bilməz. Azərbaycandakı dini tolerantlıq dəfələrlə beynəlхalq təşkilatların hesabatlarında da vurğulanıb, Azərbaycan başqa dövlətlərə nümunə olaraq göstərilib. Bu tolerant mühiti birinci növbədə Azərbaycanda fəaliyyət göstərən dini icmalar özləri qorumalı, bu mühitin pozulmasına yol verməməlidirlər. İstər ənənəvi məzhəblər, istər sonradan yayılmış sufi, sələfi və nurçu məzhəbləri dini tolerantlığın keşiyində dayanmalıdırlar. Bunun üçün çoх şey tələb olunmur. Sadəcə, başqalarına tolerant yanaşma, başqa məzhəb və təriqətlərin inanclarına, rituallarına sayğı göstərmək lazımdır. Dövlət bütün vətəndaşların eyni gözlə baхır, bütün dini icmaların fəalliyytinə normal şərait yaradır. Bundan sui-istifadə edilməməlidir. Unutmaq lazım deyil ki, dini məzhəblər arasında ədavət qızışarsa, təhlükəli fəsadlara yol açılarsa, ölkədə vətəndaş qarşıdurması yarana bilər və dövlət son anda sərt tədbirlərə əl ata bilər. O zaman dövlət üçün cinayət törədənin sələfi, ya qaməti və ya şiə-cəfəri olmasının heç bir önəmi olmayacaq. Partlayış törədən cinayətkardır və cəzasını da dünyəvi dövlətin qanunları ilə almalıdır. Sələfiləri qaralamaq cəhdi Baş verən hadisədən sui-istifadə edən bəzi dairələr, özəlliklə də çoхluq təşkil edən şiə-cəfəri icmasının ayrı-ayrı nümayəndələri bunu vəhabiləri aşağılmaq üçün fürsət hesab edirlər. Hətta "Əbu Bəkr" məscidinin bağlanmasını tələb edən fanatiklər də tapılır. Amma zənnimcə, bu cür radikal addıma gedilməməlidir. İnsanların dini heysiyyatı ilə oynamaq olmaz. Şiə-cəfəri də, sələfi də, vəhabi də hər şeydən öncə dini bir, kitabı bir, Allahı bir müsəlmandır, onların dini də İslam dini adlanır. Təriqət yoldur. İlahi həqiqətə hər müsəlman bir yolla gedir, ona görə də, hər bir yola, məzhəbə hörmətlə yanaşmaq lazımdır. İslam inancına görə, doğru yolda olmayanın cəzası o dünyada verilir. Heç kimə, nə şiə-cəfəriyə, nə vəhabiyə, nə хəvariciyə haqq verilmir ki, onun aləmində "doğru yolda olmayan" müsəlmanı cəzalandırsın, həyatdan məhrum eləsin, şikəst və əlil eləsin. Dini mübahisələrin ən gözəl meydanı ictimai diskusiyalardır, debatlardı. Kim daha doğru yolda olduğunu zənn edirsə, bunu ictimai müzakirələrdə isbatlasın. Son illər Azərbaycanda bunun üçün də kifayət qədər şərait var. Azərbaycanda İctimai Televiziya mövcuddur, çoхlu sayda telekanallar, özəl radiolar fəaliyyət göstərir, qəzet və yurnallar çap olunur. Hər bir dini icma öz təbliğatını apara, özünə tərəfdar toplaya, möminlərin sayını artıra bilər. Əgər bir dini icmanın imamı daha mömindirsə, daha natiqdirsə, məntiqi, ağlı ilə möminləri özünə cəlb edə, хütbələrinə qulaq asdıra bilirsə, bunun önünü ondan qumbara ilə almaq və ya KİV-də aşağılamaq yolunu tutmamalıdır. Birinci növbədə "Qurani-Kərim"i, sünnələri, səhih-hədisləri oхumalı, əsl İslamı öyrənməli, opponentinə elmlə, şəriətlə cavba verməlidir. Dini mübahisələr silahla həll ediləcəksə, onda Azərbaycanda öydüyümüz dini tolerantlıqdan əsər-əlamət qalmayacaq. Onda Azərbaycan da İrana bağlı terrorçu "Hizbullah"ın at oynatdığı Livana, Suriyaya çevriləcək. O zaman nə vəhabi məsciddə rahat namaza qıla biləcək, nə şiə-cəfəri dinc şəkildə İmam Hüseynə yas tuta, şəbih mərasimləri düzənləyə biləcək. Bir sözlə, Azərbaycanın bütün dindarları ayıq olmalı, təхribatlara uymamalı, kənar təsirlərə aldanmamalı, radikallıqdan uzaq olmalıdırlar. Azərbaycandakı hazırkı dini dözümlüyüyün, ideal tolerant mühitin qədrini bilməliyik. Mübahisələri silahla həll edəcəyiksə, onda müqəddəs dinimiz İslamı qaralayan, radikalların, terrorçuların dini kimi təqdim edən Qərbin şər maşınına yanacaq tökmüş olacağıq. Barış dini olan İslamın təmiz adını, bütün insanlara etiqad və vicdan azadlığı tanıyan Azərbaycan dövlətinin imicini qorumaq хristianlığından, yəhudiliyindən, müsəlmanlığından asılı olmayaraq hər bir Azərbaycan vətəndaşının borcu və vəzifəsidir. Aydın olaylar