Dün­ya dü­zə­ni də­yi­şə bi­lər Bu, ABŞ və Qər­bin Ru­si­ya ilə rə­qa­bə­ti­nin ye­kun nə­ti­cə­lə­rin­dən ası­lı­dır Gür­cüs­tan mü­ha­ri­bə­si dün­ya­da ye­ni si­tua­si­ya ya­rat­maq üz­rə­dir. Be­lə ki, bu sa­vaş ək­sər nü­fuz­lu döv­lət­lə­ri bey­nəl­xalq si­ya­sət səh­nə­sin­də cə­rə­yan edən pro­ses­lə­rə yö­nə­lik möv­qe­lə­ri­nə ye­ni­dən bax­ma­ğa meyl­lən­di­rib. Hər hal­da, bun­dan son­ra bə­zi bey­nəl­xalq də­yər­lə­rə və nor­ma­la­ra fərq­li ya­naş­ma tər­zi­nin or­ta­ya çı­xa bi­lə­cə­yi qə­tiy­yən is­tis­na de­yil. Xü­su­si­lə də, döv­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lər­də ye­ni key­fiy­yət də­yi­şik­li­yi­nin or­ta­ya çıx­ma­sı ta­ma­mi­lə inan­dı­rı­cı gö­rü­nür. Bu ba­xım­dan, bə­zi bey­nəl­xalq si­ya­si ira­də mər­kəz­lə­ri­nin möv­cud dün­ya dü­zə­ni­nə ye­ni və nis­bə­tən mən­fi xa­rak­ter da­şı­ya bi­lə­cək ça­lar­la­rın əla­və edil­mə eh­ti­ma­lı­nın cid­di­li­yin­dən na­ra­hat­lıq ke­çirt­mə­si ta­ma­mi­lə ba­şa­dü­şü­lən­dir. Mə­sə­lə on­da­dır ki, ha­zır­da möv­cud olan dün­ya dü­zə­ni­nin for­ma­laş­ma ta­ri­xi o qə­dər də uzaq de­yil. Be­lə ki, bu ta­rix təx­mi­nən ötən əs­rin 80-cı il­lə­ri­nin son­la­rı və 90-cı il­lə­ri­nin əv­vəl­lə­ri­nə tə­sa­düf edir. Hə­min döv­rə qə­dər­sə, bə­şə­riy­yət iki­qütb­lü dün­ya sis­te­mi üz­rə ida­rə olu­nur­du. Çün­ki sö­zü­ge­dən dö­nə­mə­dək SSRİ ad­lı və im­pe­ri­ya xa­rak­ter­li bir su­per­döv­lət də möv­cu­duy­du. Və bu su­per­döv­lət di­gər bey­nəl­xalq güc mər­kə­zi ro­lu­nu oy­na­yan ABŞ-la sərt şə­kil­də rə­qa­bət apa­rır­dı. Tə­bii ki, bu su­per­döv­lət­lə­rin - ABŞ və SSRİ-nin gü­zəşt­siz rə­qa­bə­ti dün­ya döv­lət­lə­ri­nin iki fərq­li cəb­hə­lə­rə bö­lün­mə­si­nə sə­bəb ol­muş­du. Be­lə ki, ək­sər Qərb döv­lət­lə­ri NA­TO-nun çə­ti­ri al­tın­da yer ala­raq ABŞ-ın ət­ra­fın­da top­laş­mış­dı. Bu­na pa­ra­lel ola­raq, SSRİ də NA­TO-ya al­ter­na­tiv ki­mi "Var­şa­va Mü­qa­vi­lə­si"ni ya­ra­da­raq o döv­rün so­sia­list dü­şər­gə­si döv­lət­lə­ri­ni öz ət­ra­fın­da bir­ləş­dir­miş­di. Nə­ti­cə­də, bir-bi­ri­nə zidd olan iki bey­nəl­xalq hər­bi-si­ya­si blok or­ta­ya çıx­mış­dı. Ən əsa­sı­sa, bu hər­bi-si­ya­si blok­lar ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lər za­man keç­dik­cə rə­qa­bət mər­hə­lə­si­ni ar­xa­da bu­ra­xa­raq açıq və bir­mə­na­lı düş­mən­çi­lik dö­nə­mi­nə qə­dəm qoy­muş­du­lar. Za­man keç­dik­cə­sə, bu blok­la­rın düş­mən­çi­li­yi "so­yuq mü­ha­ri­bə"yə qə­dər in­ki­şaf et­miş­di. Və hət­ta "so­yuq mü­ha­ri­bə"nin hər an qar­şı-qar­şı­ya du­ran iki düş­mən qütb ara­sın­da da­ğı­dı­cı sa­va­şa çev­ri­lə bi­lə­cə­yi ilə bağ­lı təh­lü­kə re­al gö­rün­tü­lər al­mış­dı. An­caq o vaxt bə­şə­riy­yət bu qor­xunc təh­lü­kə­dən ya­yın­ma­ğa na­il ol­du. Və bun­da keç­miş SSRİ-nin da­ğı­la­raq bey­nəl­xalq si­ya­sət səh­nə­si­ni tərk et­mə­si xü­su­si rol oy­na­mış­dı. Yə­ni dün­ya­nı qlo­bal sa­vaş təh­lü­kə­si al­tın­da sax­la­yan iki su­per­döv­lət­dən bi­ri - SSRİ-nin ye­ri boş, kom­mu­nist im­pe­ri­ya­sı­nın for­ma­laş­dır­dı­ğı hər­bi-si­ya­si dü­şər­gə­sə li­der­siz qal­mış­dı. SSRİ-nin sü­qu­tun­dan son­ra ol­duq­ca zə­if­lə­miş və­ziy­yət dü­şən Ru­si­ya isə, hə­lə o vaxt hə­min boş­lu­ğu dol­dur­maq im­ka­nın­da de­yil­di. Nə­ti­cə­də, so­sia­list dü­şər­gə­si çox qı­sa za­man içə­ri­sin­də da­ğıl­dı. ABŞ və Qərb­sə, hə­min dü­şər­gə­nin ək­sər təm­sil­çi­lə­ri­ni öz tə­rə­fi­nə çək­mə­yə na­il ol­du. Bu­nun­la da, onil­lik­lər bo­yu dün­ya­da hökm sür­müş iki­qütb­lü dün­ya sis­te­mi da­ğıl­dı. Əvə­zin­də­sə, ABŞ-ın bə­şə­riy­yət üzə­rin­də­ki he­ge­mon­luq niy­yət­lə­ri üzə­rin­də bir­qütb­lü dün­ya dü­zə­ni for­ma­laş­ma­ğa baş­la­dı. An­caq son bir ne­çə il ər­zin­də bey­nəl­xalq si­ya­sət səh­nə­sin­də cə­rə­yan edən pro­ses­lər bir­qütb­lü dün­ya dü­zə­ni­nin də da­ğıl­ma eh­ti­ma­lı­nın cid­di­li­yi­ni gös­tər­mək­də­dir. Be­lə ki, pre­zi­dent Vla­di­mir Pu­ti­nin ha­ki­miy­yə­tə gə­li­şiy­lə, SSRİ-nin ta­qət­dən düş­müş va­ri­si olan Ru­si­ya ye­ni­dən dir­çəl­mə­yə baş­la­dı. Həm də o qə­dər sü­rət­lə dir­çəl­di ki, ABŞ və Qərb baş ve­rən­lə­ri tam an­la­ma­ğa im­kan tap­ma­mış Kreml ar­tıq keç­miş SSRİ-nin vax­ti­lə sa­hib ol­du­ğu su­per­döv­lət sta­tu­su­na id­dia­sı­nı açıq-aş­kar və sərt şə­kil­də or­ta­ya qoy­ma­ğa na­il ol­du. Hər hal­da, Ru­si­ya ar­tıq əv­vəl­ki döv­lət de­yil, ək­si­nə, ar­tıq bey­nəl­xalq si­ya­sət səh­nə­sin­də cə­rə­yan edən pro­ses­lə­rin ida­rə olun­ma­sın­da əsas söz sa­hib­li­yi­nə id­dia edən su­per­döv­lət­dir. Tə­bii ki, Ru­si­ya­nın bu id­dia­lı möv­qe­yi əv­vəl-axır öz nə­ti­cə­si­ni gös­tər­mə­liy­di. Düz­dür, Krem­lin söz sa­hib­li­yi id­dia­sı ilk dövr­lər­də məğ­lu­biy­yət­lər­lə də mü­şa­yi­ət olun­du. Be­lə ki, ABŞ və Qərb Bal­kan­lar­da Krem­lin möv­qe­yi­nə la­qeyd ya­na­şa­raq Ru­si­ya­nın id­dia­la­rı­na əhə­miy­yət ver­mə­di. Be­lə­lik­lə də Ru­si­ya Bal­kan­lar­dan, elə­cə də Şər­qi Av­ro­pa re­gio­nun­dan sı­xış­dı­rıl­mış ol­du. An­caq Ru­si­ya­nın uzun­müd­dət ha­di­sə­lə­rin be­lə in­ki­şa­fı­na səbr gös­tər­mə­yə­cə­yi açıq-aş­kar nə­zə­rə çar­pır­dı. Hiss olu­nur­du ki, Kreml bu­nun əvə­zi­ni baş­qa re­gi­on­lar­da çıx­ma­ğa ça­lı­şa­caq. Ən azın­dan ona gö­rə ki, Ru­si­ya­nın iti­ril­mək­də olan bey­nəl­xalq möv­qe­lə­ri­nin ge­ri qay­ta­rıl­ma­sı ba­xı­mın­dan, Krem­lin pro­ses­lə­rə mü­şa­hi­də­çi qal­ma li­mi­ti tü­kən­mək üz­rəy­di. Ru­si­ya­nın ma­liy­yə-iq­ti­sa­di yük­sə­li­şi­sə, Krem­li qə­ti ad­dım­lar at­ma­ğa hə­vəs­lən­di­rir­di. Ma­raq­lı­dır ki, Ru­si­ya­nın əks­zər­bə en­dir­mə­si üçün məhz Cə­nu­bi Qaf­qaz re­gio­nu se­çil­di. Çün­ki Cə­nu­bi Qaf­qaz da Ru­si­ya­nın itir­mək təh­lü­kə­siy­lə üz­ləş­di­yi önəm­li re­gi­on­lar sı­ra­sı­na da­xi­liy­di. Ona gö­rə də, bu təh­lü­kə­nin re­al gö­rün­tü­lər al­ma­sın­da xü­su­si rol oy­na­yan Gür­cüs­tan cə­za­lan­dı­rıl­dı. Və bu­nun­la da, Ru­si­ya ABŞ və Qər­bə açıq-aş­kar mey­dan oxu­muş ol­du. Ən azın­dan ona gö­rə ki, əs­lin­də, ABŞ və Qərb Cə­nu­bi Qaf­qaz re­gio­nun­da Gür­cüs­tan va­si­tə­si­lə təm­sil edi­lir­di. Bu ba­xım­dan, Ru­si­ya­nın Gür­cüs­ta­nın tim­sa­lın­da məhz ABŞ və Qər­bə qar­şı sar­sı­dı­cı hər­bi-si­ya­si zər­bə en­dir­di­yi­ni id­dia et­mək müm­kün­dür. Tə­bii ki, bü­tün bun­la­rı nə­zə­rə al­dıq­da, ya­xın gə­lə­cək üçün dün­ya­da han­sı si­ya­si sis­te­min ön pla­na ke­çə­cə­yi ilə bağ­lı mə­sə­lə­nin bö­yük öl­çü­də Cə­nu­bi Qaf­qaz re­gio­nun­da, da­ha də­qiq de­sək, məhz Gür­cüs­tan­da həll edil­di­yi­ni dü­şün­mək olar. Be­lə ki, in­di ABŞ və Qərb Cə­nu­bi Qaf­qaz­da­kı ma­raq­la­rı­nı qo­ru­maq üçün Gür­cüs­ta­nı Ru­si­ya­nın əlin­dən xi­las et­mə­yə məc­bur­dur. Bu­nu ba­ca­ra­ca­ğı təq­dir­də, ABŞ və Qərb Cə­nu­bi Qaf­qaz­da uzun­müd­dət üçün möh­kəm­lən­mək şan­sı qa­za­na bi­lər. Əks hal­da, si­tua­si­ya­nın fərq­li key­fiy­yət qa­za­na bi­lə­cə­yi qə­tiy­yən şüb­hə do­ğur­mur. Mə­sə­lə on­da­dır ki, ABŞ və Qərb Gür­cüs­ta­nı qur­ban ve­rə­rək Cə­nu­bi Qaf­qa­za nə­za­rət şans­la­rı­nın iti­ril­mə­siy­lə ba­rı­şa­ca­ğı təq­dir­də, dün­ya dü­zə­ni­nin ye­ni­dən də­yiş­mə eh­ti­ma­lı ar­ta bi­lər. Be­lə ki, bu hal­da, Ru­si­ya­nın bey­nəl­xalq möv­qe­lə­ri­nin möh­kəm­lə­nə­cə­yi və Krem­lin si­ya­si ira­də­si­nin güc­lə­nə­cə­yi qə­tiy­yən şüb­hə do­ğur­mur. Bu isə, o de­mək­dir ki, Ru­si­ya dün­ya­nın ida­rə edil­mə­sin­də əsas iş­ti­rak­çı­la­rın sı­ra­sın­da öz ye­ri­ni tut­maq şan­sı qa­za­na­caq. Və nə­ti­cə­də, dün­ya­da bir­qütb­lü sis­te­min ye­ni­dən ar­xa pla­na ke­çə­rək iki­qütb­lü sis­tem­lə əvəz­lən­mə­si qa­çıl­maz ola bi­lər. Bu ba­xım­dan, ye­ni dün­ya dü­zə­ni­nin han­sı key­fiy­yə­ti da­şı­ya­ca­ğı­nı ay­dın­laş­dır­maq üçün ABŞ və Qər­bin ya­xın gün­lər­də Ru­si­ya­nın son dav­ra­nış­la­rı qar­şı­sın­da ata­ca­ğı ad­dım­la­rı göz­lə­mək la­zım gə­lə­cək. El­çin XA­LİD­BƏY­Lİ sherg