"Azər­bay­can-Tür­ki­yə Ta­ri­xi Araş­dır­ma­lar Fon­du çox iş gö­rə­cək" Fə­za­il İb­ra­him­li: "Fik­rim­cə, bir stra­te­ji kurs mü­əy­yən olu­na­caq və aktual mə­sə­lə­lər gün­də­mə gə­ti­ri­lə­cək" Azər­bay­can-Tür­ki­yə Ta­ri­xi Araş­dır­ma­lar Fon­dun­da ye­ni tə­yi­nat­lar olub. Təş­ki­la­tın sı­ra­la­rı da­ha da ge­niş­lən­di­ri­lib. Sü­ley­man Də­mi­rəl, Na­miq Ka­mal Zey­bək, Yu­sif Ha­la­coğ­lu, Ya­qub Mah­mu­dov, Ata­xan Pa­şa­yev, Sə­məd Se­yi­dov ki­mi ta­nın­mış zi­ya­lı­lar qu­rum­da müx­tə­lif və­zi­fə­lə­rə tə­yi­nat alıb­lar. Bəs gö­rə­sən, bu qu­rum üzə­ri­nə gö­tür­dü­yü iş­lə­ri gö­rə bi­lə­cək­mi? Azər­bay­can və Tür­ki­yə­nin ta­ri­xin­də xü­su­si araş­dır­ma­ya eh­ti­ya­cı olan han­sı mə­qam­lar möv­cud­dur? Mə­sə­lə­yə mü­na­si­bə­ti­ni bil­di­rən ta­rix­çi pro­fes­sor, mil­lət və­ki­li Fə­za­il İb­ra­him­li bu qu­ru­mun ya­ra­dıl­ma­sı, fəa­liy­yə­ti ilə bağ­lı müs­bət fi­kir­lər söy­lə­yib. F.İb­ra­him­li de­yib ki, Ta­rix Fon­du­nun fəa­liy­yə­ti mə­də­ni, el­mi, ic­ti­mai əla­qə­lə­rin güc­lən­mə­si de­mək­dir: "Yə­qin ki, qu­ru­mun mü­əy­yən proq­ram­la­rı ola­caq və Fond məhz bu proq­ram­lar da­xi­lin­də fəa­liy­yət gös­tə­rə­cək. Azər­bay­ca­nın Ta­rix İns­ti­tu­tu­nun di­rek­to­ru­nun, Ar­xiv İda­rə­si­nin rəi­si­nin bu­ra­da təm­sil­çi­li­yi çox düz­gün və ye­rin­də edil­miş bir se­çim­dir. Fik­rim­cə, Azər­bay­can-Tür­ki­yə ta­ri­xi araş­dır­ma­la­rı ilə bağ­lı bir stra­te­ji kurs mü­əy­yən olu­na­caq və bu mə­sə­lə­lər gün­də­mə gə­ti­ri­lə­cək. Da­ha çox diq­qət ye­ti­ril­mə­li olan mə­sə­lə­lər­dən bi­ri də ye­ni­dən "er­mə­ni soy­qı­rı­mı"na qa­yı­dıl­ma­sı, Qaf­qaz İs­lam Or­du­su­nun fəa­liy­yə­ti, Azər­bay­can De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı­nın xi­la­sın­da onun ro­lu və s. mə­qam­lar­dır. Hər iki tə­rə­fin ar­xiv­lə­ri­nin or­ta­ya çıx­ma­sı nə­ti­cə­sin­də bir­gə araş­dır­ma­la­rın apa­rı­la­ca­ğı­nı dü­şü­nü­rəm. Adə­tən araş­dır­ma­lar bir­tə­rəf­li şə­kil­də apa­rı­lır. Han­sı­sa bir ar­xiv ma­te­ria­lı, ya­xud ya­zı­lar­la bu hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Mən­cə, bu mə­sə­lə­lər ar­xiv­lər va­si­tə­si­lə gün­də­mə gə­ti­ril­mə­li­dir". F.İb­ra­him­li bil­di­rib ki, Tür­ki­yə döv­lə­ti də­fə­lər­lə Er­mə­nis­tan tə­rə­fi­nə ar­xiv­lər­də bir­gə iş­lə­mək­lə bağ­lı mü­ra­ci­ət­lər ün­van­la­yıb: "Gü­man edi­rəm ki, bu mə­sə­lə­nin özü­nün gün­də­mə gə­ti­ril­mə­si və dün­ya­ya çat­dı­rıl­ma­sı pro­se­sin əsas ma­hiy­yə­ti ol­ma­lı­dır. Bu is­ti­qa­mət­də araş­dır­ma­nı er­mə­ni­lər­siz dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə çat­dır­maq la­zım­dır. Bu da əla­qə­lə­rin for­ma­la­rın­dan bi­ri­dir. Mən bü­tün əla­qə­lə­ri, o cüm­lə­dən bu­nu məq­bul he­sab edi­rəm". Bu qu­ru­mun Azər­bay­can­la Tür­ki­yə ara­sın­da ta­ri­xin mü­ba­hi­sə do­ğu­ra­caq mə­qam­la­rı ilə bağ­lı apa­ra­ca­ğı araş­dır­ma­la­rı da va­cib sa­yan pro­fes­sor xü­su­si ola­raq Sə­fə­vi-Os­man­lı mü­na­si­bət­lə­ri­nə to­xu­nub: "Ta­ri­xin elə dövr­lə­ri var ki, hə­min mə­qam­la­rın əda­lət­li, ob­yek­tiv işıq­lan­dı­rıl­ma­sı diq­qə­ti da­ha çox çə­kər, nə­in­ki ona da­ha çox ideo­lo­ji müs­tə­vi­də bax­maq. Mə­sə­lən, Sə­fə­vi­lər­lə bağ­lı mə­sə­lə­yə to­xu­naq. Bu­gün­kü ta­rix­çi­lər o dövr­də ya­şa­ma­yıb­lar. Tu­taq ki, Os­man­lı döv­lə­ti­nin o vaxt iş­ğal et­di­yi öl­kə­lər­dən bi­ri də Azər­bay­can olub. Bu­nun adı­nı bü­töv Tu­ran ya­rat­maq və ya baş­qa bir şey qoy­maq müm­kün de­yil. Bu gün Os­man­lı­nın 1514-cü il­də Sə­fə­vi­lə­rin üzə­ri­nə hü­cum edib Çal­dı­ran dü­zün­də məğ­lu­biy­yə­tə uğ­rat­ma­sı ta­ri­xi fakt­dır. Bu­nun­la da Sə­fə­vi­lə­rə ağır zər­bə vu­ru­lub. Mü­na­qi­şə­nin sə­bə­bi di­ni mə­sə­lə olub. Əs­lin­də ideo­lo­gi­ya döv­lə­ti ya­rat­maq üçün la­zım olur. Am­ma da­xi­li və xa­ri­ci si­ya­sət­də ta­mam baş­qa şey­lər olur". F.İb­ra­him­li hə­min dövr­də Os­man­lı­nın Təb­ri­zi və di­gər əra­zi­lə­ri iş­ğal et­di­yi­ni nə­zə­rə çat­dı­rıb: "Bu­na baş­qa ad ver­mək müm­kün de­yil. Bu­nu nə dost gə­li­şi ad­lan­dır­maq müm­kün de­yil, nə də han­sı­sa ki­çik qru­pun kon­sert ver­mə­si söy­lə­mək. Av­ro­pa döv­lət­lə­ri bu iki türk döv­lə­ti­ni bir-bi­ri­nin üzə­ri­nə hü­cum et­mə­yə sövq edib. Os­man­lı gə­lib Sə­fə­vi­lə­ri iş­ğal edib, Şah İs­ma­yı­lı ya­ra­la­yıb, min­lər­lə in­sa­nı­mı­zı əsir apa­rıb və s. Am­ma XX əs­rə gə­lib çı­xaq. Qaf­qaz İs­lam Or­du­su­nun Ba­kı­nı azad et­mə­si­nə ba­xaq. Ba­kı­ya bu cür gə­liş baş­qa şey­dir, Os­man­lı­nın Təb­ri­zə gəl­mə­si baş­qa şey­dir. Ya­xud Ru­si­ya ilə dö­yüş­də Os­man­lı qə­lə­bə ça­lıb­sa, bu, o de­mək­dir ki, türk qə­lə­bə ça­lıb. Ta­ri­xin təd­ri­sin­də heç bir gü­zəşt ola bil­məz. Biz bu cür təd­qi­qat apar­ma­lı­yıq. Əh­val-ru­hiy­yə­ni kor­la­yan, Azər­bay­can­la Tür­ki­yə tə­rə­fi­ni üz-üzə qo­yan fakt­la­rın üzə­rin­dən hər ta­rix­çi­nin özü­nə­məx­sus şə­kil­də keç­mə­yi yax­şı­dır. Biz Sə­fə­vi­lə­rin ta­ri­xi­ni, on­lar da Os­man­lı ta­ri­xi­ni da­ha yax­şı öy­rən­mə­yə ça­lış­ma­lı­dır­lar. Ta­ri­xi mü­na­si­bət­lə­ri­miz­də ye­ga­nə toq­qu­şan cə­hət bu­dur. Ona gö­rə də bu mə­sə­lə­lər­də hər bi­ri­miz, o cüm­lə­dən hə­min təş­ki­la­tı ya­ra­dan in­san­lar fakt­la­ra ya­naş­ma­da bu­gün­kü Tür­ki­yə-Azər­bay­can mü­na­si­bət­lə­ri­ni dü­şün­mə­li­yik". Mü­ba­riz sherg