Güntay Gəncalp [email protected]/* */ Ulusal aydınlanma nədir? Aydınlamanın genəl (ümumi) anlamı nədir? Aydınlanma insan ağlının öz işığına bürünməsidir. Uzun əsrlər boyunca dinlər və törələr tərəfindən insan ağlının önünə bir sürü əngəllər qoyulmuşdur. əsrlər boyunca insanın yaradıcı ussal (əqli) enerjisi məzara gömülmüşdür. Şəriət yasaları və törələr düşüncənin önünü kəsmişlər. İtaət və köləlik insanın biricik qurtuluş yolu sayılmış və düşündürücü, insan ağlını dərinləşdirən fəlsəfi şübhələr susdurlmuşdur. Bu susduruluşla da insan ağlı qaranlıqlara gömülmüşdür. Bütün çağlarda insan usu (ağlı) bu qaranlıqlardan qurtulmaq üçün çabalamışdır. Çünkü ağlın soru sorma kimi bir özəlliyi var. Qaranlıq çağ dediyimiz dönəmlərdə soru sormaq yasaqlanmışdır. İnsan ağlının öz işığına bürünməsi soru sormaqla başlar. Şəriət və törələrin soruları öncədən hazır olmuşdur. Yüz illər boyunca hazır bulunan sorulara görə, əlbəttə ki, yüz illər boyunca dəyişməyən cavablar da verilirdi. Aydınlama demək, yeni soru-cavab dialektikasının yaranmasıdır. Aydınlama daimi dəyişiklik, sürəkli gəlişmədir. Dəyişimin olmadığı yerdə heç bir yeni düşüncə meydana çıxa bilməz. Gözümüzün önündə sonsuz varlıq var. Uzay (fəza) sonsuzdur. Uzayın sonsuzluğu kimi insanın zehni və düşüncə olanaqları da sonsuzdur. Bu sonsuz imkanları sonsuz qıldığınızda zehin qaranlıqlara gömülür. Aydınlanma zehnin kəndi sonsuz uzayında devinməsidir (hərəkətliliyidir). Sürəkli dəyişim, sürəkli devingənlik. Ulusal aydınlanmanı bu doğrultuda necə yozumlamaq olar? Doğada hər nəsnənin varlığı bir başqası ilə qiyasda bəlli olur. Dağ-dərə, Dəniz- torpaq, alçaq- hündür, yol-uçurum. Bu örnəkləri artırmaq da mümkündür. Toplumsal (sosial) doğada da bu şəkildədir. Toplumsal sınıflər bir-biri ilə qiyasda mövcuddurlar. Uluslar da o şəkildə. Özəlliklə qonşu uluslar bir-biri ilə qarşılaşdıqlarında varlıqlarının bilıincinə vararlar. Daha doğrusu ulus demək doğanın bir ürünüdür. Kəndi varlığının bilincində olma ulusal aydınlanmanın təməl şərtidir. “Mən ulus olaraq varam”- deyildiyində bu, bir bilinclənmə sürəcənin göstərgəsidir. Ulusal bilinclənmə hər şeydən öncə dil üzərinə yenidən baxışla başlar. Yəni tarixi verilər bu şəkildə anlatmaqdadır. Hər dilin bir sınırı var. Bir dilin sınırları bitdiyində, başqa bir dilin sınırları başlar. Düşüncənin aracı dil olduğundan, həm də dilin də düşüncəni ürətən etkən olduğundan, aydınlanma və düşünmə üçün ilk öncə bir dil gərəkməkdədir. Aydınlanma fəlsəfi bir olqudur. Fəlsəfənin konusu isə dil, düşüncə və varlıqdır. Bunlardan biri əksik olduğunda fəlsəfə yapılmaz. Buradakı dil konu ulusal konudur. Dildəki sözcüklər ulusların ortaq mənəvi sərmayəsidir. Bu sərmayənin düşüncə yolu ilə varlığı bilmə aracına dönüşməsi ulusal aydınlanmanın başlanqıcıdır. Ulusun kəndini yenidən tanımlaması, şəriətin və törələrin qaranlığında sıxışdırılmış, həbs edilmiş olan sözcüklərə özgürlük tanıması aydınlanma çabasıdır. Dildə var olan bir sürü sözlər törələrin, tarixin, dini basqıların zindanındadır. Bu sözcüklərin özgürlük qazanması, kəndini yenidən tanımlaması, yeni anlamlarla düşüncə dünyasına sıçraması zeni aydınlanmanın ürünüdür. Ulusal aydınlanmanın izləri dildə qalır. Aydınlanmanın ilkin görəvi, dili törələrin, şəriətin əsarətindən qurtarmaqdır.