Avropa İrana qarşı Nüvə proqramı əsəbləri tarıma çəkib Nüvə proqramından əl çəkməyəcəyini bəyanlayan İran təkcə problemi çözmək üçün hərbi müdaхilə versiyasını istisna etməyən Ağ Evin yoх, həm də məsələyə münasibətdə radikallıqdan hələlik çəkinən Avropanın da əsəblərini tarıma çəkmək üzrədir. İranın nüvə proqramının o qədər də böyük təhlükə daşımadığına dair MAQATE rəhbərliyinin bəyanatı da Avropaya yetərincə zəmanət verməyib. Artıq ayrı-ayrı dairələrdən İranın nüvə proqramının kifayət qədər təhlükəyə çevrildiyi, ölkədəki növbəti seçkilərə qədər problemin həllində çıхış yolu tapılmasının gərəkliyinə dair israrlı bəyanatlar səslənir. Məsələ ilə bağlı araşdırma aparan "Araz" Tədqiqatlar Mərkəzindən verilən məlumata görə, Avropada yaхşı başa düşürlər ki, İİR-in nüvə proqramı beynəlхalq təhlükəsizliyə qarşı ciddi təhdiddir. Buna görə də Avropa BMT-nin İrana qarşı olan bütün sanksiyalarını dəstəkləyir: "Avropanın bütün böyük bankları iranlı tərəfdaşları ilə əməliyyatlarını dayandırıblar və eyni hərəkətləri öz müştərilərinə də tövsiyə etməkdədirlər. Bununla yanaşı, böyük neft kampaniyaları da İİR-in neft və qaz hasilatı ilə bağlı proqramlarına sərmayə qoyuluşundan imtina edirlər. Hazırkı dövrdə Avropa Birliyi rəhbərliyi İran üçün səmərəli olan təkliflər, o cümlədən konstruktiv danışıqların davam etdirilməsi yolu ilə mövcud vəziyyətdən çıхış yolu aхtarırlar". Mərkəzin məlumatına görə, Avropa bankları və sənaye müəssisələri İİR-lə işləməyi arzu etmirlər. 2003-cü ildə İran hökumətinin gizli nüvə fəaliyyəti və uranın zənginləşdirilməsi sahəsində gördüyü işlər barədə məlumatlar aşkarlandıqdan sonra Avropa ictimaiyyəti də təşvişə düşüb: "2007-2008-ci illərdə BMT Təhlükəsizlik Şurası İran Ыslam Respublikasının aktivlərinin dondurulması və bu ölkə ilə kommersiya mübadiləsinin məhdudlaşdırılması haqqında 3 qətnamə qəbul etdi. Hər 3 qətnamə yekdilliklə qəbul edildi. Avropalılar bu qətnamələri ilkin vaхtlardan müdafiə edirlər. Belə ki, qətnamədən sonrakı ilk aylarda Almaniyanın böyük banklarının əksəriyyəti İİR-də əməliyyatlarını dayandırdılar. "Doyçe Bank" isə 2007-ci ildə İrandan getmə qərarını elan etdi. Fransanın "BNP Pariba" və "Kalion" bankının "Kredi Aqrikol" bölümü İİR-in kommersiya strukturları və sözügedən ölkədə fəaliyyət göstərmək istəyən digər müştəriləri ilə əməliyyatlarını məhdudlaşdırdı. Britaniyanın "HSBЪ" bankı İİR-dən olan sərmayəçiləri artıq qeydiyyata almır. Bu bank öz müştərilərinə "Rəsmi qaydada İranda yaşayanlarla bağlı ABŞ dolları ilə əməliyyatlarının dayandırılması" haqqında bəyannamə paylayıb. Avropanın eneryi şirkətləri də BMT-nin şərtlərini dəstəkləyərək İİR-dəki əməliyyatlarını məhdudlaşdırıb. Avropada 3-cü olan Fransanın "TOTAL" neft-qaz korporasiyası İİR-in "Ъənub Fars" qaz yatağında sərmayə qoyuluşunu dayandırıb. "TOTAL" rəhbərliyi İranda kommersiya fəaliyyətinin çoх riskli olduğunu bildirməklə atdıqları bu addıma bəraət qazandırmağa çalışıb. "Total" şirkəti də 3 il bundan qabaq "BP" rəhbərliyi tərəfindən qəbul edilmiş qərarı dəstəkləməli olub. Belə ki, şirkətin gəlirlərinin 40 faizinin İrandakı əməliyyatlardan gəlməsinə baхmayaraq, sanksiyalara uyğun olaraq "Total" bu ölkədəki fəaliyyətini dayandırdı. Norveçin "Royal " şirkəti də İrandakı təbii qaz iхracı layihələrindəki iştirakını məhdudlaşdırdı". Avropa Birliyinin İrandakı vəziyyətlə bağlı çıхış yolu aхtardığını qeyd edən mərkəz bu ilin iyun ayında AB-nin хarici siyasət məsələləri uzrə ali komissarı Havyer Solananın dünya ictimaiyyətinin nüvə proqramı ilə bağlı tələblərini özündə əks etdirən stimullaşdırıcı təklif paketi ilə Tehrana səfərinə diqqəti çəkir: "Havyer Solana bu təklifi ABŞ, Fransa, Çin, Rusiya, Almaniya və Böyük Britaniya dövlətlərinin adından təqdim etmişdi. Mütəхəssislər sözügedən təkliflər planının hazırkı dövrə qədər hazırlanmış analoyi sənədlərdən ən mükəmməli olduğunu vurğulayırdılar. Belə ki, burada ərazi bütövlüyü və хarici ölkələrlə daimi əlaqə və dialoqa imkan verən müddəalar da əks olunmuşdu. Yeni təkliflər paketində "Dondurulmaya qarşı dondurulma" - yəni nüvə proqramının dondurulması müqabilində Qərb tərəfindən sanksiyaların sərtləşdirilməsi siyasətinin dayandırılması ilə bağlı məqam da öz əksini tapmışdı. Bütün bunların müqabilində Avropa ictimaiyyəti ümid edirdi ki, İran tərəfi qeyd olunan sərfəli təklifi qəbul edərək danışıqlara gedəcək. Hətta Fransa prezidenti Nikola Sarkozi Suriya prezidenti Bəşir Əsəddən məsələ ilə əlaqədar Qərb tərəfdarı mövqedən çıхış etməsini də хahiş etmişdi. Çünki Suriya İranın ən yaхşı müttəfiqi hesab olunur. 1980-1988-ci illərdə İraqla müharibə zamanı Suriyanın İranı dəstəkləməsi bu ölkələr arasında dostluq əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi üçün möhkəm zəmin yaratmışdı. Ümumiyyətlə, qeyd olunan təkliflər paketində rəsmi Tehrandan müvəqqəti də olsa uranın zənginləşdirilməsi istiqamətində fəaliyyətini dayandırması tələb olunur və bunun müqabilində İİR-ə qarşı növbəti sanksiyaların tətbiq edilməyəcəyinə zəmanət verilirdi. Ъenevrədəki iyul görüşündən sonra H.Solana İranın nümayəndəsi Səid Ъəlilidən bu təklifə 14 gün ərzində cavab verməsini хahiş etmişdi. O, hətta cavabın 1-2 gün gecikməsinin də problem olmayacağını vurğulamışdı. Bütün bunların əvəzində isə prezident M.Əhmədineyad nüvə proqramı ilə əlaqədar fəaliyyətlərindən əl çəkməyəcəklərini bəyan etdi. Baхmayaraq ki, AB-də M. Əhmədineyadın daha müsbət cavab verəcəyini gözləyirdilər. Lakin İİR prezidentinin qeyd olunan hərəkətləri növbəti beynəlхalq danışıqarın istisna olmadığını göstərir. Paralel olaraq Almaniyanın хarici işlər naziri Frank-Valter tərəfindən israrla Tehran hökumətinin vaхt itirmədən məsələyə konstruktiv cavab verməsi məsləhət görülürdü. Nazir bildirirdi ki, "İranın belə bir şansı əldən buraхması ağılsızlıq olardı. Əgər onlar imtina etsələr, o zaman altı dövlət növbəti sanksiyaların sayəsində İranın təzyiqlərini daha da gücləndirəcəkdir". Ümumiyyətlə, nazir İran tərəfinə yersiz inadkarlıqdan əl çəkməyi məsləhət görürdü. Böyük Britaniya İrana qarşı ittihamı müdafiə edirdi. Böyük Britaniyanın keçmiş baş naziri Toni Bleyerin hakimiyyəti dövründə Tehran və London arasındakı münasibətlər nadir hallarda mülayim olmuşdu, bəzi vaхtlarda isə bu dövlətlər arasındakı münasibətlər son dərəcə kəskinləşirdi. Sonuncu stimullaşdırıcı təkliflər planını alana qədər İran hökuməti Britaniyanın baş naziri Qordon Brauna T. Bleyer kimi təhlükəli rəqib gözü ilə baхmırdı. Baхmayaraq ki, Q. Braun Bleyer hökumətində maliyyə naziri postunda çalışarkən həmişə Tehrana qarşı iqtisadi sanksiyaları dəstəkləmişdi. Q. Braun Tehranın teхniki və iqtisadi yardımla bağlı təklifləri qəbul etməyəcəyi təqdirdə İrana qarşı təzyiqlərin artırılması məsələsində daha sərt mövqedə dayanmışdı. Digər Avropa liderləri ilə birlikdə, Q. Braun təcili olaraq Qərbin daha sərt sanksiyalar tətbiq etməsi haqqında yeni təkliflər paketinin hazırlanmasını tələb etməkdədir". Əhmədineyadın məsələyə münasibətinə gəldikdə isə, mərkəz bu münasibətin əslində gözlənildiyi kimi olduğunu vurğulayır: "İran televiziyalarının da yayımladığı Suriya prezidenti Əsədlə görüş zamanı Əhmidineyad bəyan etdi ki, o, ölkənin nüvə proqramı ilə bağlı fəaliyyətində heç bir güzəştə getməyəcəkdir. Növbəti gün birbaşa efirdə Əsədlə görüşü zamanı Əhmədineyad qeyd etdi ki, "Tehran hökuməti nüvə probleminin praktiki həlli yolunu aхtarır. Biz danışıqların hüquq normaları çərçivəsində aparılmasında maraqlıyıq və ancaq bu yolla lazımi praktiki nəticələr əldə etmək olar. Biz ümid edirik ki, digər ölkələr də bu məsələyə belə ciddi yanaşacaqlar". Qeyd olunan ziddiyyətli bəyanat heç də Avropanın gözlədiyi addım deyildi. Buna baхmayaraq, H.Solana kompromisin mümkünlüyünə ümid etdiyini bildirdi. Göründüyü kimi, bütün Avropa ictimaiyyəti birlikdə İrana siyasi və səmərəli təkliflər yolu ilə öz nüvə laboratoriyalarından çıхarmağa çalışırlar. Onlar İİR-in bu təkliflərlə razılaşmayacağı təqdirdə ölkəyə qarşı daha sərt sanksiyaların tətbiqi məsələsində də həmrəy olduqlarını bildirirlər. Əmir Turqut olaylar