QARABAĞI KİM “QAYTARACAQ”: ABŞ, YOXSA RUSİYA? Hər iki dövlət problemin həllinə girişib, ancaq hələ məlum deyil ki, bu səylər kimin xeyrinə işləyəcək Serj Sərkisyan: “Azərbaycan Dağlıq Qarabağ xalqının öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu tanısa, münaqişə həll oluna bilər” Cənubi Qafqazda, Gürcüstan ətrafında baş verən proseslərdən sonra dünyanın bir-biri ilə çəkişən iki super ölkəsi Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərinin qaytarılması və Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində səyləri artırıb. Lakin proses hələ ki Rusiyanın diqtəsi altındadır və Ermənistan və Azərbaycan prezidentləri arasında növbəti görüş də məhz Kremldə olacaq. Rusiyanın bu fəallığı Azərbaycanda haqlı olaraq narahatlıqla qarşılanır, çünki şübhə var ki, Moskva münaqişənin ədalətli prinsiplərlə həllində yox, regionda öz mövqelərini daha da möhkəmləndirmək və hərbi qüvvələrini Azərbaycan ərazilərində sülhməramlı qüvvələr adı altında yerləşdirmək maraqlandırır. Lakin maraqlıdır ki, Rusiyanın son fəallığı Ermənistanda da narahatlıq və şübhələr yaradıb. Xəbər verdiyimiz kimi, Ermənistanda belə hesab edirlər ki, Rusiya Qarabağda qısamüddətli hərbi əməliyyatlar təşkil edərək bölgənin tam və ya qismən Azərbaycanın nəzarətinə keçməsini təmin edə bilər. Çünki Rusiya Gürcüstanın separatçı bölgələrində öz qüvvələrini yerləşdirdikdən sonra Qarabağda da bunu etmək istəyir, ancaq rus qüvvələrinin orada yerləşdirilməsi üçün erməni qüvvələri Qarabağdan çıxmalıdır. Ermənistan ictimaiyyətində yaranan bu fikirlər konkret məlumata yox, mülahizələrə əsaslandığına görə fakt kimi qəbul edilə bilməz. Ancaq digər tərəfdən, Rusiyanın Qarabağ məsələsinin həlli üçün bəzi şərtlərinin olduğu məlumdur. Bu şərtlərə görə, söhbət Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində qalmasını birmənalı təmin etməyən, ancaq ətraf rayonların boşaldılmasını nəzərdə tutan sülh variantına kömək etməyin əvəzində Rusiya bölgədə əsas sülhyaratma missiyasını üzərinə götürməli, öz qüvvələrini münaqişə bölgəsində yerləşdirməli, Azərbaycan isə enerji məsələsində onun maraqlarını təmin etməlidir. Heç kimdə şübhə yoxdur ki, keçmiş sovet respublikalarındakı bütün separatçı münaqişələr Kremldən idarə olunur. Ona görə də indiki halda Rusiyanın istəyi olmasa Ermənistan hər hansı sülh variantına gedə bilməz. Digər tərəfdən, ABŞ Rusiyanın bölgəni nəzarətdə saxlamaq üçün istifadə etdiyi bu rıçağı onun əlindən ala bilmək üçün münaqişənin həllinə çalışır. Ancaq belə görünür ki, Vaşinqton prosesin Moskvanın nəzarəti altında getməsi ilə barışıb. Bununla belə, ABŞ-ın mövqeyində Qafqazdakı son hadisələrdən sonra erməni tərəfini narahat edən dəyişiklik hiss olunur. Vaşinqton bəyan edir ki, münaqişə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll olunmalıdır. Bu mövqe dəyişikliyindən sonra belə fikirlər yaranıb ki, ABŞ bölgədə Rusiyanın təsirini azaltmaq üçün Qarabağın Azərbaycana qaytarılmasına kömək edə bilər. Bəs bu fikirlərin hansı daha ağlabatan görünə bilər? Qarabağı Azərbaycana kim “qaytaracaq” : ABŞ, yoxsa Rusiya? Bugünlərdə “The New York Times” qəzeti Azərbaycan hökumətinin rəsmilərindən birinə istinadən yazmışdı ki, ruslar indi Bakı ilə təmaslarda təxminən belə deyirlər: “Qərb sizin sərvətlərinizi talan edir, amma heç bir kömək etmir, bəs nəyə görə onlarla birlikdə olmalısınız?” Bu ritorik sualın mahiyyətini belə başa düşmək olar ki, ruslar ABŞ-ın Azərbaycanın ən ciddi problemi olan Qarabağ məsələsində indiyədək heç bir kömək etmədiyinə işarə edirlər. Yəni ruslar deyirlər ki, Qarabağ məsələsində Azərbaycan ABŞ-ın etmədiyi köməyi edə bilərlər. Həmin Azərbaycan rəsmisi onu da demişdi ki, Gürcüstan münaqişəsindən sonra ruslar regionda onlara olan etibarın daha da azaldığını nəzərə alaraq həm də yaxşı qonşu ola biləcəklərini göstərmək istəyirlər. Bu isə o deməkdir ki, Rusiya Qarabağ məsələsinin həllində Azərbaycana müəyyən ümidlər və vədlər verir. Lakin dərhal nəzərlər ona yönəlir ki, hazırda Rusiyanın diqtəsi altında gedən danışıqlarda müzakirə edilən sülh variantı heç də Azərbaycanın xeyrinə deyil. Orada Dağlıq Qarabağın yekun statusunun referendumda müəyyən edilməsi prinsipi yer alır. Əgər Rusiya məhz bu sülh modelinin baş tutması üçün köməyini təklif edirsə, onda belə kömək heç olunmasa yaxşıdır. Rusiyada Kremlə yaxın çevrələr deyirlər ki, əslində Moskvanın Qarabağ məsələsi ilə bağlı hansısa yeni ideyası və təklifi yoxdur. Moskva Gürcüstan ətrafında baş verənlərdən sonra Qərbin diqqətinin bu məsələyə yönəldiyini görərək sadəcə təşəbbüsü əldə saxlamaq istəyir. ABŞ-a gəldikdə isə indi onun münaqişənin həllinə real təsir imkanları heç vaxt olmayan qədər azdır. Bölgədə mövqeləri zəifləyən Vaşinqton Ermənistanı münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllinə razı sala bilmək üçün ciddi rıçaqlara malik deyil. İndiki halda Vaşinqton ancaq Türkiyəyə təsir edə bilər ki, Ermənistanla münasibətlər qursun və sərhədləri açsın. Həmçinin ABŞ Avropa Birliyi ilə Ermənistana iri məbləğdə yardımlar təklif edə bilər. Ancaq Türkiyə ilə sərhədlərin açılması İrəvanın Qarabağ məsələsində mövqeyinə heç bir təsir etməyəcək, əgər sərhədləri açmaqla erməniləri Qarabağı qaytarmağa razı salmaq mümkün olsa idi, bu, çoxdan baş vermişdi. Qərbin maliyyə yardımları da bu məsələdə işə keçmir, çünki Ermənistanda hərbi baza saxlayan və ölkə iqtisadiyyatına tam nəzarət edən Rusiya İrəvanda onun maraqlarına zidd gedən hakimiyyəti istənilən an çevirməyə qadirdir. Rusiya Dağlıq Qarabağdakı erməni separatçılarına da birbaşa nəzarət edir, onların vasitəsilə istənilən vaxt münaqişə bölgəsində prosesləri istədiyi istiqamətə çevirə bilər. Məsələn, Ermənistanda builki prezident seçkiləri kampaniyası zamanı üzə çıxdı ki, vaxtilə Azərbaycan ərazilərinin işğalı zamanı Xankəndindəki separatçılarla İrəvandakı hakimiyyət arasında hansı ziddiyyətlər olub. Robert Köçəryan açıqlamışdı ki, onların Ağdamı işğal etmək planlarına Ermənistanın o vaxtkı prezidenti Levon Ter-Petrosyan bütün gücüylə mane olmaq istəyirdi. Təsadüfi deyil ki, prezidentlər arasında Rusiyanın təşkil etdiyi danışıqlar ərəfəsində erməni qüvvələri Qarabağda hərbi təlimlər keçirib. Özü də bu təlimlər zamanı Azərbaycan ərazilərinin içərilərinə doğru hücum əməliyyatları və yeni ərazilər tutmaq variantları sınaqdan keçirilib. Ermənistan prezidenti Serj Sərkisyanın və müdafiə naziri Seyran Ohanyanın da şəxsən izlədiyi bu manevrlərin təcavüzkar xarakter daşıdığını separatçı rejimin rəhbərləri gizlətmir. Bəs nə baş verir? Rusiya bir tərəfdən Azərbaycana Qarabağa dair hansısa vədlər və ümidlər verərək onu öz təsir orbitinə qaytarmağa çalışır, digər tərəfdən isə yeni ərazilərin işğal oluna biləcəyi haqda separatçıların əliylə mesaj verərək ona təzyiq göstərir? Görünür, məsələ elə bu cürdür və Kremlin son vasitəçilik səylərindən narahat olmağa əsaslar var. Bu arada Ermənistan prezidenti Sərkisyan televiziya müsahibəsində Qarabağ münaqişəsinin hansı şərtlər daxilində həll edilə biləcəyi haqda danışıb. Onun sözlərinə görə, münaqişənin həlli ancaq o zaman mümkün olar ki, Azərbaycan Qarabağ “xalqının” öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu tanısın. Həmçinin Dağlıq Qarabağ Ermənistanla quru sərhədlərinə malik olsun, beynəlxalq təşkilatlar və aparıcı dövlətlər onun təhlükəsizliyinə təminat versinlər. Sərkisyanın bildirdiyinə görə, danışıqlar prosesində davamlı passivlikdən sonra proses aktiv fazaya keçib: “Çünki Azərbaycanda və Ermənistanda seçkilər başa çatıb, digər tərəfdən isə regionda baş verən son hadisələr bir daha hamını əmin edib ki, münaqişənin hərbi yolla həlli mümkün deyil”.