AVROPA DA İQTİSADİ FƏLAKƏTƏ DOĞRU GEDİR Rusiya çökdü, ABŞ-ın 700 milyardını böhran “yedi” ABŞ-dan başlayan və dünyanı bürüməkdə olan iqtisadi böhran getdikcə dərinləşir. Xəbər verildiyi kimi, Rusiya iqtisadiyyatı çökən ölkələrin önündə gedir. Dünən Rusiya birjalarında indekslərin növbəti dəfə kəskin aşağı düşməsi nəticəsində hərracları dayandırmaqdan başqa yol qalmayıb. Hökumətin cəmi bir gün əvvəl ayırdığı 10 milyardlarla dollar isə heç nəyə kömək etməyib. Maliyyə naziri Aleksey Kudrin etiraf edib ki, dövlətin ehtiyat fondundan böhranı dayandırmaq üçün vəsaitlərin ayrılması imkanları məhduddur. Rusiya KİV-lərinin məlumatlarına görə, dünən səhər Moskva Banklararası Valyuta Birjasında əsas indeks cəmi bir neçə saat ərzində 14 faiz aşağı enib. Rusiyanın sənaye müəssisələrinin səhmlərinin orta məzənnəsini müəyyən edən RTS indeksi isə 6 faiz ucuzlaşıb. Nəticədə hökumət hərracları iki gün dayandırmaq haqda qərar verməli olub. Xatırladaq ki, Rusiya birjalarında kəskin enmə bu həftənin əvvəlindən başlayıb. Bazar ertəsi ölkə birjalarında indekslər görünməmiş dərəcədə çökərək bir neçə saat ərzində 19 faiz aşğı enib. Nəticədə ölkə iqtisadiyyatı 110 milyard dollar itirib. Qeyd edək ki, Rusiyada səhmlərin ucuzlaşması bütün aparıcı dünya birjalarındakı ucuzlaşmadan xeyli sürətlə gedir və hökumət ölkə iqtisadiyyatını xilas etməyə çalışır. Ertəsi gün də birjalarda çökməni dayandırmaq mümkün olmayıb. Hökumət çöküşü dayandırmaq üçün ehtiyat fondlardan banklara 37 milyard dollar ayırmaq haqda təcili qərar çıxarıb. Bu qərar haqda məlumat verən prezident Dmitri Medvedyev bildirib ki, yardımın bir hissəsi “Sberbank”a, bir hissəsi isə “Vneştorqbank”a ayrılacaq. Qalan məbləğ isə digər banklar arasında bölünəcək. Bu xəbərlərdən sonra birjalarda müəyyən canlanma olub və səhmlər bir qədər artmağa başlayıb. Lakin dünən çökmə daha sürətlə gedib və məlum olub ki, hökumətin ayırdığı vəsaitlərin heç bir təsiri olmayıb. Rusiyalı analitiklərə görə, artıq çökmənin qarşısını almaq mümkün deyil və yaranmış böhran uzun müddət davam edəcək. Rusiya üçün ən kritik məqam isə gələn ilin martında yaranacaq. Rusiyanın vəziyyətini çətinləşdirən həm də odur ki, neft sürətlə ucuzlaşır və nəticədə ölkəyə vəsait axını azalır. Dünən Asiya və Avropa birjalarında da indekslər kəskin enməyə başlayıb. Yaponiyada Nikkei indeksi son 25 ildə ən aşağı həddə enib, ölkənin sənaye şirkətlərinin səhmlərinin orta məzənnəsini müəyyən edən bu indeksin 11 faiz endiyi bildirilir. Yaponiyann ikinci əsas birja indeksi Topix də 8.3 faiz aşağı enib. İndoneziya birjalarında hərracın ilk saatlarında indekslərin 10 faiz aşağı enməsi nəticəsində birjalar qeyri-müəyyən müddətə bağlanıb. Sinqapur, Avstraliya birjalarında da 10 faizə çatan enmələr baş verib. Amerika birjalarında da indekslərin aşağı enməsinin qarşısını almaq mümkün olmur. Nyu York birjasında Dow Cones indeksi 5.2 faiz enib. London birjasının S&P 500 indeksi də eyni ölçüdə aşağı düşüb. “Assoşeyted press” agentliyinin məlumatına görə, iqtisadi böhran nəticəsində Amerikanın pensiya fondları son 15 ay ərzində 2 trilyon dollar itirib. Bu məbləğ ölkənin pensiya fondlarının ümumi həcminin beşdə biridir. “Bloomberg” agentliyinin məlumatında isə deyilir ki, oktyabrın 7-də birjalarda baş verən çökmə nəticəsində Amerika iqtisadiyyatı 700 milyard dollar itirib. Bu, maliyyə naziri Henri Polsonun təklifi ilə maliyyə böhranının qarşısını almaq üçün ayrılan vəsaitin həcminə bərabərdir. Polson planı ötən həftə sonu təsdiqlənsə də investorların inamı sarsılıb və 700 milyard dollar vəsait heç nəyə kömək etməyib. Analitiklərin hesablamalarına görə, son iki həftə ərzində Amerika şirkətlərinin səhmləri 3.4 trilyon dollar məbləğində dəyərdən düşüb. Qeyd edək ki, Avropa ölkələri də artıq böhranın bir addımlığındadır. Britaniya hökuməti böhran qarşısında olan bankları xilas etmək üçün 100 milyard funt sterlinq ayıracağını bəyan edib. İtaliyanın ən iri bankı olan “Unicredit” isə iflas ərəfəsində olduğunu bildirib. Məlumatlara görə, Avropa qitəsinin 20 aparıcı bankının batmaq təhlükəsi var. Ekspertlər qlobal böhranın kütləvi işsizliyə, bahalığa səbəb olacağını proqnozlaşdırır. Artıq dünyanın iri şirkətləri iş yerlərinin ixtisarına başlayıblar. Ekspertlər bu prosesin getdikcə daha da sürətlənəcəyini proqnozlaşdırırlar. Artıq Rusiyanın ən iri şirkətlərindən olan Maqnitaqorsk poladəritmə şirkəti 3 min işçisini ixtisar edəcəyini açıqlayıb. Şirkətin baş direktorunun müavini Vladimir Şmakov qərarın qəbuluna dünyada baş verən ciddi maliyyə böhranının səbəb olduğunu bildirib. İsveçin “Volvo Cars” avtomobil nəhəngi də analoji addım atmağa məcbur olub. Şirkətin rəhbərliyi 3,3 min adamın işdən çıxarılacağını açıqlayıb. Bundan əlavə, iri avtomobil şirkətləri işi dayandırmağa məcbur olublar. Artıq “General Motors” şirkəti iki “Opel” zavodunun işini dayandırdığını elan edib və “General Motors”a məxsus digər zavodların da dayandırılacağı istisna olunmur. Bundan başqa, “Şkoda” şirkəti də beşgünlük fasilə elan edib. Maliyyə böhranı hətta Qorki avtozavodunun (QAZ) istehsalına da təsir edib. Belə ki, QAZ “QAZel” markalı avtomobillərin istehsalının dördgünlük dayandırılması barədə qərar çıxarıb. Rusiyanın iri neft şirkətləri də ciddi maliyyə sıxıntısı çəkir, “LUKoyl” şirkəti də daxil olmaqla, özəl neft şirkətləri dövlətdən milyardlarla dollar xahiş edib. Fərhad MƏMMƏDOV musavat