GünAz TV: Suriyada sosial-siyasi vəziyyətin ağırlığı Tehran hakimiyyətini rahatsız etməyə başlayıb. Bundan başqa Suriya prezidenti Bəşşar Əsədilə bağlı çeşidli xəbərlər də yayılmaqdadır.

İraqda çıxan «Zaman» qəzetinin yazdığına görə, ölkə o, gizli şəkildə Tehran sərə edib. B.Əsəd orada İranın ali rəhbəri ayətullah Xamneyi və prezident Mahmud Əhmədinejadla görüşüb.

Qəzetin ehtimalına əsasən, Dəməşq rəsmisi İsalam Respublikasının (Cümhuriyyətinin) başçıları ilə ölkəsinldəki vəziyyət müzakirə edib. Habelə «Zaman»ın qənaətincə, Tehran hakimiyyətinin rəhbərləri ona müxalifətlə danışıqlardan imttina etməyi məsələhət görüb.

Bununla belə İran prezidenti Mahmud Əhmədinnejad Portuqaliyanın «Radioteleviao Portuguesa»a müsahibəsində Suriya hakimiyyəti nümayişçilərə qarşı «dözüm göstərməyə, müxalifət liderləri ilə danışıqlara başlamağa» çağırıb: «Biz azadlığa, ədalətə, başqalarına hörmət prinsiplərinə (əsllərinə, ilkələrinə) inanırıq.Dünyanın bütün hakimiyyətləri bu prinsiplərə əməl etməli, vətəndaşların haqqına hörmət etməlidir. Hərbi yol heç vaxt düz deyil. Ona görə də tərəflər problemi danışıqlar yolu ilə həll etməlidir. Mən Suriya rəhbərliyinə islahat yolu tutacağı halda hər bir dəstəyi verməyə hazıram. Suriya hökuməti xalqın azadlıq, ədalət haqqını, xalqın özünə hörmət istəmək haqqını tanımalıdır”.

O, əlavə edib ki, Suriyada danışıqların uğur qazaiması Orta Şərq dövlətlərində oxşar problemlərlə üzləşənlərə örnək ola bilər.

Ötən ayın sonunda isə M.Əhmədinejad Livan hizbulahının «əl-Manar» televiziyasına müsaihbəsində Suriya prezidentini «güc tətbiqini dayandıimağa və milli barışıq əsasında danışıqlara» çağırmışdı:«Suriya xalqı və hakimiyyəti danışıqlara başlamalıdır. Yalnız bu yolla ölkənin üzləşdiyi problemi həll etmək olar». O, suriyalılara «biri birini öldürməyi dayandırmağı da» məsləhət verib.

Auvqustun (August) ortalarında isə  Tehranda çıxan fars dilli mətbuatda Suriya prezidenti Bəşşar Əsədi açıq-aşkar tənqid edən yazılar çap olunmuşdu. İranın ali rəhbəri ayətullah Xamneyiyə yaxınlığı ilə seçilən «Cümhuriye-İslami» qəzetində çap olunan məqaləni buna örnək göstərmən olar:«Əsədin qurtuluşuna tüfəng deyil, islahat» başlıqlı yazıda bunlar açıqlanmış:« Əsəd və onun müşavirləri əhaliyə qarşı silahlı münaiqşəni davam etdirə biləcəkmi?Güc işlətməsi Qəddafiyə rəqiblərinin xələvətə çəkilməsinə yardım etdimi? Onlar Qəddafidən artıq güc işləcədəcəkmi?Bu onlara nə verəcək?»

Heç şübhəsiz Suriyadakı bu,rejimin qalması Tehran hakimiyyəti üçün həyati önəm daşıyır. Bu rejimini tarxini səhnəsindən getməsi İran İslam Respublikası hakimiyyətinin ciddi şəikldə laxlaması deməkdir.

Bunu İranın xarici işlər naziri Ələkbər Salehinin bu günlərdəki çıxışından sezmək mümkündür:«Suriyadakı rejimin yıxılması nəticəsində yaranmış siyasi boşluq qonşu dövlətlərə, bütövlükdə bölgə ölkələrinə görünməmiş zərbə vuracaqı.İstər Yəməndə, istər Suriyada, istərsə də başqa bir dövlətdə olsun hakimiyyətlər xalqın etirazına cavab verrməlidir. Bu dövlətlərin vətəndaşları haqlı tələblər irəli sürür, həmin ölkələrin hakimiyyətləri onların istəklərini qısa bir zamanda təmin etməlidir».

Ötən gün isə Avropa Birliyi Suriyanın xam neftinə embarqo tətbiq edib. Bu dünya bazarında neft alverində İrana müəyyən mənada sərf etsə də, amma neft satışı ilə bağlı Tehran hakimiyyətinə tətbiq edilən sanksiya vəziyyətin heç də ürəkaçan olmadığını söyləməyə əsas verir.

 Bəşşar Əsədin Tehrana səfərində neft satışı ilə bağlı məsələnin də müzakirə edildiyini ehtimal etmək olar. Hətta Dəməşq rəsmsi vəziyyətdən çıxmaq üçün ölkə xam neftini İrana ixrac etməyi və İslam Respublikası vasitəsi ilə satılmasını da görüşdüyü Tehran liderlərindən istəyə bilər.

Yeri gəlmişkən. M.Əhmədinejadın Suriya liderinə və bölgə dövlətlərinə «vətəndaşların haqqına hörmət edilməldir» deyimi çox saxta görünür.Çünki onun təmsil etdiyi hökumət illər uzunudur, Urmiya gölünün qurudulmasına laqeyd münasibət göstərməkdədir. Bu azmış kimi etirazçılara qarşı güc tətbiqi davam etməkdədir. Belə çıxır ki, vətəndaşların haqlı istəyinə sayğı prinsipini Tehran rejimi daha başqaları üçün məsləhət görə bilir.

Liviyadakı (Libi) olayların Suriya ilə  yanaşı, İrana, onun müttəfiqi Rusiyaya dərs olacağı ehtimalı az deyil.

Bu günlərdə Liviyanın keçid hökuməti Rusiya ilə silah alveri etməyəcəyini bildirdi. Yada salaq ki, üsyançılar Tripolini alandək rəsmi Moskva Qəddafi ilə anlaşmağı təklif edirdi. Bəlli oldu ki, əslində Kreml (kremlin) münaqişənin daha çox uzanmasını istəyirmiş.

Suriya məsələsində də İranla Rusiyanın mvqeyi çox yaxındır. Tehran bu məsələdə daha siyasi-ideoloji mənafe güdürsə, Moskva daha çox silah satmaq istəyir.

Bu günlərdə «Rosoboroneksport»-un başçısı Anatoli İsaykin deyib:«Suriya qarşı heç bir sanksiya tətbiq edilməyib.Bizim bu ölkə qarşısında öhdəliyimiz var və biz onu yerinə yetiririk».O, bildirib ki, Suriyaya təlim üçün «Yak-30» təyyarəsi, sursat və hərbi texnikanın ehtiyat hissələrini göndəriblər.

ABŞ-ın (Amerika Birləşmiş Ştatları) dövlət katibi Hillari Klinton Çin, Rusiya və Hindistan hakimiyyətlərini Bəşşar Əsəd rejimi ilə energetika sahəsində əməkdaşlığı  kəsməyə, silah satışını dayandırmağa çağırıb.

Beləliklə, Suriya bir çox dövlətlərin niyyətini açdı. Bu ölkədə baş verənlərdən İran hakimiyyəti öz gələcəyinə görə, Rusiya silah, Çin və Hindistan isə həm də ucuz neft bazarından  məhrum olacağından rahatsızdır.

Sədrəddin Soltan