GünAz TV: Tehran rəsmiləri bir qayda olaraq, iqtisadi –sosial sahələdə problemin oluduğutu bir qayda olaraq,  gizlədirlər.

Çıxışlarında isə atom-nüvə proqrammı ilə bağlı beynəlxalq sanksiyaların (təhrimlərin) ölkə isqtisadiyyatına təsirsiz ötüşdüyünü deməkdən belə çəkinmirlər. Ancaq baş verənlər bunun əksini dəfələrlə təsdiqləyib.

Məlum olduğu kimi İran iqtisadiyyatının böyük bir hissəsi, bəzi rəqəmlərə görə, 80 fazi neftdən gələn gəlirin hesabına formalaşır. Bu üzdən də hakimiyyət həmin sahəyə daha çox diqqət ayırır.

Elə İslam Respublikasının (Cümhuriyyət) neft sənayesi naziri vəzifəsinə İnqilab Keşikçiləri Qvardiyasından («sipah») general Rüstəm Qasiminin təyin edilməsi (parlamentdəki səs vermə zamanı 216 səs lehinə, 22 əleyhinə, 7 tərəfsiz olub) bunu təsdiqləyən amillərdəndir.

 Düzdür, əvvəllərdə bu sahəyə qvardiya nəzarət edirdi. Ancaq generalın təyinatı neft-qaz sənayesinin tam nəzarət götürüldüyünü göstəricisi sayıla bilər.

Nazir təsdiq olandan sonra R.Qasimi keçirdiyi ilk mətabuat konfransında daha çox hərbçi kimi çıxış edib. Onun sözlərinə görə, cari ildə ( il martın 21-də başa çatır) İranın sərhəd bölgələrindəki neft-qaz yataqlarında (onların bir hissəsi qonşu dövlətlərin ərazisindədir) yeni axtarışlar üçün əlavə 40 milyard dollar sərmayə tələb olunur.

Söhbət körfəzdəki «Cənubi Pars» neft-qaz yatağından gedir. O, ərazidə çalışan Qətər İslam Respublikasının (Cümhuriyyətinin) qabaqlayaraq, artıq təbii qaz hasilatına başlayıb. İran yatağı isə sərmayə ucbatından demək olar ki, fəaliyyətsiz qalıb. Bu məsələ bir neçə ildir ölkənin çeşidli qurumlarında, eləcə də parlamentdə belə müzakirə olunub.

Onu da qeyd edək ki, hazırda İran gündə 600 milyon kub metr «mavi yanacaq» istehsal edir, bunun 37 milyon kub metrii ixarc olunur. Bu üzdən də hakimiyyət «Cənubi Pars»da işləri başa çatdırıb, sutkalıq (gün, 24 saat) istehsalı 1,2 milyard kub metrə, xarici bazara sutkalıq ixaracatı isə 250 miylon kub metrə çatırdırmağı planlaşdırır. İranlı mütəxəssislərin hesablamasına əsasən, sürəkli istifadə nəticəsində belə «Cənubi Pars»ın karbohidrogen ehtiyatı 80 ilə çatar.

«Röyter»in məlumatına əsasən, general nazi əlavə edib : «Bu layihələrin gerçəkləşdirilməsi üçün bizim xarici podratçılara ehtiyacımızı yoxdur. Bu sahəyə uyğun olan öz mütəxəssislərimiz var».

Tehran yeni neft-qaz layihələrini gerçəkləşdirmək üçün maliyyə problemini yerli bankların, eləcə də qiymətli kağızların yerli və  beynəlxalq kredit bazarında yerləşdirilməsi hesabına həll etmək niyyətindədir. Bundan başqa bir sıra enerji layihələrinə hökumətin də pulla dəstək verəcəyi palanlaşdırılıb.

Yeni nazirin qənatəincə, xarici neft şirkətlərini «İnqilab keşikçiləri qvardiyasının nəzarəti altıdan İranın holdinqləri (qvardiyanın «Hatəm-ül-Ənbiya şirəkti»-S.S.) əvəzləyə bilər».

O, əvvəllər qvardiyanın.«Hatəm-ül-Ənbiya» adlanan sənaye istehsalı şöbəsinə başçılıq edib.  ABŞ- ın (Amerika Birləşmiş Ştatları) tətbiq etdiyi sanksiya siyahısında bu şöbənin  və onun başçısının da adı var.

«Hatəm-ül-Ənbiya» qvardiyanın önəmli maliyyə qaynağıdır. O, İrandakı bütün iri dövlət layihələrinin icraçısıdır. Atom-nüvə proqramına görə, İrana qarşı beynəlxalq sanksiyalar tətbiq ediləndən sonra ölkəni tərk edən xarici neft-qaz şirkətlərini qvardiyanın bu şirkəti əvəzləyib.

General Qasimi və ölkənin başqa rəsmiləri xarici sərmayəsiz də ötüşə biləcəklərini iddialı bəyan etsələr də, indiki dünyada bunsuz heç bir ölkənin iqtisadiyyatının mövcud olmadığı hər kəsə bəllidir. Elə İran hakimiyyəti də xarici şirkətlərini ölkəyə çeşidli şirnikləndirici vədlərlə dəvət edirlər.

Bu günlərdə İslam Respublikasının Kütləvi İnformasiya Vasitələri (KİV) sevincək bəyan edib ki, ABŞ-ın təzyiqlərinə baxmayaraq, 16 xarici şirkət İranın neft və qaz sənayesi ilə əməkdaşlığı davam etdirməkdədir. Məlumata əsasən, Amerikanın Hesablama Palatası («U.S.Government Accountability Office») bildirib ki,  2011-ci ilin martına kimi 15 ay ərzində İrana sərmayə qoymuş 40 şirkətdən artıq xarici müəssisələrdən yalnız 16-sı  İranın uyğun sənayesində ciddi şəkildə fəaliyyət göstərib. Onlardan ikisi(«Hyundai» və «Daelim») Cənubi Koreyaya aid oluduğu iddia olunur. Həmin şirkətlər ABŞ hökuməti ilə 4 milyon dollardan artıq məbləğində müqavilə imzalayıb.

Palatanın tərtib etdiyi «qara siyahı»ya Belorusun «Belneftexima» və «Belorusneft» şirkətləri başçılıq edir. Bu qurumlar İranın neft kəşfiyyatı və hasilatı üzrə layihələrdə fəaliyyət göstərir. Sanksiyaya məruz qalacaq şirkətlərin  siyahısına beloruslarla yanaşı, Hindistanın 4, Çinin 3, Cənubi Koreyanın 2, İtaliya, Xorvatiya, Avstriya, Venesuela, Cənubi Afrika Respublikası və Anqoladan bir şirkətin adı hallanır.

Palata Rusiyanın «Qazprom», Malaziyanın «Petrofild», Hindistanın «Petronet» və İtaliyanın «Teknimont» şirkətlərinin İrandakı fəaliyyətinə dair dəqiq məlumata malik olmadığını da açıqlayıb.

İran KİV 40 şirkətdən 24 –nün İranı tərk etdiyi faktını (gərçəyi) isə təbliğat baxımından gizlədib.

Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, ölkənin informasiya vasitələri bu xəbəri İslam Respublikasının Cənubi Koreya banklarındakı 3,8 milyard dolların qaytarılmayacağını bəyan etdikdən sonra yayıb.

Təbii ki İslam Respulikasına tətbiq edilən sanksiyaları təsirini azaldan səbəblərdən biri də bir sıra ölkələrin həmin qadağaları pozmasıdır. Palatının açıqlaması da əslində buna xidmət edir. Ona görə də yaxın günlərdə «Böyük səkkizlərin» zirvə toplantısında bu məsələyə də toxunulacağı istisna edilmir.

İranın yeni neft nazirinin xari sərmayəçilərlə bağlı çıxışı İran hakimiyyətinin qanunsuz yollardan istifadə etdiyi ehtimalını söyləməyə də əsas verir. Çünki hazırda rəsmi məlumata əsasən, ölkədə infliyasiya ötən illə müqayisə də 10,1 faizdən 20, 5 faizə yüksəlib. Xarici borclar isə ötən il  14,3 milyard dollar təşikl edib. Bu il isə onun daha 500 milyon dollar artacağı gözlənilir.

Mahmud Əhmədinejadın hökumət başına gətirilməsini əslində bütövlükdə hakimiyyətə inqilab keşikçilərinin nəzarət etməsi kimi dəyərləndirmək olar. Hələ onda təhlilçilər hökumətin hərbçilərdən formalaşdığının qəti şəkildə bildirirdi. Bu baxımdan İranda həm də elan olunmamış hərbi rejimin mövcudluğunu da söyləmək mümkündür. Həmin  şərait isə hərbçilərin kimsəyə hesabat vermədən fəaliyyəti deməkdir. «Qvardiya şirkətinin bu qədər pulu haradandır» sualının cavabı da buradadır. Onda belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, ölkədəki qaçaqmalçılığa İnqilab Keşikçiləri Qvardiyası başçılıq edir. Ona görə də bundan sonra onların neft – qaz sahəsində də qaçaqmalçılıq edəcəkləri istisna olunmur. Elə neft naziri buk imi səbəblərdən də  general kimi çıxış edib.

Əks halda xarici sərmayə olmadan, sanksiyaların tətbiq edildiyi bir rejimdə yeni neft-qaz layihələrini daxili maliyyə ehtiyatları hesabına ödəmək çox çətindir.

Sədrəddin Soltan