GünAz TV: Novruz bayramının Güney Azərbaycanda necə keçirilməsi haqda sual verməmək də olar. 200 ilə yaxın ayrılıq olsa da  bu bayramın hər iki Azərbaycanda eyni tür qeyd edilməkdədir.

 

Bunun yeganə səbəbi hər iki tayda millətimizin bayramı sevərək ağız, yaddaş və düşüncəsində yaşatmasıdır. Yazda dünyanın bir çox millət və xalqlarının milli bayramları olur. Amma  bu bayramlar türkün min illər boyu yaşatdığı İlaxır Çərşənbədən sonradır.

 

Bayramımızı parçalanmış vətənin əsarət altında olan hissəsində necə keçirilməsindən danışmazdan öncə Novruzun tarixindən qısa söz açmaq istərdik.

 

Yeni Gün bayramı Ərgənəkon dastanına görə, türklərin Ərgənəkondan çıxışı və çilələrinin bitməsi ilə yeni bir dönəmin başlanmasını bildirir.

 

Tarixçilər Yeni Gün bayramının 5 - 6 min il tarixi olmasını söyləyirlər. Bu millətimizlə dost olmayanların tarixində də öz əksini tapır. Çin qaynaqlarına görə, Miladdan öncə hunlar martın 21-də Bahar şənlikləri keçirərlərmiş.

 

Türklər 400 il Ərgənəkonda yaşayıblar. Sayları artdığından bu yurd onlara dar gəlir. Həmin günlərdə bir Bozqurdun – Börteçenin dolaşdığını görür və izləyirlər. Sonunda onun dəmirdən olan dağdakı bir dəlikdən dışarı çıxdığını görürlər. Həmin dağda dəmiri əridərək, bir yüklə dəvənin keçəcəyi böyüklükdə qapı kimi yer açır, geniş dünyaya çıxırlar. O mövsüm yaza, Gün isə martın 21-ə düşür. Bu səbəbdən də hun və əski saqalar çağında hər il Ərgənəkondan çıxışı saxlayan dəmirçi  kürsüsünün üzərində bir dəmir parçasını çəkiclə döymə törəni qurularmış. Atları, dəvələri, qoçları kəsib ziyafət verər və şölən düzənlərmişlər.

 

Əbu Reyhan Biruni Novruzun türklərdə ilbaşı olduğunu, onun ön və Orta Asiya gələnəklərində qutlanmasını söyləyib. Mahmud Qaşqarlı da Yeni Günün türklərdə

 

ilbaşı olduğundan söz açıb. Bu bayrama sonralar başqa-başqa mahiyyətlər verildi. Hətta adı  da dəyişdirildi. Amma bu bayram Türkün təbiətlə ünsiyyət və özgürlük bayramıdır.

 

 

 

Beləliklə, Güney Azərbaycanda da Yeni Günə hazırlıqlar təmizlikdən başlanır. Təmizlik işləri hər iki Azərbaycanda fərqliliklə aparılır. Bu işlərə bayrama 40, 30, 15 və ya 10 Gün qalanda başlanır. Bəzi el və kəndlərimizdə, o cümlədən Güney Azərbaycanın Qoşaçay və Çayqara bölgələrində xalı və paltarları çay sularında çirkinin getdiyinə inancdan yaxalayırlar. Bu inanc onların ürəklərinin gələn ildə xalı kimi təmiz olacağı inanclarındandır.

 

Kənd və şəhərlərimizdə «Naxışvurma» gələnəyi də var. Qışda evin divarları hisləndiyindən onun ağardılması üçün ağ torpaq və qırmızı su ilə qarışdırılıb evi boyayarlar. Ağ torpaqlı suyu «Nərməni» (qamış ucundan hazırlanan süpürgə) ilə divara çəkirlər. Sonra kərpici əzib divarlara naxış vururlar. Qırmızı torpaqla divarın dabanı sulanır. Ustad şair, rəhmətlik Şəhriyar «Heydər babaya salam»da bunu belə təsvir edib:

 

 

 

"Bayram olub, qızıl palçıq əzərlər,

 

 

 

Naxış vurub odaları bəzərlər.

 

 

 

Taxçalara düzmələri düzərlər"…

 

 

 

Qoşaçayın Çilik köyündə barmaqları şirəyə və una batırıb, divarda quş şəkli çəkərlər. Azərbaycanın çox yerlərində qadınlar təmizliyi biri-birinə yardımla edirlər.

 

 

Bəzi kəndlərdə bayrama 40 və ya 15 gün qalanda Sayaçılar kəndlərə gələrək şeir oxuyub, xalqı əyləndirər. Onlar iki və ya yeddi nəfərlə əllərində keçi müqəvvası tutaraq, mahnı oxuyarlar. Xalq onlara pul, düyü, yumurta və başqa Novruz yer-yemişi verər.

 

 

 

İlaxır Çərşənbədə Günəş batan kimi uşaqlar küçələrdə tonqal qalayırlar. Ona da Baharlu deyirlər. Balıq ayının ilk çərşənbəsinə "Çilə qaçdı", ikincisinə "Çəkər", üçüncüsünə

 

"Su çərşənbə", sonuncusuna isə "Axır çərşənbə" deyirlər.

 

 

 

Təbrizin - Dəvəçi, Qonqabaşı, Şamqazan», Yekədükanlar, Abrəsan, Qarabağlılar, Sento, Bahar, Pastur, «Çahar-rahe-Şahnaz», «Tərbiyət», Qurd meydanı (indi «Qütb» adlanır), Acı körpü,  Abbasi, «Kuye-vəli-əsr», «Terminal», «Barnava», Bazar ağzı, Saatqabağı, Xiyabani, «Şəmsül-imarə», «Vadiye-rəhmət»,  Ərk məhəllərində də, Qaradağın, Bakının, Makının, Miyananın, Muğanın, Urmiyanın, Gəncənin, Ərakın, Həmədanın, Şəkinin , Ərdəbilin, Ordubadın, Borçalının, Lənkəranın, Dərbəndin küçələrində olduğu kimi tonqallar qalanacaq, «ağırlığım-uğurluğum, burada qalsın»-söyləyəcəklər.

 

Əslində Vətənimizin başqa bölgələrində kimi Güneydə də oxşar yeməklər və şirniyyatlar bişrilir. Bununla belə Təbrizin bəzi özəlliklər var. O tayda plovun çeşidli növləri - fisincan plovu, zəriş plov, mürəssə plov, şirniyyatı ilə ad çıxarmış «Şəbüstər şirniləri», şorbalar, «Təbriz» küftəsi, , rizə küftə, qarnıyarıq (badımcan dolması), «Qoşaçay» kababı, yarma aşı, işgənə, şolən və başqa ləzzətli yeməklər soydaşlarımızın halal süfrəsinə bəzək, ağızlarına dad verir. Şirniyyatlardan isə  – paxlava, bamiyə, zulbiya, tərə (halva növü), halvanın çeşidli növləri, qayğanaq (paxlavaya oxşayır), filqulağı (quşfil), qulabiyə, badambura, lətifə, kişmişli, dil («zəban»). Bundan başqa Təbrizdə badımcandan tutumuş qarpızadək, eləcə də gilanardan qozadək bütün meyvələrdən mürəbbə və şərbət hazırlanır, bu nemətlər də Güney Azərbaycan türklərinin bayram süfrəsinin bəzəklərindəndir.

 

Qızlar anaları ilə birlikdə Çərşənbə bazarlığına gedərlər. İlk öncə duz (bərəkət), ayna (xoşbəxtlik), suqabı (aydınlıq) və kibrit (işıqlıq) alarlar.

 

 

 

Od əzərindən atlanma, şansallanma, qapıpusma, niyyəttutma (kilidsalma) da var. Kilidsalma. Axşamçağı oğlanlar Yeni ildə diləklərinə çatıb-çatmayacaqlarını sınamaq üçün evlərinin açarını götürüb dışarı çıxarlar. Açarı sağ ayaqqabısının altına qoyub, gəlib keçənlərin sözlərini dinləyərlər. Sözlər olumlu olarsa, diləklərinə çatacaqlarına və əksinə inanarlar.

 

 

 

Azərbaycanımızın hər yerində plov, toyuq, səbzi, qovurma bişirirlər. Ərdəbilin Palıdlısında axşam südlü plov bişirər və şam yeməyindən öncə yeyərlər. Suüstə, su falı da eynəndir.

 

 

 

Azərbaycan türkləri «yeddisin» («yeddiqab») süfrəsi açar. Buna bayrama 10 – 15 gün qalmış hazırlaşarlar.

 

 

 

Güney Azərbaycanda Yeni ilin 13-cü gününə evdən şəhər və kəndin kənarına çıxaraq, bayramın sonunu qeyd edirlər. Bunu farslar özününkülüşdirərək "Sizdəh bedər" adını veriblər.

 

Güney Azərbaycandan olan alimlər bu törənin türkə aid olduğunu sübuta yetiriblər. Həmin gün evdəki Səmənini gəzintiyə gedilən zaman eşiyə atırlar.

 

Bu gözəl bayramın gələnəklərini millətimiz çox pisliklərdən qoruyub.

 

Çünki bu bayram onun öpöz, dost-doğma törənidir.

 

Xatırladaq ki,  hər il olduğu kimi bu ilin son çərşənbəsi də Güneydə geniş şəkildə qeyd olunub. Teran hakimiyyəti İlaxır Çərşənbə törənində qələbəliyin olmaması üçün çeşidli tədbirlər görməyə çalışsalar da insanlar biri-birini açıqcalarla təbrik edib,qoanqlıqlar dünzələyib.

 

Yada salmaq lazımdır ki, fars şovnistələri uzun illərdir ki, türklərə aid olan milli adət və ənənələri islama zidd elan edərək, milli-mədəni törənlərin keçirilməsini yasaqlamaqla onların unudulmasına çalışırlar. Amma həmin din alimləri farslara aid olan mərasimlərin qeyd olunmasını özləri təbliğ edir. Belələrindən biri fars hökmdarı Kir adlanan şahın anım günüdür.

 

Nə isə millətimizin bu müqqəddəs günüdə bir sıra yad ünsürlərdən söz açıb, kefimizi pozmayaq. Bayram münasibəti ilə hər kəsi təbrik edir, gələn günlərimizin uğurlu, bərəkətli olmasını Tanrıdan diləyirik! Sədrəddin Soltan