GünAz TV: İran İslam Respublikasının (Cümhuriyyətinin) Əfqanıstana və Tacikistana «böyük qardaşlıq» etmək iddiası alınmasa da Tehran hakimiyyəti çeşidli yollarla bunu və «fars dilli dövlətlər birliyi»  istəyini gerçəkləşdirməyə çalışır.

Yaxın günlərdə Düşənbədə Tacikistan, İran və Əfqanıstanın energetika nazirlikləri təmsilçilərinin üçtərəfli toplantısının keçirlməsi nəzərdə tutulub.

«Avesta»nın məlumatına əsasən, gündəlikdə duran məsələlərdən biri yüksək gərginlikli «Səngtudə-Poli Xumri» elektrik ötürücü xəttinin tikintisidir. Tacikistan tərəfi Əfqanıstandan olan həmkarlarına ikinciinin ərazisində elektrik xəttinin vaxtında istimara verilməsi məsələsini qaldıracaq. Mənbənin bildirdiyinə görə, Tacikistan öhdəsinə düşən bütün işləri artıq başa çatdırıb.

Tacikistan «Bərgi tocki» Dövlət Enerji Holdinqi bu yay idxalata hazır oluduğun açıqlayıb. Əfqanıstan isə hələ boynun düşənləri yetərincə icra etməyib.

Taciksitanın Energetika və Sənaye Nazirliyinin məlumatına əsasən, Əfqanıstan cari ilin birinci rübündə layihəni gerçəkləşdirib, başa çatdıracaq.

«Səngtudə-Poli Xumri» elektrik xəttinin 164 km-i Əfqanıstan, 118 km isə Tacikistan ərazisindən keçir.

«Bərgi tocik» onu da bildirib ki, iranlı energetiklərlə onların Tacikistanda  tikdiyi «Səngtudə-2» adlı Su Elektrik Stansiyasının istismarı məsələsi müzakirə ediləcək. 50 milyon dollarlıq bu layihəni İranın «Fərob» şirkəti həyata kçirir.

Heç şübhəsiz bu layihələrin gecikməsində siyasi motivlər də var.

Xatırladaq ki, bir müddət öncə rəsmi Düşənbə İslam Respublikasında təhsil alan gənclərin geri qaytarlıması ilə bağlı Tehrana rəsmi müraciət etmişdi.

Məlumata əsasən,Tacikistan rəsmi şəkildə İranın dini mədrəsələrində və başqa ali təhsil ocaqlarında  oxuyan 200–ə yaxın tacikistanlının  geri qayıtmasına yardım etməsini istəmişdi. Düşənbə bildirmişdi ki, İranın qeyri –rəsmi təhsil müəssisələrində, özəlliklə Tehran, Qum və Məşhəd şəhərlərindəki «Cəmaət-ül-Mustafo-əl- Ülamiyyə» Beynəlxalq Universitetində 200 Tacikistan vətəndaşı təhsil alır : «Biz tacikistanlı  tələbələrin başqa fakültələrə, məsələn, dəqiq elmlər, tibb, münhədislik şöbələrinə keçmələrinə yardım etdiyi üçün İran rəhbərliyinə təşəkkür edirik. Tacikistan bu sahələrin mütəxəssislərinə ehtiyac duyar».

Tacikstan Xarici İşlər Nazirliyinin məsələ ilə bağlı yaydığı məlumatda bildirilmişdi : «Müzakirə zamanı tərəflər tacik tələbələrin İslam Respublikasının ali təhsil ocaqlarında təsilinə dair məsələlərdən danışıb bu sahədə ikitərəfli əməkdaşlığın pesrpektinə toxunublar».

Keçən ilin yayında  Tacikistan prezidenti  İmaməli Rəhman ölkə vətəndaşlarına müraicət edərək, demişdi ki, son 10 ildə xaricdə çeşidli İslam  təhsil müəssisələrində oxuyan övladlarını geri çağırsınlar. O, valideynləri islam dövlətlərinin mədrəsələrində təhsil alan övladlarını geri qaytarmağa çağırıb. 

«Təəssüflər olsun ki, onların çoxu mollalıq öyrənmir, əksinə terrorçu və ya ekstremist olurlar. Onların hamısını qaytarmaq lazımdır, yoxsa hamısı satqın və vətən xaini olacaq»-deyə,Tacikistan prezidenti bildirib.

Hətta bu yasaq ölkələr arasındakı təyyarə uçuşunun sayının azalmasına səbəb olub.

Tacikistan Dövlət Avia Şirkəti, «Tacik eyr» Düşənbədən Tehrana uçan reysləri azadlıb.

Şirkətin mətbuat katibi Lalə Kəncayeva bildirib ki, reyslərin ixtisara salınması iqtisadi problemlə bağlıdır. «Əvvəllər Tehrana həftədə iki dəfə – ikinci və altıncı günlər uçuş olurdu. Biz çərşənbə axşamı gerçəkləşdirilən uçuşu saxlamışıq»-deyə, o, söyləyib.

Onun sözlərinə görə, Düşənbədən İran paytaxtına 216 sərnişlik «Boinq-757-200» təyyarəsi uçur : «Ötən şənbə günü Düşənbədən Tehrana 36 sərnişin, geriyə isə 16 nəfər uçub. Fevralın 5-dək olan müddət isə cəmi 5 bilet satılıb. Maliyyə cəhətdən biz ziyanla işləyirik. Nəzərə almaq lazımdır ki, cari il təyyarə yanacağı da bahalaşıb».

Mətbuat katibi deyib ki, bu tədbir müvəqqəti xarakter daşıyır, sərnişinlərin sayı çoxalarsa, ikinci reysi bərpa edəcəklər.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, 2010-cu ildə Tackistanla İran arasında ticarət dövriyyəsi 201,7 milyon dollar olub.

Məlumata əsasən,  İran mədrəsələrində, özəlliklə ölkənin Əfqanıstanla sərhədində yerləşən Sistan-Bəlucistan əyalətinin mərkəzi Zahidanda çoxlu sayda tacik yeniyetmə təhsil alır. Ötən il onlarla belə gənc «viza rejimini pozduğuna» görə, İrandan deportasiya edilmişdi. İndiyə qədər İslam Respublikasında təhsil alan Tacikistan vətəndaşlarının dəqiq sayı müəyyənləşməyib. Onlar bir qayda olaraq, İrana turist vizası alır, bir neçə il heç yerə çıxmadan dini təhsil alırlar.

Əfqanıstala da İran arasında vəziyyət hələ tam qaydasına düşməyib. Keçən ilin noyabrından isə Türkiyə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İraq və başqa ölkələrdən Əfqanıstana yanacaq daşıyan maşınları Tehran hakimiyyəti İran ərazsindən keçməyə qoymurdu. İran rəsmiləri bunu həmin yanacağın NATO-nun Əfqanıstandakı hərbi qüvvələrinin ixtiyarına veriləcəyindən ehtiyatlanmaları ilə izah edirdi. Rəsmi Kabil isə Tehranın iddialarını əsassız sayırdı.

Bu günlərdə Əfqansıtan maliyyə naziri Ömər Zəhilvalın başçılıq etdiyi nümayəndə heyətinin qonşu ölkəyə səfəri zamanı tərəflər arasında qarşılıqlı anlaşmaya dair anlaşma imzalanıb.  Nazirin sözlərinə görə, İran neft məhsullarını tranzit keçidinə məhduiyyət qoyduqdan sonna ölkəsində yanacağın qiyməti 35 faiz bahalaşıb.

Zahilval qeyd edib ki, memoranduma uyğun olaraq, hər iki ölkənin sərhədyanı gömrük xidmətinin təmsilçiləri ay da bir dəfə tərəflər arasında yaranan probelmi çözmək üçün yığışacaq.

Bu səfərdən sonra İran hakimiyyəti Əfqanıstana tranzitlə ötürələn ynacağa tətbiq etdiyi bütün yasaqları ləğv edib.

Bu baxımdan hesab etmək olar ki, Tehran hakimiyyəti özünü «fars dlilli» saydığı bu dövlətlərin ona qarşı qaldırdığı iddiaları yerinə yetirmiş kimi göstərir.

Elə ona görə də tərəflər arasında başqa sahələr üzrə danışıqlar başlayıb. İran prezdentinin müavini, ölkənin mədəni isrsi qoruma təşkilatının sədri Həmid Bəgai Tacikstana səfər edəcək. Tackistanın «Avesta» informasiya  vasitəsinin məlumatına əsasən, fevralın 10-da başlayacaq bu səfər zamanı iranlı qonağın İmaməli Rəhmanla görüşü planlaşdırılıb.

Görüşdə o, tacik liderinə Novruz bayarımnda iştirak etmək üçün İran prezidenti Mahmud Əhəmdinejadın dəvətinin də təqdim edəcək.

Mənbənin məlumatına əsasən, bu ilki Novruz bayramının Tehran və Şirazda keçirilməsi nəzərdə tutulub.  Sədrəddin Soltan