GünAzTv: Yaxın Şərq sülh prosesində yeni problemlər ortaya çıxmaqdadır. Regionda hərbi əməliyyatların yenidən start götürəcəyi istisna olunmur.

Yaxın Şərq sülh prosesində yeni problemlər ortaya çıxmaqdadır. Hərçənd, BMT Baş Assambleyasının 65-ci sessiyasında çıxışı zamanı ABŞ (Amerika Birləşmiş Ştatları) prezidenti Barak Obama İsrail-Fələstin münaqişəsinin nizamlanması üçün qəti addımların atılacağını bildirmişdi. Sessiya günlərində dövlət katibi Hillari Klintonun bölgəyə səfəri bu niyyətin ciddi olduğundan xəbər verir. Lakin İsrail rəhbərliyinin son bəyanatları belə düşünməyə əsas verir ki, sülh prosesi önündəki maneələr asanlıqla aradan qalxmayacaq. 

Məsələ ondadır ki, İordan çayının qərb sahilində yəhudi yaşayış mənətəqələrinin inşasına qoyulan 10 aylıq moratorium müddəti başa çatıb. Bununla da, sözügedən bölgədə eyni vaxtda bir neçə yaşayış məntəqəsinin inşasına start verilir. Ona görə də Fələstin-İsrail birbaşa danışıqları ətrafında yaranan indiki durum bir çöx dövlətlərin ciddi narahatlığına səbəb olub. Belə ki, Birləşmiş Ştatlar İsrailin yəhudi məskənlərinin tikintisinə qoyulan moratoriumun başa çatdırılması qərarından məyus olduğunu bildirib. Bu məsələ BMT-nin baş katibi Pan Qi Munla İsrailin xarici siyasət idarəsinin rəhbəri Aviqdor Libermanın görüşü zamanı əsas müzakirə mövzusu olub. Liberman bəyan edib ki, İsrail Fələstin ilə danışıqları heç bir ilkin şərt, o cümlədən yəhudi yaşayış məskənlərinin tikintisinə moratoriumun qoyulması şərti olmadan davam etdirməyə hazırdır. 

BMT-nin baş katibi isə işğal olunmuş Fələstin ərazilərində yaşayış məskənlərinin tikintisinin bərpa olunmasından narahat olduğunu bildirərək rəsmi Təl-Əvivi tikintiyə qoyulmuş moratoriumun müddətini uzatmağa çağırıb. Onun sözlərinə görə, Şərqi Qüds də daxil olmaqla işğal olunmuş Fələstin ərazilərində yaşayış məskənlərinin tikintisi beynəlxalq hüquq baxımından qeyri-qanunidir.  Baş katib danışıqları İsrail ilə sülh şəraitində yaşayacaq Fələstin dövlətinin yaradılması üçün yeganə imkan sayır. 

Problemə İsrail tərəfinin mövqeyi birmənalı deyil. Məsələn, İsrail prezidenti Şimon Peres hesab edir ki, hazırda müvəqqəti böhran dövrü yaşanır. Lakin heç nəyə baxmayaraq bölgədə sülhün əldə olunması istiqamətində səylər dayandıra bilməz. «Yerusəlim post» qəzetinin yazdığına görə, tərəflər bir həftə ərzində bu məsələdə kompromis əldə etmək üçün razılığa gəliblər. Razılığa əsasən, həmin müddətdə Fələstin administrasiyasının lideri Mahmud Abbas danışıqlardan çıxdıqlarını elan edə bilməz. Bunu rəsmi Vaşinqton da istəmir. Prosesi nəzarətdə saxlayan Birləşmiş Ştatların Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi Corc Mitçel bölgəyə gəlib və hər iki tərəflə sıx əlaqələr saxlayır. 

Baş nazir Benyamin Netanyahu danışıqların davam etdiriləcəyini və 1 il ərzində sülhə nail olacaqlarına əminliyini vurğulayıb. Qeyd edək ki, oktyabrda Parisdə keçiriləcək sammitdə İsrailin baş naziri də iştirak edəcək. O, tədbir çərçivəsində Fələstin muxtariyyətinin lideri Mahmud Abbasla yenidən bir araya gələcək. 

Şübhəsiz, Yaxın Şərq sülh prosesində Türkiyənin özünəməxsus rolu ola bilər. Lakin «Azadlıq donanması»na məlum hücumdan sonra Təl-Əviv və Ankara aralarındakı soyuqluğu aradan qaldıra bilmir. Bu məqam BMT Baş Assambleyasının 65-ci sessiyası günlərində də diqqət mərkəzinə gətirildi. Türkiyənin xarici işlər naziri Əhməd Davudoğlu bildirib ki, İsrail Türkiyə ilə arasında heç bir insident baş verməyibmiş kimi davrana bilməz. Diplomat münasibətlərin bərpasında İsrailin üzərinə daha böyük məsuliyyətin düşdüyünü deyir.

Beləliklə, rəsmi Ankaranın davranışından asılı olmayaraq , sentyabrın 2-də bərpa olunan danışıqlar prosesi pozulmaq üzrədir. Fələstin tərəfi İordan çayının qərb sahillərində tikinti işlərinin dondurulma müddətinin uzadılmayacağı təqdirdə danışıqlar prosesindən çıxacağını bəyan edir. Bölgədə yaşayan yəhudilər isə tikinti işlərinin yenidən başlamasını sevinclə qarşılayıblar. 

Ağ ev Binyamin Netanyahunu moratoriumun müddətini 2-3 ay da uzatmağa razı salmağa çalışır. Vaşinqton hesab edirlər ki, bu müddət ərzində danışıq iştirakçıları gələcək Fələstin dövlətinin sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi barədə qarşılıqlı razılığa gələ bilər. Yaxın Şərq münaqişəsinin nizamlanmasında vasitəçi olan Rusiya, Avropa İttifaqı və BMT də oxşar mövqedən çıxış edir. Xatırladaq ki Misirin paytaxtı Qahirədə keçiriləcək Ərəb Dövlətləri Liqasının sammitində əsas müzakirə mövzusu məhz İsrail-Fələstin münaqişəsi olacaq. Sammit ərəfəsində isə ərəb dövlətlərinin bəzilərinin Təl-Əviv əleyhinə sərt ittihamları diqqətdən qaça bilməz. Məsələn, Suriyanın xarici işlər naziri Valid Müəllim hələ BMT tribunasından çıxış edərkən bildirmişdi ki, İsrail Qüdsün yəhudiləşdirilməsi prosesini davam etdirir. Onun fikrincə, Suriya Türkiyənin vasitəçiliyi ilə İsraillə danışıqlara hazırdır, lakin danışıqlar zamanı Holan yüksəklikləri müzakirə mövzusu olmayacaq. İslam Konfransı Təşkilatının baş katibi Ekmələddin İhsanoğlu isə Yaxın Şərqdə birbaşa sülh danışıqlarını dəstəklədiklərini, ABŞ prezidenti Barak Obamanın bu istiqamətdə səylərini yüksək qiymətləndirdiklərini diqqətə çatdırıb. İhsanoğlu rəhbərlik etdiyi təşkilatın Şərqi Qüdsü müstəqil Fələstin dövlətinin paytaxtı kimi gördüyünü və bu istiqamətdə Mahmud Abbasa dəstəyi bundan sonra da davam etdirəcəklərini vurğulayıb.

Hazırda vəziyyət qeyri-müəyyən olaraq qalır. Artıq atəşkəs bölgəsində silah səsləri eşidilməyə başlayıb. Ekspertlərin fikrincə, rəsmi Təl-Əviv yəhudi məskənlərinin tikintisinə moratorumun müddətini uzatmasa, regionda hərbi əməliyyatların yenidən start götürəcəyini gözləmək olar. ABŞ başda olmaqla bütün Qərb dünyasının proseslərin bu istiqamətdə gedişinin əleyhinə olduğunu nəzərə alsaq, münaqişənin qızışmasına görə İsrailin gözlədiyi dəstəyi ala bilməyəcəyi şübhəsizdir. 

“1-ci kanal”ın Analitik Qrupu