Atəşkəsin şərtləri barədə aydınlıq yoxdur, üstəlik, nə Vaşinqton, nə də Tehran bu atəşkəsi rəsmi razılaşma kimi təqdim etmir.

Təminatların, icra mexanizmlərinin, vasitəçilərin olmaması isə razılaşmanın nə qədər gövrək olduğunu bir daha göstərir.

Prezident Donald Tramp qələbə elan edib, Tehran nəticəni “tarixi nailiyyət” kimi təsvir edib, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu isə razılaşmaya yalnız qismən dəstək verib.

Müharibənin mürəkkəbliyi, o cümlədən Ərəb körfəzi boyunca ərəb dövlətlərinin və müxtəlif proksi qüvvələrin iştirakı hazırda hərtərəfli həlli çətinləşdirir.

Vaşinqtonun baxışı

ABŞ müharibəyə bir neçə məqsədlə daxil olmuşdu: İranın nüvə proqramını zəiflətmək, “Müqavimət oxu”nu sarsıtmaq. Bəzi dairələr isə hətta rejim dəyişikliyini də gündəmə gətirirdi. Əsas məqsəd isə İsrailə və regiondakı digər ölkələrə qarşı İranın təhdid imkanlarını azaltmaqla regional güc balansını dəyişmək idi.

Amerikalı rəsmilərin sözlərinə görə, əməliyyat zamanı təxminən 13 min hədəf vurulub; bunlara raket infrastrukturu, dəniz obyektləri və İranın hava hücumundan müdafiə sistemləri daxildir. Bir neçə yüksək vəzifəli şəxsin öldürülməsindən sonra İranın hərbi komanda strukturu da ciddi şəkildə pozulub.

Bununla belə, ABŞ-ın əsas məqsədləri hələ də tam həll olunmayıb. İranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı nəzarət altına alınmayıb və raket proqramının bəzi hissələri əməliyyat qabiliyyətini qoruyur.

Eyni zamanda, Vaşinqton Tehranın Hörmüz boğazı vasitəsilə göstərə biləcəyi təsir imkanlarını yetərincə qiymətləndirməmiş ola bilər. İranın boğazı bağlaması qlobal enerji bazarında kəskin şoka səbəb olub və Tramp administrasiyasına ciddi təzyiq yaradıb. Bu amillər, ehtimal ki, Vaşinqtonun həll olunmamış məsələləri danışıqlara yönəltmək qərarına təsir edib.

Ona görə də, Amerikanın 100/100-lük bir nəticəyə nail olduğunu söyləmək olmaz.

Tehranın baxışı

İslam Respublikasının daxili vəziyyətini qiymətləndirmək çətindir, çünki geniş internet məhdudiyyətləri mövcuddur. Bununla belə, Tehranın atəşkəsi qəbul etməsi hərbi və infrastruktur sahələrinə vurulan zərərin ciddi olduğunu göstərir.

Müharibə həm də bir neçə yüksək vəzifəli şəxsin, o cümlədən Ali rəhbər Əli Xameneinin öldürülməsindən sonra İranın komanda strukturunda ciddi dəyişikliklərə səbəb olub.

Hava hücumundan müdafiə sisteminin böyük hissəsinin sıradan çıxması siyasi hakimiyyət mərkəzini davamlı hücum riskinə açıq vəziyyətə gətirib və yeni zərbələrin mümkünlüyünü daimi təhlükə kimi saxlayır.

Eyni zamanda, İran rəhbərliyi başqa bir strateji risklə üzləşib: daxili qeyri-sabitlik. Elektrik və yanacaq infrastrukturundakı pozuntular, yeni rəhbərliyin zəif legitimliyi ilə birlikdə, artıq dəfələrlə etiraz hərəkatları yaşamış cəmiyyətdə mümkün narazılıqları artırıb.

Mühafizəkar qrup atəşkəsi tənqid edərək hökuməti təzyiq qarşısında geri çəkilməkdə ittiham ediblər. Lakin rəhbərlik, görünür, daxili vəziyyəti sabitləşdirmək üçün müvəqqəti fasilənin zəruri olduğu qənaətinə gəlib.

Tehran həmçinin Hörmüz boğazının bağlanması ilə təsir imkanları qazandığını düşünür. Məlumatlara görə, İran hər gəmi üçün təxminən 2 milyon dollar tranzit haqqı tələb edir. Belə bir sistem normal daşımalar həcminə tətbiq olunsa (bu sadəcə fərziyyədir) nəzəri olaraq illik on milyardlarla dollar gəlir gətirə bilər.

Kövrək atəşkəs

Elan edildikdən qısa müddət sonra parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf — hazırda İranın danışıqlar qrupuna rəhbərlik edir — bildirib ki, atəşkəs çərçivəsinin üç müddəası artıq pozulub: İsrailin Livana hücumları, İranın zənginləşdirmə hüquqları və İran hava məkanına düşmən dronunun daxil olması.

Məsələləri daha da mürəkkəbləşdirən amil vasitəçilik strukturunun özüdür. Pakistan həm Vaşinqton, həm də Tehranla münasibətləri olan müsəlman dövləti kimi məntiqli vasitəçi görünsə dən İslamabadın təsir imkanları məhdud görünür. Netanyahunun Baş nazir Şahbaz Şərifin atəşkəsin Livanı da əhatə etdiyini deməsinə etiraz etməsi diqqət çəkən məqam idi.

Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələrinin və Livanın danışıqlarda iştirak etməməsi də struktur zəiflik yaradır, çünki bu aktorlar münaqişəyə dərindən cəlb olunublar.

Bununla belə, qarşıdakı danışıqlarda əsas məsələ nüvə problemi olacaq. Vaşinqtonun sıfır zənginləşdirmə tələbi ilə Tehranın bu hüququ qorumaq israrı arasındakı ziddiyyətin aradan qaldırılması çətin görünür. İranın mövcud uran ehtiyatının taleyi də qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Livan cəbhəsi də potensial gərginlik nöqtəsidir. Tehran üçün Hizbullahdan imtina “Müqavimət oxu”nun dağılması demək olacaq. İran rəsmilərinin Livandakı şiə icmalarını müdafiə etmək barədə son bəyanatları bu istiqamətin atəşkəsi poza biləcək potensiala malik olduğunu göstərir.

Beləliklə, atəşkəs nə münaqişənin sonudur, nə də davamlı sülhün başlanğıcıdır. O, daha çox davam edən qarşıdurmada müvəqqəti fasilədir.

Müharibə tərəflərdən heç birinə qalıcı razılaşmanı diktə edəcək həlledici üstünlük verməyib. Hər iki tərəf indi döyüş meydanındakı nəticələri diplomatik təsir vasitəsinə çevirməyə çalışır. Lakin mövcud məlumatlara əsasən, danışıqların tərəflərdən hər hansı birinin istədiyi həlledici nəticəni verməsi ehtimalı az görünür.

- Cəfər Cəfərli