RUSİYA DOSTLARINI İTİRİR Elxan ŞAHİNOĞLU «Atlas» Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri [email protected]/* */ elxan.azeriblog.com Rusiya 1990-cı illərin başında ağır günlər yaşayır, siyasi və iqtisadi xaosdan qurtula bilmir, Çeçenistan müharibəsi onun olan-qalan enerjisini tükəndirirdi. Moskva fəal xarici siyasət yürütmək imkanında da deyildi, zamanında SSRİ ilə hesablaşan Vaşinqton Kremli siyahısının son sıralarına atmışdı. Vladimir Putinin hakimiyyətə gəlişiylə durum dəyişdi. Əvvəlcə böyük qurbanlar hesabına Çeçenistan ram edildi. Daha sonra neft dollarları hesabına büdcəni dolduran Putin ətrafa göz gəzgizdirməyə macal tapdı. Rusiyanın Yeltsinin zamanında itirdiyi mövqeləri bərpa etməyə girişdi. Kreml keçmiş SSRİ məkanını yenidən öz təbii maraqlarına aid etdi, ABŞ-ın dünya işlərinə başının çox qarışmasından istifadə edərək fəal xarici siyasət yürütməyə başladı. Özündənrazı Kreml heç kimlə hesablaşmaq istəmir. Kefi istəyir Abxaziya və Cənubi Osetiya əhalisinə Rusiya pasportları paylayır, beynəlxalq reaksiyadan çəkinmədən Gürcüstana müdaxilə edir və ya “dost” adlandırdığı Azərbaycanın başı üzərində Ermənistana silahlar göndərir. Ancaq hazırkı şərtlər daxilində Rusiya bütün bu yükü daşımaq gücündə də deyil. Putinin rəngi qaçıb. Neftin qiyməti kəskin düşüb, inflyasiya on milyardlarla pulu havaya sovurur, iqtisadiyyat çökmək üzrədir, fabrik və zavodlar kütləvi ixtisarlara hazırlaşır, bu tərəfdən də Ukrayna qaz boru xəttini bağlayıb. Sonuncu aksiya Rusiyanın prestijinə daha ağır zərbədir. Rusiya Ukrayna ilə mübahisə ucbatından Avropaya qaz ixrac edə bilmədiyindən köhnə qitədə tərəfdaşlarının inamını surətlə itirir. Rusiya-Ukrayna qaz qalmaqalı Avropada həm Moskvaya etibarı azaldıb, həm də enerji resurslarında yalnız bir dövlətə bağlılığın təhlükəli olduğunu bir daha gündəmə gətirib. Odur ki, Avropada alternativ enerji layihələri, o cümlədən “Nabukko” haqqında ciddi düşünməyə başlayıblar. İş o yerə çatıb ki, pis vəziyyətə düşən Putin də “biz “Nabukko” layihəsinin əleyhinə deyilik” söyləmək məcburiyyətində qalıb. Rusiya dost qonşu ölkələrin də inamını itirməkdədir. Elə bizdən başlayaq. Rusiyanın Ermənistana 800 milyon dollar həcmində silah ötürməsi faktının üzə çıxmasıyla rəsmi Bakı düşünməyə başlayıb. Azərbaycanın iqtidar cəbhəsindən Rusiya ilə münasibətlərə yenidən baxılması və Qərbin təhlükəsizlik institutlarıyla daha sıx əməkdaşlıq səsləri gəlməkdədir. Rusiyadan üz döndərmək istəyənlərdən biri də Özbəkistandır. Mərkəzi Asiyanın bu ölkəsi Moskvanın patronajlığıyla yaradılan Avrasiya İqtisadi Birliyindən ötən ilin sonunda çıxdığını açıqladı. Ardından prezident İslam Kərimov Kollektik Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının ötən ilin dekabrındakı zirvə toplantısına qatılmaqdan vaz keçdi. Bu arada Özbəkistan rəsmilərinin amerikalı həmkarlarıyla sıx təmaslara keçdiyi barədə xəbərlərin sayı artıb. ABŞ Özbəkistanda hərbi baza yaratmağı planlaşdırır. Özbəkistanın Rusiya ilə strateji müttəfiqliyi cəmi 3 il çəkdi. Qərb 2005-ci ildə Əndican hadisələrinə görə rəsmi Daşkəndi qınadıqda, Özbəkistan acığa GUAM-dan çıxaraq Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına qoşuldu, Moskva ilə strateji əlaqələr haqqında anlaşma imzaladı. İndi isə yenidən əks proses gedir. Ona görə də Rusiya prezidenti Dmitri Medvedyev yaxınlarda Özbəkistana səfər etməyi qərarlaşdırıb. Fikrini tez-tez dəyişdirən tərs Kərimovu yola gətirmək asan məsələ deyil. Rusiya sınaqdan çıxardığı müttəfiqlərindən də əndişəlidir. Qazaxıstandan Rusiya üçün həyəcanlı xəbərlər gəlməkdədir. İqtidaryönlü “Zaman” qəzetinin yazdığına görə, ABŞ bu ölkənin hərbi hava limanından yararlanmaq məqsədilə Astanaya müraciət edib. ABŞ mərkəzi komandanlığının başçısı general Devid Petreus bugünlərdə Astanada Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayevlə görüşüb. Məsələ burasındadır ki, Qırğızıstan “Manas” hərbi hava limanını ABŞ-ın üzünə bağlamaq istəyir. ABŞ Əfqanıstana hərbi təchizatını məhz bu hava limanı üzərindən gerçəkləşdirir. Ona görə də, ABŞ yaxın ərazilərdə “Manas”a əvəz tapmaq məcburiyyətindədir. Belə bir məkan isə Qazaxıstan və Özbəkistanda ola bilər. O ki qaldı Qırğızıstana, bu ölkədə sosial-iqtisadi vəziyyət günü-gündən ağırlaşır. Rusiya isə “Manas”ın ABŞ üçün qapadılması əvəzinə Qırğızıstana bir neçə milyard dollarlıq kredit vədi verib. Qırğızıstan rəhbərliyi də bu vədə uyaraq Vaşinqtona “yox” deməyə hazırlaşır. Ancaq “Manas”ın istifadəsiylə bağlı anlaşmanın bitməsinə hələ bir müddət var və bilmək olmaz, bəlkə həmin tarixə qədər Qırğızıstanın mövqeyi dəyişdi. Rusiya arxa baxçası hesab etdiyi Mərkəzi Asiya dövlətlərinin ABŞ-la əlaqələrini əndişəylə izləyərəkən ən yaxın müttəfiqi Belarusdan da istədiyini ala bilmir. Belarus prezidenti Aleksandr Lukaşenko Rusiyanın şəninə tərif söyləməsinə baxmayaraq Moskvanın “Abxaziya və Cənubi Osetiyanın müstəqilliklərini tanı” tələbini qularadına vurmaqdadır. Kremldə məəttəl qalıblar: Abxaziya və Cənubi Osetiyanın “müstəqilliklərini” uzaq Nikaraqua tanıdığı halda qardaş və strateji tərəfdaş Belarus məsələni uzatmaqla məşğuldur. Görünür, birtərəfli siyasətin Belarusa uğur gətirməyəcəyini anlayan Lukaşenko artıq bütün yumurtaları yalnız bir səbətə qoymaq istəmir. Avropa Birliyi ilə ABŞ da hərif deyillər. Onlar Rusiya-Belarus tandemini zəiflətmək üçün Likaşenkoya yönəlik reveranslarını artırıblar. Avropa Birliyi və ABŞ birinci addım kimi 2000-ci ildən Belarusa qarşı tətbiq etdikləri sanksiyaların bir hissəsini ya ortadan qaldırıblar, ya da xeyli yumşaldıblar. Belarus rəsmilərinin Qərb ölkələrinə səfərlərini əngəlləyən qadağalar ortadan qaldırılıb. Avropa Birliyində qurumla daha sıx inteqrasiyanı nəzərdə tutan “Şərq Tərəfdaşlıq Proqramı”nda Belarusun iştirakı imkanlarını götür-qoy edirlər. ABŞ isə Belarusla ticarət münasibətlərini intensivləşdirməyi hədəfləyən proqramlara baş vurub. Lukaşenkonun Qərblə münasibətləri yoluna qoyması, ölkəsini blokadadan qurtarması onu Rusiyanın diqtəsindən xilas edir. Beləliklə, Rusiya Qərbdən uzaq tutmaq və yalnız öz yanında görmək istədiyi dostlarını qaçırır. Ayrı necə ola bilər ki? Moskva bir qrup “dostunu” qaz sıxıntısına soxur, digərlərini silahlarıyla qorxudur. Dostuyla sabit davranmayan ölkədən isə çəkinməyə dəyməz. Beləsinə yaltaqlanmaq deyil, onunla başa düşdüyü dildə danışmaq lazımdır.