Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 125 illik yubileyi yaxınlaşır Vaqif Abışov: "Bu nəhəng şəxsiyyətin həyatı hər bir azərbaycanlı üçün örnək olmalıdır" Qarşıdan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 125 illiyi gəlir. 125 il əvvəl, yanvarın 31-də Azərbaycan xalqının bu böyük oğlu dünyaya göz açıb. Bəs Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimdir, hansı tarixi xidmətləri olub? 125 illik yubley ərəfəsində hansı işlər görülməlidir? Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunun elmi işçisi Vaqif Abışov deyir ki, 17 yaşından başlayaraq, 1917-ci ildən 1955-ci ilə qədər bir dəqiqə boş vaxtı olmayıb. Ədəbiyyat, dövlətçilik və inqilabi sahədə həmişə mübarizə aparıb və bu mübarizənin önündə gedib. Azərbaycan dövlətçiliyi və müstəqilliyi onun yazılarının əsas qayəsini təşkil edib. Nəinki Şimali Azərbaycanda, Cənubi Azərbaycanda milli mübarizlərin ön sırasında yer alıb. Ramiz Mikayıloğlu 1908-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Cənubi Azərbaycana gedərək Səttarxan hərəkatında yaxından iştirak edib, mətbuatda hərəkata dəstək verib. "Yeni İran" qəzetindən onun məqalələri işıq üzü görüb. 1911-ci ildə Cənubi Azərbaycandan Türkiyəyə, İstanbula gedib, həbs təhlükəsinə görə Bakıya gələ bilməyib. 1911-1913-cü illərdə Türkiyədə siyasi və ədəbi fəaliyyət göstərib. Nəhayət, 1913-cü ildə Romonovlar sülaləsinin 300 illiyilə bağlı amnistiya verilib. Bu amnistiya nəticəsində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə vətənə, Bakıya qayıdıb. Qayıdan kimi də aktiv siyasi mübarizəyə qoşulub. Elə 1913-cü ildən Müsavat Partiyasına rəhbərlik etməyə başlayıb. Bu siyasi mübarizədə də Əli bəy Hüseynzadənin türkləşmək, müasirləşmək, islaşmaq ideoloji xətlərini əsas götürüb. 1915-ci ildən də Müsavat Partiyasının mətbu orqanına-"Açıq söz" qəzetinə rəhbərlik etməyə başlayıb. Azərbaycanın demokratik, federativ Rusiya çərçivəsində Azərbaycanın muxtariyyatı, 1918-ci il mart qırğınlarınlan sonra müstəqillik məsələsinin önə gətirilməsi məhz onun xidmətidir. Təsadüfi deyil ki, 1917-ci il iyunun 2-də Türk Ədəmi Mərkəziyyət Federalistlər Partiyasıyla Müsavat Partiyası birləşəndən sonra oktyabrda qurultay çağrılıb və qurultayda məhz Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni sədr seçiblər. Baxmayaraq ki, arada geniş siyasi, hüquqi biliyə malik Nəsib bəy Yusifbəyli, Əhməd bəy Ağayev kimi nəhəng şəxsiyyətlər olub. Ancaq onlar Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni öndə görərək sədr seçiblər. Vaqif Abışov dedi ki, 1918-ci il mayın 27-də Tiflisdə Milli Şura yaradılıb və Türkiyədə danışıqlar aparıldığı halda məhz onu Milli Şuraya sədr seçiblər. Yəni onun nüfuzu, bacarığı, siyasi dünyagörüşü, çəkisi həmişə onun mübarizənin öndə getməsini şərtləndirib. Tarix İnstitutunun elmi işçisi bildirdi ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin siyasi mübarizəsini bir neçə mərhələyə bölmək olar. Hələ 1904-cü ildə sosial-demokrat "Hümmət" təşkilatının yaradıb və 1908-ci ilə qədər onun işində aktiv iştirak edib. 1908-ci ildə həmin təşkilatın rəhbərliyini bolşeviklər ələ keçirdiyi üçün oradan uzaqlaşıb. Başqa sözlə, o, 1904-cü ildən siyasi təşkilat qurub, 1908-ci ildə Cənubi Azərbaycanda Səttarxan hərəkatına xidmət göstərib, dəstək verib, 1913-cü ildən, Xalq Cümhuriyyəti qurulana qədər Bakıda siyasi mübarizəni aktivləşdirib. Vətən, millət, torpaq üçün yanan, dövlətçiliyi və siyasəti çox gözəl anlayan, başa düşən nəhəng şəxsiyyət kimi önə çıxıb. Xüsusən Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Qafqaz Seymində çıxışlarında onun necə yetkin bir siyasətçi Azərbaycanın müstəqilliyi, xalqımızın müdafiəsi baxımından necə mübarizə apardığı görünür. 1918-ci il mayın 26-da Gürcüstan öz müstəqilliyini elan edib. Vaqif Abışov vurğuladı ki, Azərbaycanın Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi ziyalıları öndə olmasaydı, Xalq Cümhuriyyəti yaranmasaydı, nələrin baş verəcəyini təsəvvür etmək çətin deyil. Torpaqlarımız ermənilər, gürcülər ruslar və digərləri arasında bölüşdürülərdi. Ona görə də Məhəmməd Əmin Rəsulzadə başda olmaqla digər Azərbaycan ziyalılarının fəaliyyəti, rolu yüksək qiymətləndirilməlidir. Bu nəhəng şəxsiyyətin siyasi fəaliyyətinin geniş tədqiqinə ehtiyac duyulduğunu dilə gətirən Tarix İnstitutunun elmi əməkdaşının sözlərinə görə, onun 1918-ci ilin mayından 1918-ci ilin avqustuna, həbs edilənə qədər fəaliyyəti də xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan milli hökuməti Türkiyəyə müraciət edir. Müraciət edən də şəxsən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Cümhuriyyətin xarici işlər naziri Məhəmmədhəsən Hacınski olur. Nuru paşanın başçılığıyla Gəncəyə hərbi heyət gəlir. Gələrkən dərin siyasi böhran yaranır. Məsələ qoyulur ki, Milli Şura buraxılsın, hökumət yenidən təşkil olunsun. Milli Şuranın sədri olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə deyir ki, mübarizə kreslo ilə bağlı deyil, Azərbaycan uğrundadır, türk qardaşlarımız köməyə gəlibsə, razılığa gəlinməlidir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Milli Şuranı çağırır, 6 ay ərzində Müəssisələr Məclisinin çağırılması qərarıyla Milli Şura özünü buraxılır. 1918-ci il iyunun 17-dən 1918-ci il noyabrın 16-na qədər Milli Şura fəaliyyətsiz qalır. Noyabrın 16-da yenidən Milli Şura fəaliyyətə başlayır. Azərbaycan parlamentinin çağrılmasına, 1918-ci il dekabrın 7-nə qədər Milli Şuranın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olur. Milli Şura da qərarverici orqan funksiyasını yerinə yetirib, Nazirlər Kabineti onun qarşısında hesabat verib. Dekabrın 7-də də parlament çağrılarkən birinci çıxışı da Məhəmməd Əmin Rəsulzadə edib. 1920-ci il aprelin 27-də axşam saat 11-də də parlamentin sonuncu iclasını Məhəmməd Əmin Rəsulzadə aparır və sonuncu çıxışı da o edir. Qırmızı ordunun Azərbaycana gəlməsinin, hakimiyyətin kommunistlərə verilməsinə qarşı çıxan ilk şəxs Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Rüstəmbəyli və başqa müsavatçılar olur. Sonradan Lahıcda gizlənərkən 1920-ci ilin avqustunda həbs edilərək Bakıya gətirilib. Noyabrda da Stalin Bakıya gələrkən bunu eşidib və onu həbsdən çıxararaq Moskvaya aparıb. İki il Moskvada fəaliyyət göstərib və 1922-ci ildə isə Finlandiyaya mühacirətə gedib. Oradan da Türkiyəyə gəlib. 1922-ci ildən 1955-ci ilə qədər Türkiyədə, Polşada siyasi mübarizə aparıb. İkinci Dünya Müharibəsi dönəmində də azərbaycanlı əsirlərin ölüm düşərgələrindən azad edilməsində böyük rol oynayıb: "Onun həyatı və fəaliyyəti böyük bir tarixdir, danışmaqla qurtarmaz". Vaqif Abışova görə, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyatı hər bir azərbaycanlı üçün örnək olmalıdır. Amma çox təəssüf ki, indiyə qədər onun seçilmiş əsərləri dövlət səviyyəsində çap olunmayıb. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olduğu gün əslində xalqımız üçün böyük bir bayramdır. Bu böyük şəxsiyyət Azərbaycanı canından qat-qat artıq istəyib, onun müstəqilliyi, dövlətçiliyi, torpağı uğrunda mübarizə aparıb. Amma indiyə qədər o, lazımınca qiymətləndirilməyib: "Dövlət səviyyəsində onun qiymətləndirilməsi istiqamətində demək olar ki, heç bir iş görülməyib. Yalnız Novxanıda böyük bir heykəli var. O da ucqar bir yerdir, maşınla da getmək çətindir. Yaxşı olardı ki, 125 illik yubileyilə bağlı dövlət səviyyəsində onun əsərlərinin çapına qərar verəydilər. Bakı Dövlət Universitetinin yaradılmasında onun xüsusi rolu olub, ilk mühazirəni də bu ali təhsil ocağında məhz Məhəmməd Əmin Rəsulzadə oxuyub. İndi də universitetin həyətində qara daşda yazılıb ki, burada Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin abidəsi qoyulacaq, indiyə qədər də abidə qoyulmayıb. Yaxud elmi simfoziumlar, konfranslar keçirmək olardı. Nəyə görə bunu istəmirlər? Bir daha deyirəm ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə böyük şəxsiyyətdir, ancaq bu gün ona dövlət səviyyəsində lazımınca qiymət verilmir".